Поляк жерінде қаза тапқан жауынгерлер туралы не білеміз?

Адамзат тарихындағы ең қантөгісті апаттардың бірі Екінші дүниежүзілік соғыс. Әлем бойынша миллиондаған отбасылардың шаңырағын шайқалтқан сол зұлматтың 1939 жылдың 1 қыркүйегінде гитлерлік Германияның Польшаға шабуылымен басталғаны белгілі. Араға алты жылдай уақыт сала 1945 жылдың 2 мамырында жау астанасы Берлин Кеңес Одағы жауынгерлерінің шабуылына шыдас бермей берілгенде де, қазіргі Польша аумағындағы Төменгі Силезияда әлі де кескілескен шайқастар жүріп жатқан-ды.

Егемен Қазақстан
11.05.2018 1814

Жалпы, Польша соңғы жаһандық соғыстан ең ауыр зардап шеккен мемлекеттердің бірі. Сондықтан болар соғыс құрбандары жерленген зираттарды елдің тұтас аумағынан кездестіруге болады. Олардың үлкен бір бөлігін Польшаны азат ету жолында көз жұмған және неміс тұтқынында қаза тапқан Кеңес жауынгерлерінің бейіт­тері құрайды. Сұм соғыстың аяқ­тал­ғанына биыл 73 жыл толып, одан бері екі буын өсіп жетілсе де зұл­маттың салған ауыр жарасы әлі жазыл­ған жоқ. Сондықтан да бүгінгі ма­қа­ла­­­ның аясы мүмкін боларлық негіз­де поляк жерінде қаза тапқан жауын­гер­лер­дің тағдырына, оларды іздестірудің бүгінгі жай-күйі мен амалдарына арналмақ.  

1943 жыл Кеңес-Герман соғысының тағ­д­ыршешті шағы болғандығы белгілі. Атал­ған уақыттан бастап стратегиялық ба­сым­дықты өз қолына алған Кеңес Ода­ғы барлық бағыттарда жауды ба­тысқа қарай тықсыра бастаған-ды. 1944 жыл­­дың жазында Кеңес Одағы­ның аумағы бас­қыншылардан түгелдей тазар­­тыл­ып, әскери машығы бабына келіп, ұрыстарда әбден ысылған Кеңес әскерлері Еуропа елдерін азат етуді бастайды. 

1943 жылдың маусым-тамыз айларында жүргізілген «Багратион» опера­циясының барысында Литва мен Бела­русь, сонымен қатар Польшаның шы­ғыс аумақтары азат етілді. Поляк жер­лері үшін болған ұрыстар аса кескі­лескен әрі қантөгісті сипатымен есте қалды. Кеңес жауынгерлеріне неміс әскерлерінің қуат­ты бекініс, қорғаныс шептерін бұзып өтуге тура келді. Жау әскерлерінің бар­ған сайын өз шекараларына жақындап ке­ле жатқанын түсін­ген неміс әскери бас­шылығы барын салып қарсыласып бақты. Дей тұр­ғанмен, қозғалыс барысы айтар­лықтай баяулағанымен, өте үлкен адам шығынына қарамастан Кеңес әскерлері шабуылдауын тоқтатпады.

1945 жылдың қаңтар-ақпан айларында Кеңес әскери басшылығы кезекті «Висла-Одер» шабуыл операция­сы­ның барысында Польшаны түгелдей дер­лік жаудан азат етті. Аталған қос өзен ара­лығында жеті қорғаныс шебін салып, кескілескен қарсылық біл­дір­ген не­міс әскерлерінің бір бөлігі жойылып, қалған бөлігі поляк жер­лерінен тық­сырылып шығарылды. Тек Познань, сонымен қатар соғысқа дейін немістер иелігінде болған Вроцлав (немісше Бреслау) қалалары маңа­йын­дағы жау әскерлерін түгелдей жою мүмкін болмады. Оның себебі, батыс неміс жерлері арқылы Германия астана­сына одақтастар әскерлерінің жақындай түсуіне байланыс­ты Кеңес әскер­леріне шұғыл Берлинді алу бұйрығы берілген-ді. Нәтижесінде, 1945 жылдың сәуір-мамыр айларында «Берлин» операциясы жүзеге асырылып, Германияның сөзсіз берілгендігі тарихтан белгілі. Германия астанасы алынған сәтте де Вроцлав маңындағы жаудың қарсыласуы тоқталған жоқ-тын. Тек араға бірнеше күн салып қана қазіргі оңтүстік-батыс Польшадағы немістердің күштері біржола жойылды. 

Бірақ поляк жерлері үшін бол­ған шайқастардың нәтижелеріне тоқта­лар болсақ, жеңіске орасан адам ре­сурс­тарының шығынымен қол жеткізіл­гендігіне көз жеткіземіз. 

Польшаны азат ету жолындағы кеңес­тік соғыс құрбандарының арасы­нан қаншасы қазақстандық болған­ды­ғын бү­гінгі күні дәл анықтау өте қиын. Олар­дың саны пропорциялық тұрғыдан алғанда бірнеше ондаған мың адамды құрауы мүмкін. Бір анығы, қазіргі Польша аумағында қазақстандық 25 Кеңес Одағының Батыры ерлікпен қаза тапқан екен. Өмірбаяндарын зерттеп, зерделеу арқылы олардың жарты­сының жиырмаға жаңа толған өрімдей жастар болғандығына көз жеткіземіз. 

Олардан өзге ұлтымыздан шыққан ал­ғашқы генерал – Сабыр Омарұлы Рақымов та поляк жерлері үшін болған шайқаста, дәлірек айтар болсақ, бүгінгі Гданьск (немісше Данциг) үшін ұрыста қаза тапқандығы тарихтан белгілі.

Өкінішке қарай, Польшада дүние сал­ған Кеңес жауынгерлерінің көпші­лігінің өмірі жоғарыда айтылғандай негізде қатталмаған. Статистикалық ақпарат көздеріне сүйенер болсақ, тікелей соғыс қимылдары барысында дүние салғандар ел аумағында қайтыс болған бұрынғы Кеңес азаматтарының тек бір бөлігі ғана. 

Мұрағаттар ашылып, құпиялар жария болған қазіргі уақытта сол соғыс жыл­дары Польша аумағында қаза тап­қан Кеңес азаматтарының басым бөлі­гін концентрациялық лагерьлерде қай­тыс болғандар құрағандығына көз жет­кіземіз. Ресми мәліметтерге сәйкес ЕДС жылдары ел аумағындағы концлагерьлерде шамамен 1,2 млн Кеңес азамат­тары көз жұмған. Аталғандардың 800 мыңнан астамы әскери тұтқындар болса, қалған бөлігі қарапайым азаматтар. 

Гитлерлік Германияның соғыс жыл­­­­­­дары поляк жерлерінде тұтас кон­центрациялық лагерьлер жүйесін жа­сап, миллиондаған жанның өмірі қиыл­ғандығы белгілі. Польша аумағын­дағы лагерьлер жүйесін құру 1940 жылдан басталған. Бір бөлігі жұмысын Кеңес әскерлері ел аумағына енген 1944 жылы тоқтатқан болса, жекелегендері 1945 жылға дейін қызметін жалғастыра берген-ді. Лагерьлер жүйесіне Кеңес әскерлері, жалпы КСРО азамат­тары 1941 жылдың маусым айының соңы­нан бастап әкеліне бастаған. Гитлер жендеттері жоспарлы түр­де жоюды жүзеге асырған еврей ұлтын не­гізге алмағанның өзінде, лагерьлердегі кеңестік әскери тұтқындардың жағдайы адам төзгісіз болатын. 

Мысалы, 1941 жылдың қазан айында Освенцимге (Оңтүстік Польшада, Краков қаласынан 60 шақырым қашықтықта) 10 мың шамасында Кеңес тұтқындары әкелінген. Лагерьлердегі аштық пен күр­делі санитарлық ахуал­ға байланыс­ты олардың арасында өлім деңгейі өте жоғары болған. Нәтижесінде, бес айдан соң аталған топтан небәрі бірнеше жүздеген тұтқын ғана тірі қалған. 

Күрделі жағдай Сталаг 344 Ламс­дорф лагерінде де орын алған. Поль­ша­­­­ның қазіргі Ополе воеводства­сын­­дағы Ламбиновице елді мекені ма­ңын­дағы шағын аумақта жалпы саны 42 000 Кеңес тұтқыны аты-жөн­дері белгісіз жағдайда бауырластар зира­тында жерленген. Ондағы музей қыз­мет­керлерімен сұхбаттасу және мәлі­меттер қорымен танысу бары­сында кеңестік тұтқындарға қаты­нас­­тың өте төмен әрі әсіре дөрекі бол­­ған­­ды­ғына көз жеткіземіз. Музей қыз­мет­кер­лері­нің пікірінше, мұндай қаты­насқа біріншіден, адамды шығу те­г­іне қарай алалаған фашистік идеоло­гия себепкер болса, екіншіден, КСРО-ның 1929 жылғы «Әскери тұт­қындар туралы Женева конвенция­сына» қосылмауы формальды негізде болса да ықпал еткен. Лагерьде Кеңес жауынгерлерімен қатар ағылшын, француз тұтқындары да болған. Бірақ аталған тұтқындар тобына жасал­ған жағдай әлдеқайда жақсы сипатымен ерекшеленгендіктен, тиісінше өлім-жітім деңгейі де төмен болған. Және олардың барлығы дерлік тіркеуге алы­нып, қажетті жазбалары жүр­гізі­ліп отырған. Ал Кеңес жауын­гер­­лерін тіркеу жұмыстары жүйелі жүр­гі­зілмеген, кей жағдайда мүл­де ат­қа­­рылмаған. Сондықтан бүгінгі күні Лам­биновицедегі бауырлас­тар зиратында жер­ленген жауынгерлердің аты-жөндері негізінен күні бүгінге дейін беймәлім күйі қалып отыр. Мұндай мысалдар, әрине көп­теп саналады. 

Жалпы алғанда, Польша аумағында дүние салған Кеңес жауынгерлерінің, әскери тұтқындары мен қарапайым аза­маттарының 648 жерлеу орындары тір­келген. 

Сонымен қатар бүгінде Польша Рес­публикасының аумағында Кеңес жауынгерлеріне арналған 561 ескерт­кіш орындары бар. Олардың 415-і ес­керткіштер, 77-сі даңқ ескерт­кіштері (обелисктер), 46-сы ескерткіш тақ­та­шалар болса, қалған 23-ін түрлі үлгідегі әс­кери техникалар құрайды.
Айта кетейік, аталған орындардың күті­мі жақсы, тазалық сақталған. Нысан­дар Польшаның жергілікті атқарушы ор­ган­дарының құзырында бол­ған­дық­­тан, тиісінше билік өкіл­дерінің бұл ба­ғыт­тағы тиянақ­ты жұмы­сын атап өту­ге тиіспіз. Сөз болып отыр­ған жер­леу орындарының, ескерткіш­тер­­дің күті­мі бойынша көршілес Ресей Федера­ция­сының елшілігі тарапынан да едәуір жұ­мыстар атқарылуда. 

Бүгінгі күні халқымызға үлкен зар­дабын ала келген соғыстың аяқтал­ға­нына 73 жылдың жүзі болса да поляк жер­лерінде бақилық болған жауын­герлерді іздестіру жұмыс­тары бір сәтке де тоқталмаған екен. Іздестіру, әсіресе ХХ ғ. 50-80-ші жыл­дар аралығында бел­сенді жүрген. Ол өз кезегінде марқұм бол­ғандардың жақын туыстарының, бауыр­ларының және жарларының көзі тірі болуымен түсіндірілсе керек. Ал өткен жүз жыл­дықтың 80-ші жылдары соңында орын алған әлеуметтік-эконо­микалық мәселелер, бұрынғы Вар­шава шарты ұйымының, КСРО-ның ыдырауы, Польшаның Еуропа мем­лекеттерімен терең интеграция­лануы із­деу жұмыстарын біршама саябыр­латқандығы анық. 

Еліміздің тәуелсіздік алып, Польша мемлекетімен дипломатиялық байланыс орнатуы, қос мемлекеттің елші­ліктерінің ашылуы екіжақты қаты­настарға бастау болды. Қазіргі уақы­т­та ақпараттық ресурс­тардың, әлеуметтік желілердің қа­рыш­тай дамуы іздеу жұмыстарына тың серпін бергендігін айтып өтуге тиіспіз. Вар­шавада орналасқан Қазақ­стан Рес­пуб­ликасы елшілігі қызметкер­лерінің деректеріне қарағанда, дипло­матиялық өкілдігіміз ашылған 2000 жылдан бері соғыста қаза тапқан туыстарын іздеген отан­дастарымыздан жүздеген хаттар келіп түскен. Нәтижесінде, көптеген аза­маттарымыз өз туыстарының жерленген орындарын анықтап, басына ескерткіш тақташа орнатып, елден ала келген то­пырақтарын салған. Бүгін­гі күні бұл үр­дістің елшіліктің Кон­сул­дық қыз­метінің не­гізгі жұмыс бағыт­тары­­ның бірі екендігін айта кетуге тиіспіз.

Еліміздің Польшадағы консулы Бақыт­жан Бөлегеновтің айтуынша, Кон­сулдық қызмет туыстарын іздеу бойынша еліміздің азаматтарынан келіп түскен сұрау хаттарды мем­лекеттің құзырлы мекемелеріне жолдап, көмек көрсетеді. 

Мекеменің бөлімшелері елдің бар­лық әкімшілік құрылымдарында бар, бас кеңсесі Варшавада орналасқан. Со­ғыс­­та қаза тапқандарды іздестірумен  Ақ­­па­­рат және іздестіру бюросы (Biuro Informacji i Poszukiwań) айналыса­ды. Ме­­­ке­­ме­нің ресми сайты: http://www.pck.pl

Поляк Қызыл Кресі Екінші дүние­жүзілік соғыс аяқталғаннан бері инемен құдық қазғандай өте күрделі әрі көп қатпарлы жұмысты атқаруда. 1945 жылдан бері ПҚК хабар-ошарсыз кеткен 650 мың жанның тағдырын анықтап, 220 мыңнан астам анықтама берген. 

Мемлекетіміздің Варшавадағы ел­ші­лігі әкесінің, атасының, бабасының тағдыры бойынша үкілі үмітпен жүгін­ген ел азаматтарына көмек қолын созып, Польшаның арнайы құзырлы ме­кемелер арасында көпір міндетін атқа­руда. Қазіргі уақытта елшіліктің тікелей мұрындық болуымен бірқатар қазақстандық жауынгерлердің жерленген орындарына олардың аты-жөндері көр­сетілген тақташалар орнатылған. Сонымен қатар елшілік тарапынан со­ғыс жылдары Польшада қаза тапқан жер­лес­теріміз туралы арнайы дерек базасы түзілуде. Осылайша, жыл санап соғыс зұлматының ақтаңдақ беттері жойылуда. 

Халқымызда «Өлі разы болмай, тірі байымайды» деген аталы сөз бар. Сондықтан атқарылып жатқан жұмыс­тар, сөз жоқ, сауапты іс, келешек буын, Отан үшін от кешкен аталарымыздың алдындағы бүгінгі ұрпақтың міндеті! 

Жандос ӘУЕЛБЕКҰЛЫ,
арнайы «Егемен Қазақстан» үшін

Польша Республикасы,
Варшава қаласы

 

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

22.05.2018

Үкімет отырысында көтерілген мәселелерге шолу

22.05.2018

Полиция сержанты бір отбасын өрттен құтқарып қалды

22.05.2018

Сенаторлар суармалы жерлерді пайдалануды тәртіпке келтіруге шақырды

22.05.2018

Елордалық шығармашылық топ Атырауға жетті

22.05.2018

Курчатовтағы Ұлттық Ядролық Орталықта жас ғалымдар мен мамандардың ғылыми конференциясы өтті

22.05.2018

Семейдегі орманның өртенуі адам қолымен жасалған іс болуы мүмкін

22.05.2018

Солтүстік Қазақстан диқандары тұқым себуді жалғастыруда

22.05.2018

Сыр өңіріндегі тарихи-мәдени ескерткіштердің 3D картасы әзірленеді

22.05.2018

Солтүстік Қазақстанда жазғы ат жарысы маусымы ашылды

22.05.2018

Атырауда лифтіде жасөспірімдердің қаза табуына байланысты тергеу жүргізіледі

22.05.2018

Үкімет басшысы табиғатты қорғау және орман мекемелерінің өртке қарсы техникасын арттыруды тапсырды

22.05.2018

Елордада табиғат апатынан 13 адам жарақат алды

22.05.2018

Биыл ҰБТ-ға қандай өзгерістер енгізілді?

22.05.2018

Мемлекет басшысы Қорғаныс және аэроғарыш өнеркәсібі министрін қабылдады

22.05.2018

Астанада дауылдың салдарынан Бейбітшілік және келісім сарайына зақым келді (видео)

22.05.2018

Павлодар облысында 765 жазғы лагерь ашылады

22.05.2018

Назарбаев мектебі журналистер арасында конкурс жариялады

22.05.2018

Семейдегі Қызылкардонда орман өрті бәсеңсіді

22.05.2018

Ханс Тиммер: АЭФ жаһандық дамуға тигізер пайдасы зор

22.05.2018

Қостанайда лагерьлерді жөндеуге 377 млн теңге қажет

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Талғат СҮЙІНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Алматының алмасы. Шырын қайда?..

Алматы жұрты күнде жауған жауын­мен, түнде ұрған суықпен жағаласып жүріп Алатаудың бөктеріндегі биылғы алма бақ гүл шашқан көркем шақтан көз жазып қалған сыңайлы. Содан ба екен, біреу «Биыл алма гүлдеді ме?» десе, біреу «Биыл өзі алма бола ма?» дейді қамығып. 

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Рух көтерудің жолы

Кейінгі өскелең жас ұрпақты патриот­тық рухта қалай тәрбиелейміз, ертеңгі ел қорғар өрендеріміздің бойына отаншылдық пен патриотизмді, елге, жерге деген сүйіс­пен­шілік сезімін  қалыптастырып, келешекте ержүрек, батыл болып өсулері үшін не істеуіміз керек деп,  жастардың ертеңгі тағдыры мен таңдауына жиі бас ауыртып, жанымыздың жабырқап жататыны рас.

Қамбар Ахмет,

Каспий мен Қара теңіздерді жалғау кімге тиімді?

Мамырдың екінші онкүндігінде ақпарат һәм саясат алаңында қызу тал­қыланған тақырыптың бірі – Қазақ­стан Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың Каспий мен Қара теңіздің арасын жал­ғайтын «Еуразия» каналын салу жөніндегі пікірі болды. 

Жұмабай ШАШТАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Кешегінің жұрнағы, бүгінгінің көнесі 

Әдебиетке әркімнің-ақ таласы бар заман өтіп кеткенін мойындау қалай болған күнде ауыр. Нарық зама­нының елең-алаңында қолына қалам ұста­ған жігіттердің арасынан адамдар кітап­қа оралады әлі дегенді сеніммен айт­қандарына қарағанда әдебиеттің өмірдегі артықшылығына үміттері күшті болған-ау, шамасы. 

Қорғанбек АМАНЖОЛ, «Егемен Қазақстан»

Қолдан жасалған қасірет

Жылда мамырдың соңындағы Аза тұту күні жақындаған сайын мен қазақпын деген әрбір адамның жүрегі қарс айрылмауы, 30-шы жылдардағы саяси қуғын-сүргіннің, ғаламат ашаршылықтың құрбандарын еске алып күңіренбеуі мүмкін емес дер едік. 

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу