Еларалық өзендер ахуалы өзекті

Бүгінде Қазақстан мен Қытай арасында трансшекаралық өзендер мәселесі екі ел қатынастарындағы өзекті де өткір проблеманың бірі болып отыр. Себебі Қазақстан – Қытай арасында 24 трансшекаралық өзен бар. Олардың ең ірілері – Ертіс, Іле және Еміл өзендері.

Егемен Қазақстан
02.04.2018 1549

Бұл өзендер Балқаш, Зайсан, Алакөл көлдерінің бірден-бір су көзі саналады. Сондай-ақ олар еліміздің шығыс және оңтүстік-шығыс өңірлерінің әлеуметтік-экономикалық әлеуетінің дамуына, қоршаған орта экологиясының қалыпты болуына тікелей әсер етуші негізгі фактор десек, қателеспейміз.

Трансшекаралық өзендер тараптардың жүйелі әрі тұрақты талқылайтын мәселесіне айналғанымен, ол жақын жылдары шешіле қояды деп айта алмаймыз. Өйткені дәл осы мәселемен айналысатын мемлекеттік органдардың басшылары мен осыған тікелей жауапты шенеуніктер еліміздің ұлттық, экономикалық және экологиялық қауіпсіздігі үшін аса маңызды мәселелер талқыланған кезде табандылық таныта алмайды. Көп ретте Қытай тарапының ығына жығылады, айтқандарына көнуге мәжбүр болады. Ал бүгінге дейін қол қойылып, күшіне енген екіжақты шарттық-құқықтық құжаттар су сапасы мен оны бұру және трансшекаралық өзендерді пайдалануға қатысты көптеген мәселелерді шешуге мүмкіндік береді.

Қазақстан – Қытай арасындағы трансшекаралық өзендер мәселесі осыдан ширек ғасыр бұрын көтерілген. Бірақ біраз жылдарға дейін бұл мәселе бойынша ілгері басушылық байқала қоймады. Қытайларға осы «үнсіздік» керек-ақ еді. Ал біз ешқашан асықпайтын, аузымыздағы нанымызды біреу тартып әкетсе де үндемейтін халықпыз ғой. Сөйтіп жүргенде қазақстандық тарап ҚХР-дың Шыңжаң ұйғыр автономиялы ауданы басшыларының Қара Ертіс өзені ағынының белгілі бір бөлігін провинцияның орталық аудандарындағы шөл далаға бұру туралы шешімін естиді. №635 деген атпен белгілі бұл жобаға Қытай коммунистік партиясының орталық комитеті де қолдау білдіреді. Содан кейін ғана қазақстандық тарап екі ел арасындағы трансшекаралық өзендер мәселесіне назар аудара бастады.

Соңғы жылдары Қытай билігі елдің батыс аймағын, яғни Шыңжаң ұйғыр автономиялы ауданының экономикасын дамытуды мықтап қолға алуда. Ондағы шөл дала игеріліп, өндіріс орындары іске қосылып жатыр. Сондай-ақ халық саны еселеп арта түскен. Осының барлығы орасан зор көлемде суды қажет ететіні анық. Оның ең басты және тиімді жолы – Ертіс пен Іле өзендерінің суын пайдалану. Бұған қазақстандық экологтар алаңдаушылық білдіріп, дабыл қаққалы біраз жыл болды...

Қытай мұнай өнімдерін көп тұтынатын елдердің бірі. Кейбір мәліметтерге қарағанда, Тұрпан даласындағы мұнай қоры 10 миллиард тоннадан асады. Оны игеру үшін жұмыс күші жеткілікті, ал қажетті суды қайдан алады? Ертіс пен Іле өзендерінен бе? Жалпы алып көршіміз осы өзендерден су алу жоба-жоспарынан әлі бас тарта қойған жоқ. Оның үстіне олардың Шыңжаңдағы Қара Ертіс – Қарамай каналы жобасы тағы бар. Каналдың ені – 22 метр, ұзындығы 300 шақырымды құрайды. Аспанасты елі кез келген нәрсені жайдан-жай қолға алмайтынын, оны асықпай іске асыратынын естен шығармайық.

Іле өзенінің суы Балқаш көліне құйылады, ол – көлдің 80 пайыз суын құрайтын үш үлкен су көзінің бірі. Екіншіден, Балқаш су көлемі жағынан әлемде он алтыншы, Орталық Азияда екінші орында тұрған ең үлкен көл саналады. Оның еліміз үшін экономикалық және экологиялық ерекшелігі жоғары. Өкінішке қарай, ғалымдар көлдің суы жыл өткен сайын төмендеп бара жатқанын айтады. Трансшекаралық өзендер суын пайдалануды және оны бөлуді реттемесе, болашақта Балқаш та Аралдың тағдырына душар болу ықтималдығын жоққа шығармайды.

Бастауын Қытайдан алып, Қазақстан аумағы арқылы Ресейге ағатын Ертіс өзеніне қатысты алаңдатарлық пікірлер бар. Ресей экологиялық саясат орталығының жетекшісі Алексей Яблоковтың пікірінше, ресейлік ғалым-экологтар да Ертіс өзеніне байланысты проблемаға алаңдаушылық білдіреді. Өйткені Қытай үдемелі түрде Қара Ертіс суын ауыл шаруашылығы саласына пайдаланып келеді. «Қазіргі кезде Ертістен Ресейге ағып келетін судың көлемі екі есе азайған, – дейді ол. – Соның салдары Қазақстанға ғана емес, Ресейге де тиіп жатыр».

Трансшекаралық өзендер суын пайдалануда табиғи тепе-теңдіктің сақталғаны жақсы. Ал экономикалық пайда көзін іздеп, көрпені өзіне қарай тарту мүдделер қақтығысын тудыруы мүмкін. Кез келген халықаралық және мемлекетаралық мәселені өзара түсіністік, өзара тиімділік жолымен шешкеннен ешкім ұтылмайды.

Әлисұлтан ҚҰЛАНБАЙ,

«Егемен Қазақстан»

 

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

18.06.2018

Әділ Ахметов. Астана айбыны

18.06.2018

Басынан бағы таймасын - Жақсыбай Самрат

18.06.2018

Тіл төрге озғалы қашан - Сүлеймен Мәмет

18.06.2018

Географ-геоморфолог Серікбол Қондыбай туралы сыр

18.06.2018

Басқа басылымдардан: Аустрия 7 мешітті жауып, 60 имамды елден шығармақ

18.06.2018

АҚШ-КХДР саммитінің маңызы қандай?

18.06.2018

Дәурен Абаевтың қатысуымен баспасөз мәслихаты өтті

18.06.2018

Елімізде көп адамның еңбек мәртебесі жоқ - Мәдина Әбілқасымова

18.06.2018

Қазақстан стратегиялық зерттеулер институтына 25 жыл толды

18.06.2018

Астанада үздік мектеп бітірушілерді марапаттады

18.06.2018

ҚР КК-нің «ҚР конституциялық заңдылықтың жай-күйі туралы» жолдауы

18.06.2018

Ауыл шаруашылығы министрі халыққа есеп берді

18.06.2018

Парламентте бюджеттің атқарылу есебі қабылданды

18.06.2018

Астана-20: Бас қала осылай басталған

17.06.2018

Рельстен шығып кеткен пойыздың 832 жолаушысы Шу станциясына жеткізілді

17.06.2018

«ҚТЖ»  ҰҚ  қайтыс болған жолаушының отбасы мен туған-туыстарына қайғырып көңіл айтты

17.06.2018

IRONMAN 70.3 триатлоннан халықаралық чемпионаттың бірінші жеңімпаздары марапатталды

17.06.2018

Қызылорда қаласының әкімі ардагер ақсақалдарды мерейтойларымен құттықтады

17.06.2018

Түркияда дәстүрлі өнер фестивалі өтті

17.06.2018

Астана-Алматы пойызы: зардап шеккендерге қандай көмек көрсетіліп жатыр?

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Басынан бағы таймасын - Жақсыбай Самрат

Ақмолаға бақ ерте қонды, оның аумағы тіпті патша заманында облыс болған. Орталығы Омбы қаласы болғанымен облыстың Ақмола атануының өзі оның ерте танылғандығының белгісі. Әйтпесе осы облыс құрамында сол кездегі Ақмола­дан үлкен Омбы, Қызылжар, сәл кішірек Көкшетау, Атбасар қалалары болған, бірақ соған қарамай облыс атауын Ақмо­ла иемденген.

Жарқын ШӘКӘРІМ, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері

Нағыз қазақ...

 Домбыра – қазақтың жаны, қазақтың көзі, терең тамырлы тұңғиығы, сан ғасыр­лық серігі, ағыл-тегіл күйі. Сандаған ғасыр­­лардан жеткен Қорқыттың қобы­зы үніндей інжу-маржан сазды әуені. Домбыра күй күм­безін көкке өрлеткен кө­ненің көзі, тәңірдің құдіреті. Кетбұғаның күй күңіренісі, Ноғайлының зар заманы, Сы­пыра жырау, Асан Қайғы, Қазтуған, Дос­панбет, Шалкиіз­дердің жыр арқауы, қанаты. Байжігіт пен Абы­лай ханның күй төгілткен жан серігі. Күні кешегі Нұрғиса мен Қаршығалардың дүл­дүл күйшілігі. Бүгінгі музыка өнері бәйте­регінің тамырлы шежіресі. 

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

«Minecraft»: еңбекке жетелей ме, еліктіре ме?

Бүгінде балаларды еліктіріп, баурап алатын қызықтардың саны жеткілікті. Барлығы жеткіншектің ой-өрісінің дамуына, физикалық тұрғыда шыңдалуына, жан-жақты болып өсуіне ықпал ете ме, жоқ әлде зиянды тұстары молырақ па?

Сайраш ӘБІШҚЫЗЫ, Қазақстанның білім беру ісінің құрметті қызметкері

Педагогикалық басылымдарға қолдау қажет

Тәуелсіздік алғаннан бері еліміздің баспасөз саласы да нарықтық қатынас­тар­ға біртіндеп ене бастады. Бүгінде оны қаптаған ақпарат құралдарынан көріп отырмыз. 

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Қазақ дастарқаны

Қазақтың байтақ даласындай ақ дастарқаны, сол дастарқанға қойылған табиғи тағамдары, кіршіксіз көңілі, қайтсем үдеден шығамын деп құрақ ұшып, құлдай жүруі – бұл өзге жұрттарда кездесе бермейтін бір әлем. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу