Айгүл Ісмақова: Ұлттың жаны – әдебиетінде

Жаһанда ғылыми таным да, ізденіс те, тұжырым да бір қалыпта тұрмай, күн сайын өзгеріп ке­леді. Әдебиеттану ғы­лы­мындағы ескір­ген, ескірмеген теория­лар­дың шекарасы қай жерде екенін де аңдамай қалып жатамыз. Қазақ әдебиеттануының әлем­дік деңгейдегі орнын да дәл бүгін тап басып айту қиын іс шығар. Осы орай­дағы ой-пікірін білу үшін профессор Айгүл ІСМАҚОВАНЫ әңгімеге тарттық. 

Егемен Қазақстан
18.05.2018 3389

 –Бір заманда қазақ әдебиетін, ғылымын Қазан төңкерісінен бері қа­рай есеп­тейтін кез бол­ды. Ол кез­дегі қазақ ғылымы­ның, әдебиетінің, тіпті мә­дениетінің өзі орыс ғы­лымына, әдебиетіне, әде­биет­­тануына, мәдениетіне негізделіп жазылды. Ал Әли­хан, Ахмет, Міржақып, Мағ­жан, Әлімхан сияқты басқа да аты аталмай қал­ған арыстарымыздың жаз­ған алғашқы ғылыми ең­бек­тері, оқулықтары неге сү­йенді? 

– Қазақ жерінде әл-Фа­раби, Махмұт Қашқари, Жүсіп Баласағұн, Ахмет Яса­уи сияқты асыл сөз иелері болған. Бүкіл әлемдік, түркі, араб, парсы ғылымы санасатын бұл асыл сөз – ақыл сөз із-түзсіз жоғалып кеткен жоқ. Дәстүр жалғасты. Кеңес кезіндегі еуроцентристік ұстаным бұл тәжірибемен санаспай келді. Бұқар жырауды Абылай ханға ғана қатысты анда-санда бір айтып келдік. Абайдың алды мен соңы да бұлыңғыр болып, бұл тақырыптарға тыйым салынды. 1951 жылы М.О.Әуезовтің жетекшілігімен қорғалған «Абайдың ақындық мектебі» атты диссертациясы үшін жас ғалым Қайым Мұхаммедханов 25 жылға Карлагқа кесілді. Әлихан мен Ахмет бастаған Алаш әдебиеттануы түркі ба­балардың асыл сөзі де, ақыл сөзі де бізге қажет еке­нін дәлелдеген еңбектер қал­дырғанын біз тек Тәуелсіз­дік кезінде білдік. Махмұт Қаш­қаридің «Диуани луғат ат-Түр­ки» еңбегі туралы осыдан жүз жыл бұрынғы зерттеуінде Ха­лел Досмұхамедов күллі түр­кі халықтарының тегі, мінезі, салт-дәстүрі, ғылымы мен жарқын келешегі туралы керемет мағлұматтар берген. Сол еңбекте Қашқари келтірген түркі халықтарына қатысты хадис бойынша түркілер Ал­ла­ның әділдік орнату үшін жі­берген арнайы әскері екені айтылған. ХХ ғасыр басында осындай этикалық күш беретін құнды мағлұмат Алаш арыстарына аса қажет еді. Біз мұны естен шығармауымыз керек. Алаш ғалымдары ата-бабаның текті ісін жалғастыруды парыз деп санаған. 

Өткен ғасырдың басында Абайды жоққа шығарудан аман алып қалған Әлихан бастаған алаш әдебиетшілері еді. Себебі Абайдың өлеңдері мен Қара сөздерінде әл-Фара­биден келе жатқан асыл сөз – ақыл сөз тектілігі сақталған. «Абай бізді қасиетті жәдігер­лермен жалғастырып тұрған көркем сөз иесі» дейді Әли­хан Бөкейхан. 1905 жылы шыққан мақаласында ақын­ның көркемдік әлемін еуро­палық әдебиетпен тең дәре­жеде талдап берген. Әлихан даланың эстетикалық көркем сөзі еуропалықтармен тең дә­ре­­жеде, тіпті, асыл сөздің ақыл сөз болуы арқылы тек сезімді бейнелейтін сұ­лу сөзден жоғары тұр деген тұжырым жасайды. Абай­дай ақын туғанға дейін қан­шалықты асыл сөз иеле­рі бол­ғандығы осылай меңзел­ген. 1912 жылы Мағ­жан Жұ­мабайұлы «сөзі алтын, хәкім Абай» деп бағалап, Әлихан ұстанған тұжырымды дамытып әкетеді. Осы төрт сөзде абайтанудың басты ті­ректері нақышталған. Алаш ғалымдары Абайды зерттеу арқылы ХХ ғасырға дейінгі қазақ асыл сөзінің алтын діңгектерін айқындап берді. Міржақып Дулатұлының: «Кейінгі ға­­сыр­ларда да Абай қазақ әде­биетінің те­мір­қазығы болады» деуі осыдан. 1913 жылы Ах­­мет Байтұрсынұлының «Қазақ­тың бас ақыны» дейтін зерттеуінде Абай­дың мұра­сы­на қатысты ой­лар теориялық дең­гейде тұ­жы­рым­­далып жүйеленді. Бү­гін­гідей көпсөз­ділікпен емес, нақ­ты, анық тұжырымдар жа­салды. Алаш ғылымы қазақтың өз танымына сүйенді. Мағжанның «Педагогикасын» да, Жүсіп­бектің «Психология­сын» да қа­ра­саңыз, мұндағы келті­рілген мысалдардың бәрі қазақ тұрмысы, салты, әдет-ғұрпы мен тегін анықтап тұр­ған ғибратты жәдігерлерге сүйенген.

– Әлдеқайда кейін жа­зы­лып, алғашқы әдебиеті­міз, ғылымымыз деп есеп­телген еңбектерден Алаш қайраткерлері кітапта­ры­ның айырмашылығы неде?

– Әр ұлттың әдебиетінің өзінің бастау арнасы, қалып­тасуы мен даму кезең­де­рі бар. Соцреализм тұ­сын­да жазылған Бейсем­бай Кен­жебаев, Қажым Жұма­лиев, Әнуар Дербісалиев, Шам­шиябану Сатпаеваның зерттеулерінде қазақ әдебие­тінің бастаулары анықталып еді. Жыраулық поэзия ке­ңес кезінде қазіргіден көбі­рек зерттелгені анық. Бірақ Тұрмағамбет бастаған кі­та­би ақындарды ресми әде­биеттен аулақ ұстадық. Олардың басты «кінәсі» –араб­ша-шағатайша жазғаны еді. Ғұмар Қараш бастаған ақындар шариғатты өлеңмен айтты. Қазақ халқының жаттау қабілеті зор болғандықтан уағызды өлеңмен жеткізу қажет еді. 1988 жылы қайта оралған Алаш әдебиеті мен Алаш әдебиеттануы үзілген дәстүр мен жоққа шыға­рылған жәдігерлерді, қазақ әдебиетінің даму кезеңіндегі ретсіздікті өз орнына қой­ды. Қазақтың тарихын, шежі­ресін қалпына келтірді. Әли­хан­ның осыдан жүз жыл бұрын Оксфорд журналына шыққан мақалалары соның дәлелі. Қазақтың әде­биеті мен мәдениеті туралы ХІХ ғасырдың соңында жа­зып тастаған. Әлиханның бас­­ты ұстанымы – қазақтың әде­биетінде елдің тарихы мен ұлт-азаттық қозғалыс­тардың ше­жіресі бар деп есеп­тегені. Қазақ әдебиеті мен мемлекеттің тарихы тікелей байланысты еке­нін Алаш әдебиеттануы әр­қашан алтын арқау етті. «Әде­биет танытқышта» Ах­мет Байтұрсынұлы бұл тұ­жырымды теориялық тұр­ғыда негіздеп, пән сөздері арқылы соқырға таяқ ұстатқандай айғақтап берді. Ғалымның өзі тауып орнықтырып кеткен тілтану мен әдебиеттанулық терминдерін, пән сөздерін Ахаңның атын атамай пайдаланып келдік.

«Тіл құралы» мен «Әде­биет танытқышында» бүкіл тіл­тану мен әдебиеттанудың күні бүгін біз қолданып жүр­ген барлық парадигмаларын қазақ тілінде қалыптастырып берген Ахмет Байтұрсынұлы екенін айта бермейміз. Тек 1977 жылы сол кездегі жас ғалым Рәбиға Сыздықова: «Біз тілтану институты болсақ, осы тілтану, ана тілі деген терминдердің өзін қалдырған Ахмет Байтұрсынов қой» деп академияның жалпы жиналысында алғаш рет ақиқатты батыл айтқан-ды.

«Әдебиет танытқыштағы» теориялық қисындар, бір ғажа­бы, әлем мойындап отыр­­ған Бахтиннің теория­сымен бірдей. Бахтин мен Байтұрсынұлының теория­лық тұжырымдарының сәй­кес­тігі Ресей ғалымдарын таң­ғалдыруда. Мұндай сәй­кестіктер ғылымда сирек кез­­­­д­еседі. Әдебиет деген не? Ол не үшін керек қоғамға? Әде­биеттің негізгі мақсаты қандай? Әдебиетті қалай таныту керек? Әдебиет адам жанына, қо­ғамға қалай әсер етеді? Тариx пен әдебиеттің арақатынасы қан­дай? Бұл сауалдарға жауапты қазақтың салиқалы тілімен Бай­тұрсынұлы Бахтиннен қырық жылдай бұрын жазып кетіпті! 
Әдебиеттану да – мате­мати­ка сияқты нақты ғылым. Сондықтан кім, қашан дәлел­деген деген ақпарат нақты. Аxмет Байтұрсынұлы қазақ әдебиетінің бастауы, тегі, дамуына қатысты құнды мағ­лұматты тұңғыш рет тео­рия­­лық тұрғыда анықтап бер­ді. Қазіргі дискурс деп жүр­ген парадигманы ға­лым баяғыда айтып кеткен: қазақ сөйлегенде сөздің әуе­зе, тол­ғау, айтыс, тартыс түр­­­ле­рін пайдаланатынын да­ дә­лел­деп берген. Кеңес ке­зінде біз бұларды тек жанр ре­тін­де ғана танып, сонымен шек­телетінбіз! Польшада тұ­ратын түрколог Хенрик Ян­ков­ский зерттеулерімдегі Байтұрсынұлының пікірле­ріне қызығушылық танытып, қазір «Әдебиет танытқышты» ағылшын тіліне деп тәржіма жасап жатыр.

– Ұлттық әдебиеттану то­­л­ық қалыптасып, өзіне өзі сүйе­нетін деңгейге жетті ме­ қазір? 

– Қай ғылым саласы болсын өз «пән тілінде» жазылуы қажет. Әдебиеттанудың әлем­дік деңгейі бар. Кеңес әдебиеттануы да өз шерлі тарихы бар бір кезең болып қалады. Әлемдік деңгейдегі ғылым арнасы кең, адамзатқа ортақ ілім. Абайды әлемдік аренада таныту үшін сол кон­тексте мойындалған клас­­сикалық ортамен салыс­тыра таныту қажет. Абай не­сімен, Ахаң айтқандай, бас ақын болып тұр дегенге әлемдік классикалық парадигмалар арқылы жауап беру керек. Біздің қазіргі ақын-жазушыларды таныту үшін де әлемдік ғалымдардың соң­­ғы тұжырымдарына сү­йе­ну қажеттілігі осындай­дан туады. Әлиханның мақа­лаларындағы тарихилық ұс­та­ным мен Ахаңның «Әде­биет танытқышындағы» Асыл сөз теориясы, Халел Досмұ­хамедұлының зерттеуіндегі әдебиетке ұлтты біріктіретін отаншылдық сарын қажет екенін айқындаған базалық іргелі білім бізден кейін де қажет болары анық! 

– Ал жалпы қазақ ға­лы­мы­ның даму мүм­кін­дігі қандай? Өз ғалымда­рымыздың әлеуетін сарқа пайдалана алып жүрген халықпыз ба?

– Математика, физика бойынша қазіргі шетелде оқитын қазақ жастары қытайлардан кейінгі екінші орында екен. Бұрын екінші орында ресейліктер болған. Әлеует бар. Бірақ қазір мұны толық пайдаланып жатқан жоқпыз. Шетелге қазақ ті­лін­де сөйлейтін ғылымды шы­ғару мәселесі болашақта қалай болады? Қазір ғылымды қаржыландыру күрделенген. Және бөлінген грант корруп­циялық жолмен кетіп жатқан­да, қазақ әдебиеті, тарихы мен мәдениетін шетелге шы­ғару екіталай. Бір реттік ан­да-сандағы саяси презентация­лармен ғана шектеліп қа­ла­мыз-ау... 

Ал әдебиетті, ғылымды жүрегімен түсінген жастарға ғылым­мен айналысуға мүм­кін­дік бола ма? Қазақтың мате­матиктерімен сөйлессең, қазақ жастары есепті бас­қаша шығарады екен. Басқа­лар еуропалық стандартпен­ шығарса, біздің жастар екі-үш қадам аттап төтесінен шы­ға­ратын көрінеді. Қалай шығардың десе, өздері ай­та алмайды. Бірақ шешуі дұрыс. Бұл бабаларымыз­дан қалған интуи­ция. Біз­дің ойлау жүйеміздің интел­лектуалдық деңгейі өте биік. Жастарымыз өте талантты. Гуманитарлық ғылым тыс­та қалып тұрғанда, қазіргі мектепке арналған оқулықтар сын көтермей бара жатыр. Оқу­лық жазғанда базалық білім мен ғылымды аттап өту сауаттылықтың белгісі емес! Мағжан Жұмабайұлы: «Мек­тептің екі қаруы бар.

ұғалім мен жақсы оқулық!» деген. Оқулықтар базалық зерттеу орталықтарын аттап өтіп шығатын болғандықтан, ол білім беру қаруы болудан қалып барады. Биыл шыққан қазақ әдебиеті оқулықтарына сараптаманы Тіл білім инс­титуты берген! М.О.Әуезов атындағы әде­биет және өнер институты өз орнында тұрған кез­де неге тіл білімі институты сараптама беруі керек? Оқулықтың сапасы тө­мен болғандықтан кәсіби маман­дардың пікірін қажет деп санамаған жоғарыда­ғы­лар. Тәуелсіздік кезінде Алаш ұрпағы алдындағы жауап­кер­шілікті осылай аттап бара жа­тырмыз...

– Әлихан Бөкейхан қа­зақ ғылымының көп сала­сының алғашқы қадам­дарын жасады және алғаш­қы еңбектерін жазуға ық­пал етті. Арнайы тапсыр­ма беріп, оқулықтар жаз­дыр­­ды мысалы. Қазіргі ғы­лым-білімдегі осындай қанатымен су сепкен қар­лығашша шырылдаған жан­ашырлық үрдістің жайы қалай? 

– Гуманитарлық ғылымға, оның ішінде тарих, әдебиет пен тілге үстірт қарау байқа­лады. Әлихан Бөкейхан Мәс­кеуде үйқамақта отырғанда Мағжанға «Педагогика», Жүсіпбекке «Психология» кітабын жаздырды. Жазу­шы­ларымыздың тілдік қо­рын қазақ ғылыми тілін қалып­тастыруға бағыттады. Әлиханның ісі бүгін үлгі болу керек еді. Қазіргі үдерістің басы-қасында Мұxтар Әуезов, Әлкей Марғұлан, Ермұxан Бекмаxанов, Салық Зиманов, Қайым Мұxамедxанов, Рә­биға Сыздықова, Аман­гел­ді Айталы сияқты ғалым­дар жоқ. Қазақтың ана тілі, әдебиеті мен тарихы мем­лекеттің қауіпсіздігіне қа­жет деп ойлайтын ұрпақ келе­тіні анық. Қазір «Рухани жаң­ғыру» жұмысы жүріп жатыр. Бұл бағдарлама осы үш тетіксіз қалай іске асуы мүм­кін? 

Базалық білім қазақ ті­лін­де әрі қарай дамымаса бізден үлкен ғалымдар шы­ғуы екіталай. Бүкіл білім әуе­лі ана тілінде алынуы керек. Содан кейін ғана басқа тіл­дерді меңгеру қажет. Бізде жыл сайын жаңа оқулық шығару «сәнге» айналды. Шетелдер мен көрші Ресейде бірнеше жылда бір рет қана шығарылады. Ал жыл са­йын сапасы төмен жаңа оқу­лықтар шығару мектепке қандай жақ­сылық әкелуі мүмкін? Тіл, әдебиет, тарих оқулықтары осы ғылым сала­ларының базалық зерттеу институттарымен бірі­гіп шықпағандықтан сапасыз. Зерттеу институтындағы соңғы базалық білім мектепке жетпей жатыр. Оқулықтың министр бекітетін бағдар­ламасын белгілі мектеп мұ­ға­лімдері жазады екен. Базалық ғылыммен байланыс­тары жоқ мұғалімдердің бұл бағ­дарламасын оқулық жаз­ған авторлар ұстануға міндетті. Базалық ғылым оқулықтан тыс қалған кезде қандай ғылыми сапа болуы мүмкін? 

– Ғылым жолында өкін­ген кезіңіз бар ма?

– М.Горький атындағы әдебиет институтының тео­рия­лық проблемалар кеше­ні атты бөлімінде екі жыл тәжірибеде болып, үш жыл аспирантурасында оқыдым. Менің оқығаным Батыстың, орыстың философтары мен теоретиктері болды. Солар­дың ішінде мықтысы Бахтин деп білдім. Бахтиннің әде­биет туралы, әдебиеттің бо­ла­­шағы туралы ойларына жү­­гіндім. 1988 жылы Бай­тұр­сынұлының «Әдебиет таныт­қышын» оқығанда, таңғалдым. Және бұрын білме­геніме қат­ты өкіндім. Сол кезде Байтұр­сынұлын білсем, сол тұрғыда қанша еңбек жазылар еді.

М.Горький атындағы әде­биет институтының тео­­рия бөлімінің тұңғыш қа­зақ аспиранты болдым. Ма­ған дейін ол жерде Мұрат Әуезов диссертациясын тал­қылап, қорғапты. Сол кісінің диссертациясын оқы­ған Сквозников, Бочаров, Куделин, Палиевскийлер: «Әуезов деген зерттеуші қа­з­ақ әдебиетінің көне бас­тау­лары болғанын, олар араб таңбаларымен жа­зыл­ған­­­дығын айтты» деп таңырқап жүрді. Мен сол кезде Мұрат Әуезовті білме­сем де, ғалым­ның керемет зерттеуі бар еке­нін Мәскеуден естідім. 

– Сіз «Қазақ жазушы­лары көбіне-көп әйел адам­ның психологиясына терең­деп бара алмайды, әйел та­биғатын аша алмайды» дей­сіз. Бұлай айтуыңызға не себеп? 

– Қазақ әдебиетінде Ақ­білек пен Қарагөз деңгейін­де қазақ әйелінің басына түс­кен қиыншылықтарды жең­ген әйел бейнесі әлі күнге жа­зыл­ған жоқ. Жүсіпбек Ай­ма­уыт­ұлының Ақбілегінің тол­­ғатқанын оқығанда денең түр­шігіп, автор ер адам осыны қалай жеткізгеніне қайран қа­ласың. Әйел-ананың дү­ниеге бала әкелу сәті мен тол­ғағын Жүсіпбекше түсін­діріп берген жазушы жоқ. Әйел тақы­рыбын жазғандар бар. Ал әйел психология­сын ашу, жанына үңілу мүл­де басқа дүние. Бұл ретте Дулат Исабековтің «Гауһар­тасындағы» әйел бей­несі ес­ке түседі. Шағын болса да, әйелдің басына түскен қа­сі­реті, табиғаттары бөлек екі адам­ның ішкі арпалыс­тары, әйел­­дің нәзік жанына нем­құ­райлы қараған ердің әрекеті бар. 

– 2000 жылдары «Енді романдар оқылмайды, ша­ғын жанрлардың заманы туды» деп едіңіз. Әдеби ортада осы тұжырымыңыз бі­раз талқыға түсті. Әлі де сол ойда­­­сыз ба?

– Мен бұл пікірді айтқан­да үлкен роман жазатын за­ман­дас­тарым ренжіді. Үлкен жанрды қуып кеткенде бүгін­гі заман әдебиеттен тыс қа­лып жатты. Қазір әлемдік дең­гей­дегі сыйлықтарды алып жатқан шығармалардың кө­лемі қысқа. Клиптік заманда ұзақ шығармалар көп оқылмайды. Шағын дү­ние нақты болады. Қазір әдемі сөз қуу емес, жоғары көр­кемдік деңгейімен қатар та­нымдық мағлұматы бар шығарманы бере білу керек. Және ол уақыты шек­теулі оқырманның назары­на ілігетіндей шағын және тартымды болуы тиіс. Адам жанына не әсер ете­ді? Адамдықты сақтап қалу неге басты мәселе? Оң мен солдың күресі жаңа техно­логияларға бағынған заманда шұбатылған сөйлемдер жалықтырмауы керек. Осы ретте Орxан Памуктың айт­қанын ескеруіміз керек: еу­ропалық ақынның әр метафорасы шынайы шедевр болып насиxатталған күнде, басқа мұсылман елінің бұ­дан да керемет теңеулері тек этнографиялық, не этни­калық ерекшелік деп қана бағалануда. Дегенмен шынайы классикалық әдебиет мәңгілік контексінен тү­се қоймас. Өткен жазда Па­риж­де мет­рода келе жатсам, құлағын бірнеше жерден тескен еуро­палық қыз Дос­тоевскийдің «Ағайынды Карамазовтарын» оқып, егіліп жылап отыр. Үш аға­йын­ның руxани айтысатын жерін оқып отыр екен. Енді бірде латынамерикалық жас қыздың «Анна Каренинаны» оқып, көз жасына ерік бер­генін көрдім. Классикалық шы­ғармалар оқылады. Бірақ бұл сирек құбылыс. Міржақып Дулатұлы айтқандай, ұлттың жаны оның әдебиетінде тұр. Жансыз ұлт болуы мүмкін бе? Қазіргі әдебиет осы тұрғыдан бойын түзеу керек дер едім.

– Уақыт тауып, әңгіме­лес­­кеніңізге рахмет!

Әңгімелескен 
Бағашар ТҰРСЫНБАЙҰЛЫ,
«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

14.08.2018

Дзюдошы қыздар үш жүлде алуды көздеуде

14.08.2018

Делдалшылар көмір бағасын қолдан жасап отыр

14.08.2018

Астанада «Сергек» камераларының көмегімен 2 мыңға жуық әкімшілік құқық бұзушылық анықталған

14.08.2018

Құқықтық талапты сақтаса шетел телеарналарына шектеу жоқ - Дәурен Абаев

14.08.2018

БҰҰ Бас хатшысы Каспий теңізінің құқықтық мәртебесі туралы конвенцияға қол қоюын құптайды

14.08.2018

Қорытынды көрсеткіштер көңілге қонымды

14.08.2018

Қара жолдың қасиеті

14.08.2018

Бұқар жырау Қалқаманұлының 350 жылдығына арналған көрме-байқауы өтті

14.08.2018

Қажымұқан көтерген тас

14.08.2018

Арал аумағында атқарылар шаруа көп

14.08.2018

«Хрущевкалардан» құтылудың тиімді тетігі

14.08.2018

Оқулық шығаруда олқылықтарға жол берілмеуі қажет

14.08.2018

Байзақ батыр кесенесі

14.08.2018

Жеті айдың қорытындысы бойынша экономикалық өсім 4% құрады — ҚР ҰЭМ

14.08.2018

Ұлы Абайдың туған күні тұңғыш рет Ташкентте тойланды

14.08.2018

Шәкәрімнің үш анығы

14.08.2018

Қолма-қол ақшасыз есеп айырысулар саны өсуде

14.08.2018

Цифрлы қаржы: тез, арзан, тиімді

14.08.2018

Дулат Исабековтің кітапханасы ашылды

14.08.2018

Бекболат Әдетов шыққан белестер

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

«Арбамен қоянға жетер» күн қайда?

1998 жылы Kodak фирмасында 170 мың адам жұмыс істеген екен және әлем бойынша саудаланған фотоқағаздың 85 проценті дәл осы фирманың үлесіне тиген. Небәрі бірнеше жылдың ішінде олардың бизнес-моделі жойылып, фирма банкрот болған. Бұл нені білдіреді?

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Аграрлық саладағы болашақ мамандықтар

Сарапшылардың болжамдарына қарағанда, әлемдік аграрлық салада 15-20 жылдың ішінде революциялық өз­герістер жүзеге асырылады. Жаңа тех­нологиялардың шапшаң қарқынмен дамуы, ғарыш кеңістігін игеруге көптеген елдердің құлшыныс танытуы, гендік инженерия ықпалының күшеюі, азық-түлікке сұраныстың артуы, бос жатқан жерлердің азаюы секілді факторлар әлем бойынша жаңа технологиялармен қаруланған жаңа тұрпатты ауыл ша­руашылығын қалыптастырады. Сөйтіп ауыл шаруашылығы өзгерістерге барынша баяу бейімделетін ең консервативті сала деген бұрынғы түсініктің көбесі сөгіледі.

Әлисұлтан ҚҰЛАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Бесінші саммит және Каспий «бестігі»

Кеше Ақтау қаласында Каспий маңы мем­лекеттері басшыларының Бесінші саммиті өтті. Аса маңызды халықаралық жиынға Қазақ­станның, Ресейдің, Әзербайжанның, Иранның және Түрікменстанның президенттері қатыс­ты. Тараптар Каспий теңізінің құқықтық мәрте­бесі, теңізде экономика, көлік-транзит, эколо­гия, қауіпсіздік және басқа да салалар бойын­ша ынтымақтастық орнату мәселелерін талқылады. 

Қорғанбек АМАНЖОЛ, «Егемен Қазақстан»

Шалдың баласы

Қазақ менталитетінің өзіне тән тағы бір ерекшелігін айқындап, бекзат болмысын ажарлап әмбе сақтап келе жатқан әдет-ғұрыптарының бірі отбасындағы үлкен баланы, әсіресе ұлдың тұңғышын ата-әжесінің бауырына салу дер едік. Ол атасының баласы болып өседі. Шалдың баласы құдайдың еркесі, оны ешкім бетінен қақпайды. 

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Халық санының артуы – елге құт

Халық санының артуы Қазақстан сияқты жер көлемі үлкен, халық саны аз мем­лекеттерге ежелден маңызды мәселе­лердің бірі болып келеді. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу