Мұхаммед-Реза Байрами: «Парсы әдебиетінің тарихындағы ең «қатал» роман жаздым»

Мұхаммед-Реза Байрами – белгілі иран жазушысы, «Ханае дастан» иран әдеби қоғамының өкілі, 13 эпикалық романның авторы. «Алтын аю» (Германия), «Көк жылан» (Швейцария) әдеби бәйгесінің жүлдегері, Еуразияның халықаралық әдеби сыйлығының лауреаты.  

Егемен Қазақстан
20.04.2018 3042
2

– Сіздің кітаптарыңыз Еу­ро­паның қызығушылы­ғын оятты және беделді сыйлық­тар­­дың лауреаты болдыңыз. Шы­ғармашылығыңызға Ба­­­­­тыс­тың осыншама назар са­­­луының себебі неде деп ойлай­сыз?

– «Сабалан хикаяларында­ғы» жергілікті ерекшелік те се­беп болуы мүмкін. Бірінші әде­би сыйлықты алғанда Швей­­­­царияға бара алмадым, бі­­рақ екіншісін алуға Бернға бар­дым. Қазылар алқасының пі­кі­рінен бөтен мәдениетпен та­нысқандары маңызды болға­нын ұқ­тым. Тек әдеби құн­дылықтарды ғана емес, басқа еш­кімде кездеспейтін өз еліңнің ерек­шелігін жаза білу маңызды деп ойлаймын. 

– Сіз Иранның жаңа тари­хын­дағы драмалық оқиғалар – революцияға, Иран-Ирак соғысына көп көңіл бөлесіз. Бұл тақырыптарға баруға сіз­ді не мәжбүрлейді?

– Қиын жағдайда, қауіпті жер­лерде, майдан өтінде болған жауынгермін. Соғыстың соңғы күндері ирактықтар шабуылдарын үдетіп, кең масштабты соғысқа көшкенде мен олар­дың тұтқыны болуым ке­­рек еді. Бірақ қоршаудан сы­­тылып шықтым. Бұл оқи­ға «Соңғы жеті күн» деген­ ме­муарымда жазылған. Әзербайжан демократиялық партиясының тағдыры сияқты тарихи фактілердің бәрі біз­дің қоғамның санасында қал­ды. Мен өз басынан осы оқи­ғаларды кешкен халықтың өкі­лі ретінде бейжай қарай ал­­­­маймын. 

– Сіз ауыл тіршілігін зор ма­­хаббат­пен ұсақ-түйегіне дейін жазасыз. Жалпы, осы­­ та­­қы­рып қазіргі иран әде­­бие­тінде қаншалықты өзек­ті?

– Ауылда туған, оны мәңгі сүйетін перзентпін. Тіпті қазір ауыл өмірін аңсап отырмын. Әр жаз сайын сонда баруға асы­ғам. Қалалық өмір салты ауыл тұрмысын да өзгертіп жіберген, қазір ауылда табиғат қана бар. Бұрынғыдай нан пісірмейді, мал ұстамайды. Біз неден айы­рылғанымызды түсінбей отырмыз, бұл ностальгия емес. Қа­лай болғанда да, ауыл – фактор, ­мен маңызды деп ойлаған дүние­лерді ғана жазғым келеді.

– «Құпия бақтың құрбан­дары» романыңызда траге­дия­­лы уақыт пен орынды таң­­­да­уы­ңызға не себеп?

– Жеті – қасиетті сан. Ме­та­­физикалық аспектілерге беріл­мей-ақ қояйын, бірақ аңыз­­­дардың өзінде өте жиі кез­­деседі. Бұл – адам бала­сы­ның жеті күндік эволюциясы, ­«Рүс­темнің жеті ерлігі» («Шах­наманың» негізі кейіп­кері), «Ма­­хаббаттың жеті қала­сы» (пар­сы ақыны Фарид ад-Дин­ Аттардың «Құс тілі» поэма­сындағы философиялық бейне). Иран-Ирак соғысының соң­ғы жеті күні де осылардан бір пәс төмен қызығушылық ту­ды­р­майды. Бұл романда жеті күн маңызды, осы күндері Джуль­фа, Астар, Ардебил және тағы басқа жерлерде шекара ашық. Партия мүшелерінің қа­шуына мүмкіндік бар. Бірақ осы жеті күнде көп драмалық оқиғалар болады. Мен оларды жазбай тұра алмадым. Қажетті, маңызды дегендерін теріп жаз­дым. Парсы әдебиетінің тари­хындағы ең «қатал» романды жазып шыға алдым деп ойлаймын. Өмірде болған оқиғаны жаздым, әрине кейбір қатқыл жерлерді жазушы ретінде «өң­де­дім». 

– Архив материалдарын, соғыс көргендердің есте­лік­те­рін пайдаландыңыз ба?

– Әңгімесін тыңдап, көп сөй­лес­кім келген куәгер – жез­­дем Балакиши. КСРО құла­ған­­нан кейін өзінің туған же­­рі­­не жарты ғасырдан соң орал­­ды. Оның үйден кеткен оқи­ғасы таңғаларлық. Бір кү­ні жа­­йылымдағы аттарын үй­ге әке­лейін деп шықса, партия­ мү­­шелері қашып барады екен.­ «Ше­караға жеткен соң, атта­рыңды қайтарамыз» деген соң солармен бірге барады, бі­рақ елу жылдан кейін бір-ақ оралды. 

Әрине мен жазылған материалдарды, сараптамалық әдебиеттерді көп оқыдым. Про­фессор Жәмил Гасанлының «КСРО-Иран: Әзербайжан дағда­рысы мен соғыстың басы (1941-1946 жж)» кітабына жиі жүгіндім. Осы кезеңге арналған архив материалдарын, тарихи кітаптарды қопардым. Бірақ өзегімде анамның бала күнгі оқиғасы жатты. Бұл естеліктер өмірі есімнен шыққан емес. «Мен өлдім! О, Құдай, мен өр­теніп жатырмын...» деген ұдайы құлақта қалатын сөз қалдырған бұл соғыс – адам­заттың қаралы тарихы. 

– Сіздің кітабыңызда Иран­­­нан шыққан босқындар Мир Джафар Багировпен – Әзер­байжанның басшысымен кездесіп, қайта соғысу үшін қару сұрайды. «Сендер орта­лық билікпен байланыс­ты біржола үзбегендіктен жеңілдіңдер» дейді Багиров. «Сендер сүйеніштеріңнен айыр­ғаннан кейін жеңілдің­дер» деп тұрған жоқ. Әзербай­жан демократиялық партиясы үшін КСРО-ның қолдауы шы­ны­мен маңызды болды ма?

– Бұл көріністен Багировтың ақталып жатқаны айқын көрініп тұр. Кімнің естелігіне сүйеніп жаз­ғанымды ұмытып қалдым, жаңылмасам Пишеваридің. Әл­де басқа ма екен... Не болса да бұл құжаттық негізі бар оқиға. КСРО-ға қатысты, иә, оның қолдауы маңызды еді, бірақ халықаралық қысымның арқа­сында Мырза Күшік-хан Жангалиға жасағандарын қай­талады. 

– Сіздің кейіпкеріңіздің про­т­отипі бар ма, әлде жиын­тық бейне ме?

– Бірнеше жыл бұрын бір сайт Балаш – ол доктор Балаш Азероглу (Әзербайжан ақыны, қоғам қайраткері) деп жазыпты. Бұл – жалған. Балаш – мен, біз. Нақтырақ айтқанда, саяси интригалардың құрбаны болған өнер қайраткерлері. Саясаткерлер әрқашан сүттен ақ, судан таза боп шыға алады. Ал Балаш сияқты жандар өледі. 

– Сіздің романыңызда ұр­пақ­тар­дың келіспеушілігі бар деп айтса бола ма?

– Тіптен олай емес. Жас кезімде Достоевскийді ықылас­пен оқыдым. Егер ақылым адас­паса, «Қылмыс пен жазасында» ол: «қасірет шеккен адамды тек қасірет көрген жан түсінеді» дейді. Балаш пен әкесінің арасында көп келіс­пеушілік бар. Бірақ соңғы күн­дердің оқиғасы оларды жақын­датып жібереді. Олар идеялық жақтан жақындаспаса да, бір-біріне қарсы шықпайтын болады. 

– Қазір не жазып жатырсыз?

– Қазір соғыс пен оның қайғылы салдары туралы роман жазып жатырмын. Сюжеттің өзегі – кедей ирактық отбасы. 

Сұхбаттасқан 
Алекс Громов пен Ольга Шатохина

Аударған 
Бағашар ТҰРСЫНБАЙҰЛЫ,
«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

23.01.2019

Бокстан әйелдер арасындағы әлем чемпионатының қожайыны анықталды

23.01.2019

Футбол күнтізбесі жарияланды

23.01.2019

«Иван Ярыгин» турниріне қатысады

23.01.2019

Наурызда шаршы алаңға шығады

23.01.2019

Маңғыстауда арнайы мониторинг тобының алғашқы отырысы өтті

23.01.2019

«Ойыншық» сабындар

23.01.2019

Мұстафа рухын іздеген қазақтар

23.01.2019

Тұранның тұғырлы тұлғасы

23.01.2019

Инновациялық идеяларды тиімді пайдаланса...

23.01.2019

Ғылым деңгейі неге төмен?

23.01.2019

Adasqandardyń aldy jón, arty soqpaq...

23.01.2019

Қайырымдылық байқауына іріктеу жалғасып жатыр

23.01.2019

Армения елшісімен кездесті

23.01.2019

Бес әлеуметтік бастама: Атқарар іс аз емес

23.01.2019

Ауылда отырып, аукционда жеңген фермер

23.01.2019

Өзгенің қаңсыған су көліктері неліктен біздің жағалауда қалуы тиіс?

23.01.2019

Нәрестелердің шетінеуі екі есеге жуық азайды

22.01.2019

Франциядан Англияға бет алған ұшақ Ла-Манш бұғазында жоғалып кетті

22.01.2019

Жастар жылының логотипі бекітілді

22.01.2019

Жол азабына ұшырағандарға шекарашылар көмекке келді

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Adasqandardyń aldy jón, arty soqpaq...

  Bıylǵy qańtarda Qazaqstan óziniń azamattaryn dúnıeniń qaı shetinde bolsa da qorǵaı alatyn irgeli el ekendigin kezekti ret kórsetti. Sırıadaǵy qandy qasapqa soqyr senimniń shyrmaýyndaǵy kúıeýimen birge baryp qalǵan áıelder men jas balalarǵa arnaıy ushaq bólip, alyp keldi. Elbasy N.Nazarbaev óziniń tapsyrmasymen 47 adamnyń, sonyń ishinde 30 balanyń qutqarylǵanyn málimdedi. Qutqarý sharalary «Jýsan» operasıasy» dep atalǵany da jarıa boldy.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Jaýapkershilik joq jerde...

Sońǵy jyldary elimizde bosaný úshin aýrýhanaǵa kelgen analardyń qaitys bolý jaǵdaıy jıilep barady. О́tken jazda medısınasy jetilgen qalalar sanatyndaǵy Astananyń ózinde tórt birdeı qaıǵyly oqıǵanyń oryn alýy osy sózimizge dálel. Al Qazaqstan boıynsha 2018 jyldyń segiz aıynda ǵana ana óliminiń 40 faktisi tirkelgen eken. Onyń sebebi nede? Bul jóninde oılanyp, belgili bir sharalar qabyldap jatqan adam bar ma? Shynyn aıtsaq, bul jaǵy óte kúmándi. Eger adamdar jumysta jibergen kemshiligi úshin jazalanbaıtyn bolsa, ondaı jaǵdaıdyń qaıtalana bermesine kim kepil?

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Sóz salmaǵy

Baıaǵynyń bıleri taý qulatyp, jer terbetpese de, eldi ıitip, teli-tentekti tıyp, kem basqandy ilgeri ozdyryp, asqynǵandy tejep, órshigendi órelep, ata ǵuryppen, ana úlgisimen bárin jónge saldy. Ul men qyzdyń eteginen tartpaı, aýzynan qaqpaı, qyrandaı túletip otyrǵan. Sodan da shyǵar, «Aýzym jetkenshe sóıleımin, qolym jetkenshe sermeımin, aıaǵym jetkenshe júremin» dep 14 jasynda aýzynan ot shashyp: «El ebelek emes, er kebenek emes, dat!» dep dara tanylǵan Qazybek bıdiń Qońtajynyń tilin baılap, qatty sastyrǵany. Jeteli sózge jetesiz ǵana des bermeıdi.

Серік НЕГИМОВ, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері

Durystyq joly

Jaqsy kisi ataný, tirshilik-turmys, ómir qubylystaryna oı júgirtý, saralap zerdeleý, fılosofıalyq mádenıet qalyptastyrý, tájirıbe jınaqtaý, durystyq, adamshylyq, izgilik, ádildik, degdarlyq jolynda meıirlenip, berekeli qyzmet jasaý, ulttyń ádebi men qaǵıdattaryn jan-tánińmen qabyldaý – naǵyz tabıǵı abzal qasıet.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Bızneske ıkemdilik qaıdan shyǵady?

Adamnyń bızneske ıkemdiligi qaıdan týady degen suraq kóp adamdy oılandyrady. Árıne, motıvasıa kúshti, ol − aqshany kóp tabý. Isker adamdar eshkimniń aldynda ıilmeıdi, «malyń bolsa syılamaı tura almas el» dep Abaı aıtpaqshy, jurtqa da syıly bolady.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу