Еларалық өзендер ахуалы өзекті

Бүгінде Қазақстан мен Қытай арасында трансшекаралық өзендер мәселесі екі ел қатынастарындағы өзекті де өткір проблеманың бірі болып отыр. Себебі Қазақстан – Қытай арасында 24 трансшекаралық өзен бар. Олардың ең ірілері – Ертіс, Іле және Еміл өзендері.

Егемен Қазақстан
02.04.2018 1593

Бұл өзендер Балқаш, Зайсан, Алакөл көлдерінің бірден-бір су көзі саналады. Сондай-ақ олар еліміздің шығыс және оңтүстік-шығыс өңірлерінің әлеуметтік-экономикалық әлеуетінің дамуына, қоршаған орта экологиясының қалыпты болуына тікелей әсер етуші негізгі фактор десек, қателеспейміз.

Трансшекаралық өзендер тараптардың жүйелі әрі тұрақты талқылайтын мәселесіне айналғанымен, ол жақын жылдары шешіле қояды деп айта алмаймыз. Өйткені дәл осы мәселемен айналысатын мемлекеттік органдардың басшылары мен осыған тікелей жауапты шенеуніктер еліміздің ұлттық, экономикалық және экологиялық қауіпсіздігі үшін аса маңызды мәселелер талқыланған кезде табандылық таныта алмайды. Көп ретте Қытай тарапының ығына жығылады, айтқандарына көнуге мәжбүр болады. Ал бүгінге дейін қол қойылып, күшіне енген екіжақты шарттық-құқықтық құжаттар су сапасы мен оны бұру және трансшекаралық өзендерді пайдалануға қатысты көптеген мәселелерді шешуге мүмкіндік береді.

Қазақстан – Қытай арасындағы трансшекаралық өзендер мәселесі осыдан ширек ғасыр бұрын көтерілген. Бірақ біраз жылдарға дейін бұл мәселе бойынша ілгері басушылық байқала қоймады. Қытайларға осы «үнсіздік» керек-ақ еді. Ал біз ешқашан асықпайтын, аузымыздағы нанымызды біреу тартып әкетсе де үндемейтін халықпыз ғой. Сөйтіп жүргенде қазақстандық тарап ҚХР-дың Шыңжаң ұйғыр автономиялы ауданы басшыларының Қара Ертіс өзені ағынының белгілі бір бөлігін провинцияның орталық аудандарындағы шөл далаға бұру туралы шешімін естиді. №635 деген атпен белгілі бұл жобаға Қытай коммунистік партиясының орталық комитеті де қолдау білдіреді. Содан кейін ғана қазақстандық тарап екі ел арасындағы трансшекаралық өзендер мәселесіне назар аудара бастады.

Соңғы жылдары Қытай билігі елдің батыс аймағын, яғни Шыңжаң ұйғыр автономиялы ауданының экономикасын дамытуды мықтап қолға алуда. Ондағы шөл дала игеріліп, өндіріс орындары іске қосылып жатыр. Сондай-ақ халық саны еселеп арта түскен. Осының барлығы орасан зор көлемде суды қажет ететіні анық. Оның ең басты және тиімді жолы – Ертіс пен Іле өзендерінің суын пайдалану. Бұған қазақстандық экологтар алаңдаушылық білдіріп, дабыл қаққалы біраз жыл болды...

Қытай мұнай өнімдерін көп тұтынатын елдердің бірі. Кейбір мәліметтерге қарағанда, Тұрпан даласындағы мұнай қоры 10 миллиард тоннадан асады. Оны игеру үшін жұмыс күші жеткілікті, ал қажетті суды қайдан алады? Ертіс пен Іле өзендерінен бе? Жалпы алып көршіміз осы өзендерден су алу жоба-жоспарынан әлі бас тарта қойған жоқ. Оның үстіне олардың Шыңжаңдағы Қара Ертіс – Қарамай каналы жобасы тағы бар. Каналдың ені – 22 метр, ұзындығы 300 шақырымды құрайды. Аспанасты елі кез келген нәрсені жайдан-жай қолға алмайтынын, оны асықпай іске асыратынын естен шығармайық.

Іле өзенінің суы Балқаш көліне құйылады, ол – көлдің 80 пайыз суын құрайтын үш үлкен су көзінің бірі. Екіншіден, Балқаш су көлемі жағынан әлемде он алтыншы, Орталық Азияда екінші орында тұрған ең үлкен көл саналады. Оның еліміз үшін экономикалық және экологиялық ерекшелігі жоғары. Өкінішке қарай, ғалымдар көлдің суы жыл өткен сайын төмендеп бара жатқанын айтады. Трансшекаралық өзендер суын пайдалануды және оны бөлуді реттемесе, болашақта Балқаш та Аралдың тағдырына душар болу ықтималдығын жоққа шығармайды.

Бастауын Қытайдан алып, Қазақстан аумағы арқылы Ресейге ағатын Ертіс өзеніне қатысты алаңдатарлық пікірлер бар. Ресей экологиялық саясат орталығының жетекшісі Алексей Яблоковтың пікірінше, ресейлік ғалым-экологтар да Ертіс өзеніне байланысты проблемаға алаңдаушылық білдіреді. Өйткені Қытай үдемелі түрде Қара Ертіс суын ауыл шаруашылығы саласына пайдаланып келеді. «Қазіргі кезде Ертістен Ресейге ағып келетін судың көлемі екі есе азайған, – дейді ол. – Соның салдары Қазақстанға ғана емес, Ресейге де тиіп жатыр».

Трансшекаралық өзендер суын пайдалануда табиғи тепе-теңдіктің сақталғаны жақсы. Ал экономикалық пайда көзін іздеп, көрпені өзіне қарай тарту мүдделер қақтығысын тудыруы мүмкін. Кез келген халықаралық және мемлекетаралық мәселені өзара түсіністік, өзара тиімділік жолымен шешкеннен ешкім ұтылмайды.

Әлисұлтан ҚҰЛАНБАЙ,

«Егемен Қазақстан»

 

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

19.08.2018

Азиада-2018: Дмитрий Алексанин Қазақстан қоржынына алғашқы алтынды салды

19.08.2018

Өскеменде Құрбан айтта 300 адамға ет таратылады

19.08.2018

Австралияда орман өртенді

19.08.2018

Головкин - «Канело» рематчын британ телевидениесі көрсетеді

19.08.2018

Отгонцэцэг Галбадрах Еуропа кубогында чемпион атанды

19.08.2018

Экс-депутат жас мемлекеттік қызметшілерге дәріс оқыды

19.08.2018

«Алтын Тобылғы» әдебиет жүлдесіне өтініштерді қабылдау басталды

19.08.2018

Маңғыстаулық құрылысшылар төл мерекесін атап өтті

19.08.2018

Барлық жағдай жасалатын солтүстік аймаққа көбірек келіңіздер – Мемлекет басшысы

19.08.2018

Теміржолда сыбайлас жемқорлықты болдырмау жайы айтылды

19.08.2018

Астанада жол ақыны SMS арқылы төлеуге болады

19.08.2018

Зерендіде жастардың жазғы білім лагерінің екінші маусымы жұмысын жалғастыруда

19.08.2018

Азиада-2018: Бүгін қазақстандық спортшылар жарыс жолына шығады

19.08.2018

Елордада автобус жүргізушілері 400 мың теңгеге дейін жалақы алуы мүмкін

19.08.2018

Жакартада жанған жұлдыз

19.08.2018

Ауа райы болжамы: Ақмола облысы мен Астана аумағында дауыл тұрады

18.08.2018

Жакартада Жазғы Азия ойындарының ашылу салтанаты өтті

18.08.2018

БҰҰ-ның бұрынғы Бас хатшысы Кофи Аннан қайтыс болды

18.08.2018

Мемлекеттік хатшының қатысуымен Бұқар жыраудың 350 жылдық мерейтойы өтті

18.08.2018

Пара алған әкімдердің қылмысы әшкере болды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Қорғанбек АМАНЖОЛ, «Егемен Қазақстан»

Тілтолғақ пен тілтұтқа

Әлеуметтік желіден «Астана қаласы­ның қаракөз балдырғандары қазақша сөй­лемейтіні несі?» деген сыңайдағы сұрау­лы сөйлем, қобалжулы пікірді көзіміз шалып ойланып қалдық, қапаландық. 

Жылқыбай ЖАҒЫПАРҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Ертеңгі ұрпақтың да еншісі бар

Қойнауы құт қазақ жері тәуел­сіз­дігі­міздің ширек ғасырдан асқан шежіресінде ел экономикасын тұралап қалу қасіретінен сақтап келеді. 

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Мәдениетке мән берсек...

Үйіміздің жанындағы азық-түлік сататын дүңгіршекке соңғы кезде сатушы құтаймай-ақ қойды, жиі-жиі ауысады. Бұрын тіпті мұнда сатушы қыздардың Павлодардан қатынап істейтінін естіп-біліп жүретінбіз. «Екі апта Астанада сауда жасасақ, екі апта бала-шағамыздың қасында болғанға мәзбіз. Ауылдан қалаға қатынап істеудің азабы мен машақаты мұндайды бастан өткізген адамға ғана мәлім. 

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

«Арбамен қоянға жетер» күн қайда?

1998 жылы Kodak фирмасында 170 мың адам жұмыс істеген екен және әлем бойынша саудаланған фотоқағаздың 85 проценті дәл осы фирманың үлесіне тиген. Небәрі бірнеше жылдың ішінде олардың бизнес-моделі жойылып, фирма банкрот болған. Бұл нені білдіреді?

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Аграрлық саладағы болашақ мамандықтар

Сарапшылардың болжамдарына қарағанда, әлемдік аграрлық салада 15-20 жылдың ішінде революциялық өз­герістер жүзеге асырылады. Жаңа тех­нологиялардың шапшаң қарқынмен дамуы, ғарыш кеңістігін игеруге көптеген елдердің құлшыныс танытуы, гендік инженерия ықпалының күшеюі, азық-түлікке сұраныстың артуы, бос жатқан жерлердің азаюы секілді факторлар әлем бойынша жаңа технологиялармен қаруланған жаңа тұрпатты ауыл ша­руашылығын қалыптастырады. Сөйтіп ауыл шаруашылығы өзгерістерге барынша баяу бейімделетін ең консервативті сала деген бұрынғы түсініктің көбесі сөгіледі.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу