Мұхаммед-Реза Байрами: «Парсы әдебиетінің тарихындағы ең «қатал» роман жаздым»

Мұхаммед-Реза Байрами – белгілі иран жазушысы, «Ханае дастан» иран әдеби қоғамының өкілі, 13 эпикалық романның авторы. «Алтын аю» (Германия), «Көк жылан» (Швейцария) әдеби бәйгесінің жүлдегері, Еуразияның халықаралық әдеби сыйлығының лауреаты.  

Егемен Қазақстан
20.04.2018 2902
2

– Сіздің кітаптарыңыз Еу­ро­паның қызығушылы­ғын оятты және беделді сыйлық­тар­­дың лауреаты болдыңыз. Шы­ғармашылығыңызға Ба­­­­­тыс­тың осыншама назар са­­­луының себебі неде деп ойлай­сыз?

– «Сабалан хикаяларында­ғы» жергілікті ерекшелік те се­беп болуы мүмкін. Бірінші әде­би сыйлықты алғанда Швей­­­­царияға бара алмадым, бі­­рақ екіншісін алуға Бернға бар­дым. Қазылар алқасының пі­кі­рінен бөтен мәдениетпен та­нысқандары маңызды болға­нын ұқ­тым. Тек әдеби құн­дылықтарды ғана емес, басқа еш­кімде кездеспейтін өз еліңнің ерек­шелігін жаза білу маңызды деп ойлаймын. 

– Сіз Иранның жаңа тари­хын­дағы драмалық оқиғалар – революцияға, Иран-Ирак соғысына көп көңіл бөлесіз. Бұл тақырыптарға баруға сіз­ді не мәжбүрлейді?

– Қиын жағдайда, қауіпті жер­лерде, майдан өтінде болған жауынгермін. Соғыстың соңғы күндері ирактықтар шабуылдарын үдетіп, кең масштабты соғысқа көшкенде мен олар­дың тұтқыны болуым ке­­рек еді. Бірақ қоршаудан сы­­тылып шықтым. Бұл оқи­ға «Соңғы жеті күн» деген­ ме­муарымда жазылған. Әзербайжан демократиялық партиясының тағдыры сияқты тарихи фактілердің бәрі біз­дің қоғамның санасында қал­ды. Мен өз басынан осы оқи­ғаларды кешкен халықтың өкі­лі ретінде бейжай қарай ал­­­­маймын. 

– Сіз ауыл тіршілігін зор ма­­хаббат­пен ұсақ-түйегіне дейін жазасыз. Жалпы, осы­­ та­­қы­рып қазіргі иран әде­­бие­тінде қаншалықты өзек­ті?

– Ауылда туған, оны мәңгі сүйетін перзентпін. Тіпті қазір ауыл өмірін аңсап отырмын. Әр жаз сайын сонда баруға асы­ғам. Қалалық өмір салты ауыл тұрмысын да өзгертіп жіберген, қазір ауылда табиғат қана бар. Бұрынғыдай нан пісірмейді, мал ұстамайды. Біз неден айы­рылғанымызды түсінбей отырмыз, бұл ностальгия емес. Қа­лай болғанда да, ауыл – фактор, ­мен маңызды деп ойлаған дүние­лерді ғана жазғым келеді.

– «Құпия бақтың құрбан­дары» романыңызда траге­дия­­лы уақыт пен орынды таң­­­да­уы­ңызға не себеп?

– Жеті – қасиетті сан. Ме­та­­физикалық аспектілерге беріл­мей-ақ қояйын, бірақ аңыз­­­дардың өзінде өте жиі кез­­деседі. Бұл – адам бала­сы­ның жеті күндік эволюциясы, ­«Рүс­темнің жеті ерлігі» («Шах­наманың» негізі кейіп­кері), «Ма­­хаббаттың жеті қала­сы» (пар­сы ақыны Фарид ад-Дин­ Аттардың «Құс тілі» поэма­сындағы философиялық бейне). Иран-Ирак соғысының соң­ғы жеті күні де осылардан бір пәс төмен қызығушылық ту­ды­р­майды. Бұл романда жеті күн маңызды, осы күндері Джуль­фа, Астар, Ардебил және тағы басқа жерлерде шекара ашық. Партия мүшелерінің қа­шуына мүмкіндік бар. Бірақ осы жеті күнде көп драмалық оқиғалар болады. Мен оларды жазбай тұра алмадым. Қажетті, маңызды дегендерін теріп жаз­дым. Парсы әдебиетінің тари­хындағы ең «қатал» романды жазып шыға алдым деп ойлаймын. Өмірде болған оқиғаны жаздым, әрине кейбір қатқыл жерлерді жазушы ретінде «өң­де­дім». 

– Архив материалдарын, соғыс көргендердің есте­лік­те­рін пайдаландыңыз ба?

– Әңгімесін тыңдап, көп сөй­лес­кім келген куәгер – жез­­дем Балакиши. КСРО құла­ған­­нан кейін өзінің туған же­­рі­­не жарты ғасырдан соң орал­­ды. Оның үйден кеткен оқи­ғасы таңғаларлық. Бір кү­ні жа­­йылымдағы аттарын үй­ге әке­лейін деп шықса, партия­ мү­­шелері қашып барады екен.­ «Ше­караға жеткен соң, атта­рыңды қайтарамыз» деген соң солармен бірге барады, бі­рақ елу жылдан кейін бір-ақ оралды. 

Әрине мен жазылған материалдарды, сараптамалық әдебиеттерді көп оқыдым. Про­фессор Жәмил Гасанлының «КСРО-Иран: Әзербайжан дағда­рысы мен соғыстың басы (1941-1946 жж)» кітабына жиі жүгіндім. Осы кезеңге арналған архив материалдарын, тарихи кітаптарды қопардым. Бірақ өзегімде анамның бала күнгі оқиғасы жатты. Бұл естеліктер өмірі есімнен шыққан емес. «Мен өлдім! О, Құдай, мен өр­теніп жатырмын...» деген ұдайы құлақта қалатын сөз қалдырған бұл соғыс – адам­заттың қаралы тарихы. 

– Сіздің кітабыңызда Иран­­­нан шыққан босқындар Мир Джафар Багировпен – Әзер­байжанның басшысымен кездесіп, қайта соғысу үшін қару сұрайды. «Сендер орта­лық билікпен байланыс­ты біржола үзбегендіктен жеңілдіңдер» дейді Багиров. «Сендер сүйеніштеріңнен айыр­ғаннан кейін жеңілдің­дер» деп тұрған жоқ. Әзербай­жан демократиялық партиясы үшін КСРО-ның қолдауы шы­ны­мен маңызды болды ма?

– Бұл көріністен Багировтың ақталып жатқаны айқын көрініп тұр. Кімнің естелігіне сүйеніп жаз­ғанымды ұмытып қалдым, жаңылмасам Пишеваридің. Әл­де басқа ма екен... Не болса да бұл құжаттық негізі бар оқиға. КСРО-ға қатысты, иә, оның қолдауы маңызды еді, бірақ халықаралық қысымның арқа­сында Мырза Күшік-хан Жангалиға жасағандарын қай­талады. 

– Сіздің кейіпкеріңіздің про­т­отипі бар ма, әлде жиын­тық бейне ме?

– Бірнеше жыл бұрын бір сайт Балаш – ол доктор Балаш Азероглу (Әзербайжан ақыны, қоғам қайраткері) деп жазыпты. Бұл – жалған. Балаш – мен, біз. Нақтырақ айтқанда, саяси интригалардың құрбаны болған өнер қайраткерлері. Саясаткерлер әрқашан сүттен ақ, судан таза боп шыға алады. Ал Балаш сияқты жандар өледі. 

– Сіздің романыңызда ұр­пақ­тар­дың келіспеушілігі бар деп айтса бола ма?

– Тіптен олай емес. Жас кезімде Достоевскийді ықылас­пен оқыдым. Егер ақылым адас­паса, «Қылмыс пен жазасында» ол: «қасірет шеккен адамды тек қасірет көрген жан түсінеді» дейді. Балаш пен әкесінің арасында көп келіс­пеушілік бар. Бірақ соңғы күн­дердің оқиғасы оларды жақын­датып жібереді. Олар идеялық жақтан жақындаспаса да, бір-біріне қарсы шықпайтын болады. 

– Қазір не жазып жатырсыз?

– Қазір соғыс пен оның қайғылы салдары туралы роман жазып жатырмын. Сюжеттің өзегі – кедей ирактық отбасы. 

Сұхбаттасқан 
Алекс Громов пен Ольга Шатохина

Аударған 
Бағашар ТҰРСЫНБАЙҰЛЫ,
«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

16.10.2018

Мектеп түлектері жарты жыл бұрын оқуға түсе алады

16.10.2018

Маңғыстау облысы 2018 жылға 464 миллиард теңге инвестиция тартуды жоспарлап отыр

16.10.2018

Қазақстан Ардагерлер кеңесі Бурабайда бас қосты

16.10.2018

Спорттың жекпе-жек түрлері бойынша конфедерация кубогының іріктеу туры өтті

16.10.2018

Кашемирді күтіп киіңіз

16.10.2018

Қыз-келіншектерді маммологке тегін тексерілуге шақырады

16.10.2018

Жасанды сұлулық жан азабына айналмасын

16.10.2018

Балеттің балғын болашағы

16.10.2018

Кенен Әзірбаев атындағы Жамбыл облыстық филармониясына елу жыл толды

16.10.2018

Сауытбек Ұсаұлының «Ақбөпе» әні туралы

16.10.2018

Зылиха апай (әңгіме)

16.10.2018

Зиялы қауым өкілдері Жолдауға пікір білдірді

16.10.2018

Жерге жаңаша көзқарас пен қатаң бақылау қажет

16.10.2018

Қостанай облысында өнімді өңдеу секторы 53 проценттен асты

16.10.2018

Қазақстандық қамту: отандық өнімнің өрісі неге тар?

16.10.2018

Юлия Путинцева жарысты жеңіспен бастады

16.10.2018

Арман Сейітмамыт: Кино әлеміне «Ел Арнаны» барынша етене жақындастыру керек

16.10.2018

Павлодар облысында отырғызылған ағаштардың 70 пайызы өспей қалған

16.10.2018

Съезд – нақты іске көшудің мысалы

16.10.2018

Түркістан еңбек күші бар, бірқатар салаларды дамытуға қолайлы облыс

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Megapolıster múmkindigi

Elbasy «Qazaqstandyqtardyń ál-aýqatynyń ósýi: tabys pen turmys sapasyn arttyrý» atty jańa Joldaýynda elimizdiń aýmaqtyq damýyna jańa tásilder engizýdi qamtamasyz etý qajet ekendigin aıta kele: «Búginde jetekshi elderdiń ekonomıkasy kóbine jahandyq qalalar nemese megapolıster arqyly tanylady.

Жолдыбай БАЗАР, «Егемен Қазақстан»

Izgilikke shaqyrý iriliktiń belgisi

Bıylǵy 10-11 qazan kúnderi Astanada ótken Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń dástúrli siezi óziniń halyqaralyq aýqymdaǵy asa mańyzdy únqatysý alańy ekenin taǵy bir ret dáleldedi.

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Jer emgender oza ma, toza ma?

Jalpy, bizdiń halyqtyń arman-maqsatynyń bir ushyǵy qashan da jermen baılanysty sıaqty. Jerdi keńeıtý, jerdi qorǵaý, jerdi óńdeý, jerdi qurmetteý... Mentalıtetimiz jerge jaqyn. Bul basqa halyqtarda olaı emes degen sózimiz emes, biraq bizdiń halyq úshin tym erekshe sıaqty. 

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Qatygezdik vırýsy

О́tken ǵasyrdyń 80-jyldary rejısser R.Bykovtyń «Chýchelo» atty fılmi Odaq kólemindegi búkil eldi shýlatqan bolatyn. Kishkentaı ǵana 6 oqıtyn balalardyń boıynan sonshalyqty qatygezdikti kórgen qazaq qaýymy, bálesinen aýlaq, qalada ósken ózge ulttyń qatybastary ábden buzylyp ba­rady eken, bizdiń balalarymyzdan, keleshegimizden aýlaq dep shoshyǵan. Ol kezde mundaı zulymdyq qazaq balasynda kezdespeıtin jat qylyq sanalatyn. 

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

О́mir kúzetindegi meıirim

Otbasylyq jáne jeke basynyń jaǵdaıyna baılanysty Germanıadaǵy oqýynan eriksiz qol úzip, týǵan jerge oralǵan Ǵabıt Nurhanuly esimdi azamattyń feısbýktegi jazbasy kóńilge túrli oı saldy. Elimizdegi densaýlyq saqtaý salasyndaǵy kóptegen túıtkildi synaǵan avtor nemis halqynan kóp nárseni úırenýimiz kerek deıdi.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу