Ұрпақ өрбіту мүмкіндіктерін сақтау маңызды

Бала – әр отбасының ба­қыты, ұрпақ жалғас­ты­рушысы, ел болашағы. Қа­зақ­станда халық санын көбейту мақсатында ден­саулық сақтау жүйесі жыл­дан жылға дамып келеді.

Егемен Қазақстан
22.05.2018 987
2

Болашағын медицина саласымен байланыстыратын жас­тар мен осы салада еңбек ететін мамандардың шетелде білім алып, тәжірибе алмасып, біліктілігін арттыруының да мүмкіндіктері артып келеді. Бұл шаралардың маңызы зор. Себебі осы қадамдар арқылы денсаулығын сақтау және жақ­сарту мақсатында қарапайым халыққа сапалы медициналық қызмет көрсету деңгейі жоға­рылайды. Денсаулық сақтау мәселесінің екінші жағы – отан­дастарымыз осы бір мәселеге жеткілікті деңгейде көңіл бөлмеуі, адамдардың өз денсаулығына салғырт қарауы. Жерлестеріміз мемлекет ұсынып отырған мүм­кін­діктерді толығымен қол­данбайды. Мысалы, кез келген мемлекеттік медицина орта­лығында тегін скрининг өтуге жағдай жасалған. Алайда адамдар ауырмайынша дәрігерге бармайды. Сау адам кем дегенде жылына бір рет емханадан скрининг өтсе, денсаулығына сауатты болса, жаңадан басталып келе жатқан ауытқуларды ертерек анықтаса, оны тез емдеуге мүмкіндік болар еді. Ал асқынып кеткен кейбір аурулардан айығуға көп жағдайда заманауи медицина да көмектесе алмайды. ХХІ ғасырдың дерті болған бедеулік те соның салдарынан.

– Бүгінде Дүниежүзілік ден­саулық сақтау ұйымының пайымдауынша, репродуктивті жастағы ерлі-зайыптылардың 15-20 пайызы, яғни әрбір бесінші-алтыншы жұп бала көтере алмайды. Оның көптеген себебі бар. Мысалы, жас кезінде аяқты жылы ұстамау және басқа себептерге байланыс­ты жыныстық мүшелерге суық тию, темекі шегіп, арақ ішу, ерте және ретсіз жыныстық қатынасқа түсу. Ең сорақысы, жасанды түсік жасату. Бүгінде бедеу­лікті емдеу орталықтарына келе­тін әйелдердің 70-80 пайызға жуы­ғы осы жасанды түсік жасату зардабынан бала көтере алмай жүр­гендер. Яғни кезінде бейсаналы түрде бала көтеріп, түсік жасатып, ал кейін тұрмыс құрып, есі кіріп, сәби көтергісі келгенде, бедеулік деген мәселеге тап болады.

Бедеулікті емдеудің нақты себептерін анықтау маңызды. Мысалы, кейбір емделушілер уақытын әртүрлі инфекция ауруларын емдеуге жоғалтады. Бірақ оның қауіпті және қауіпсіз түрі бар екенін түсіне бермейді. Қауіпсіз түрлері 95 пайыз адамда бар. Емделуші бұрын ауырып, қазіргі кезде ағзада иммундық көрсеткіштері ғана калуы мүмкін. Ал қауіпті түрі – емделушінің ағзасында инфекцияның өршіп жатқан түрі болғандықтан жедел түрде емдеуді қажет етеді. Мысалы, үш-төрт бала туған дені сау әйелдің қанын алсаңыз, одан да түрлі инфекцияларға байланысты иммундық көрсеткіштер шығуы мүмкін. Оны емдей берсек, ол ағзаға зиян. Өйткені адам көп антибиотиктер қабылдайды, гормоналды дәрі-дәрмек ішеді. Соны ажырата білуге кейбір дәрігерлердің біліктілігі жетпей жатады да, осы себептен маңызы жоқ инфекция­ларды жылдар бойы емдеумен емделушілердің алтын уақыты ысырап болады.

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының қорытындысы бойынша, адам денсаулығына әсер ететін бірнеше фактор бар. Онда 20 па­йызында адамға туа біте берілген ге­нетикалық ерешеліктері, 20 пайы­зында экологиялық факторлар, ай­на­ланың ластануы, 10 пайызы ден­­саулық сақтау саласына байланысты, ал 50 пайызында адамның өзі­нің өмір сүру салтына тікелей қатысы бар делінген. Яғни адам өз ден­саулығына алдымен өзі жауап­ты.

Мысалы, балалы болуды тек бедеулікпен кездескен жұптар ғана емес, табиғи жолмен балалы болу мүмкіндіктері бар ерлі-зайыптылар да алдын ала жос­парлауы қажет. Мұндай саналы қадамдар ана мен бала денсаулығы көрсеткіштерінің жақсаруына апарады, өлім-жітім жағдайларының алдын алады.

Қазір онкологиялық аурулар да өте көп кездеседі. Оны ал­ғашқы сатысында байқап, емдемесе, асқынып кетеді де адам өліміне алып келеді. Қазір жатыр мойынының қатерлі ісігі, сүт безінің қатерлі ісігі өте көп. Сондықтан жы­лына кем дегенде бір рет гинекологқа, маммологқа қаралу, уақытында маммография өту, ер азаматтарға да андрологқа тексеріліп тұру керек.

Жақында Денсаулық сақтау министрі Елжан Біртанов «Егер уақытылы медициналық тексеруден өтпесеңіз, дерт сол себептен асқынған болса, онда емделушіге тегін қызмет етілмейді» деген еді. Бұл сөз адамның денсаулы­ғына жауапкершілікті арттыру мақсатында айтылғаны анық. Менің тәжірибемде де 5-6 жыл бала көтермей жүрсе де, тек­серілмей жүре беретін әйелдер кездеседі. Ал кейде керісінше, әйел үнемі тексеріліп, дер кезінде емделіп, өзінің де, жолдасының да денсаулығы жақсы болса да, бала көтере алмай жатады. Онда мұны психологиялық жағынан қарау керек. Мәселен, әйел «келін» болып бір үйге түседі. Бірден бала көтермейді. Кейде ол бірнеше жылға созылып кетеді. Мұндай кезде бетіне басып, ауыр сөздер айтып, ажыратамыз деп жататындар да кездеседі. Әйел депрессияда жүргеннен кейін, аналық ұрық дұрыс дамымайды. Салдарынан жүктілік те болмайды. Кейде кел­­­ген пациенттерді қарап отыр­сақ,­ тексеру нәтижелері жақсы, қауіпті инфекциясы жоқ, етеккірі де уақытылы келеді, жатыр түтік­шелерінің де өткізгіштік қабілеті бұзылмаған. Бірақ жігері басылып қалған, өмірдің мәнін жоғалтқандай күй кешеді. Ал ата-енесі, қайын апасы-сіңлісі, бәрі соның өміріне араласып кетеді. Тек соның көтергенін күтіп жү­реді. Үнемі жүктілікті күте бер­геннен әйел психологиялық бедеулікке шалдығады, жүктілік сол себептен де болмайды. Бұл әйелі мен күйеуінің арасындағы ғана мәселе болу керек. Соны отбасылар түсінсе екен деймін.

Тағы бір айтып кететін ма­ңыз­ды мәселе бар. Бізге ерлі-зайып­тылардың көпшілігі келген кезде ДТҰ-ның (ЭКО) не екенін түсіне бермейді. Мұндай жерге аяқ басып келген адам мына нәрсені жақсы түсініп келуі керек. ДТҰ сізге бір циклда, яғни бір ДТҰ бағдарламасын өткенде, бала көтеруге тек 30-40 пайыз ғана мүмкіндік береді. Өйткені табиғи мүмкіндіктің өзі 1 айда 15-20 пайыз ғана, оны ел түсіне бермейді. Оған әйел және ер адамның ұрықтарының сапасы, әйел ағзасындағы мамандарға тәуелсіз өзгерістер және басқа да факторлар әсер етеді. Ең бастысы, Жаратушының әмірі екенін ұмыт­пауымыз керек.  «Қаншама ақша төлеп жатырмыз. Неге бала болмай жатыр?» деген ұғым дұрыс емес. ДТҰ-ны жасауға негізі 300-500 мың теңгедей кетеді. Одан басқа қомақты қаражат қым­бат дәрі-дәрімекке жаратылады. Фран­цияда ДТҰ жасату үшін жұп арнайы сұрақтарға жауап беру керек. Егер олар оның не екенін, қандай ерешеліктері бар екенін түсінбесе, пациенттерді емдеуге алмайды. Ал бізде адамдар көбінесе ақпараттық тұрғыдан дайындықсыз келеді. Қанша түсіндіріп жатсаң да, емделу әдісінің қыр-сырын толық тү­сін­бейді, емделудің оң-теріс жақтары, мүмкіндіктері жазыл­ған құжаттарға қол қояды, алайда ол жердегі мағлұматтарды толығымен саналы түрде қабыл­дамай емге кіріседі де, артынан шу шығарып, ренжіп жатады.

Екінші рет ДТҰ жасауға қа­ражаты болмағандықтан, көп па­циенттер «квота» сұрап жиі келеді. Бірақ квота әлі де көп емес. Өйткені мемлекет үшін де бұл қымбат технология. Биылғы квотаны еліміз бойынша 950 адам ғана ала алады. Оның өзінде жалпы денсаулығы жаксы және репродуктивті мүмкіндігі жоғары жұптарға беріледі. Қазір мемлекет міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыру бағдарламасын 2020 жылға дайындап жатыр. Бұл бедеу жұптарға үлкен көмек бола­йын деп тұр. Балалы бола алмай жүрген әр әйелдің жылына 1-2 рет ДТҰ жасауға мүмкіндігі туады деп ойлаймыз.

Салтанат БАЙҚОШҚАРОВА,
«Экомед» адам ұрпағын өрбіту клиникасының ғылыми директоры, биология ғылымдарының докторы

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

20.01.2019

Қазақстанда бала асырап алуға көмектесетін арнайы агенттік құрылады

20.01.2019

Ресейлік «Арктика-М» спутнигі 2019 жылы маусым айында іске қосылады

20.01.2019

Чили жағалауында магнитудасы 6,8 жер сілкінісі болды

20.01.2019

Астанада Жастар жылының ашылуы өтеді

20.01.2019

Экономиканы роботтандыру: қатер ме, мүмкіндік пе?

19.01.2019

Атырауда «Отбасы орталығы» және «Татуластыру орталығы» ашылды

19.01.2019

Мақтаарал ауданында диқаншылық басталды

19.01.2019

Ақтөбе-Атырау тас жолының бойында орналасқан аумақ күрделі жөндеуден өтіп жатыр

19.01.2019

Астанада көші-қон заңнамасын бұзған 33 шетелдік еліне қайтарылды

19.01.2019

​СІМ басшысы Тәжікстан елшісін қабылдады

19.01.2019

​Қазақстанның Елшісі НАТО Бас хатшысына Сенім грамоталарын тапсырды

19.01.2019

Рейтер: Трамп пен Ким Чен Ын ақпанда кездеседі

19.01.2019

Алматыға Катардан алғашқы жүк рейсі келді

19.01.2019

Ақмолалықтар мүгедектер үшін автобустардың қолайлылығын бақылауда

19.01.2019

Футболдан Қазақстан ұлттық құрамасының бас бапкері тағайындалды

19.01.2019

Филиппиннің ең бай адамы қайтыс болды

19.01.2019

Қазақстанда «ақылды қала» пайда болды (видео)

19.01.2019

«Нұр Отан» мектеп асханаларын жалға алушыларды тексерумен айналыспайды

19.01.2019

Балалар Евровидение — 2019 байқауы Краков қаласында өтеді

19.01.2019

Локомотивтерді жөндеу толық орындалды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Серік НЕГИМОВ, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері

Durystyq joly

Jaqsy kisi ataný, tirshilik-turmys, ómir qubylystaryna oı júgirtý, saralap zerdeleý, fılosofıalyq mádenıet qalyptastyrý, tájirıbe jınaqtaý, durystyq, adamshylyq, izgilik, ádildik, degdarlyq jolynda meıirlenip, berekeli qyzmet jasaý, ulttyń ádebi men qaǵıdattaryn jan-tánińmen qabyldaý – naǵyz tabıǵı abzal qasıet.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Bızneske ıkemdilik qaıdan shyǵady?

Adamnyń bızneske ıkemdiligi qaıdan týady degen suraq kóp adamdy oılandyrady. Árıne, motıvasıa kúshti, ol − aqshany kóp tabý. Isker adamdar eshkimniń aldynda ıilmeıdi, «malyń bolsa syılamaı tura almas el» dep Abaı aıtpaqshy, jurtqa da syıly bolady.

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Bas paıda algorıtmi

Bas paıdany oılaý – búkil adam balasyna tán dúnıe. Ár adam balasynyń «ózim degende ógiz qara kúshim bar» degen qaǵıdat boıynsha tirshilik quratyny túsinikti. Biraq adam balasy qoǵam ishinde ómir súretindikten ár adamǵa tán osy qasıetti shektep ustaýǵa, ony qoǵamdyq múddege nemese qoǵamdyq ortada qalyptasqan tártipke baǵyndyrýǵa týra keledi. О́ıtkeni munsyz qoǵam damı almaıdy.

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Ońtaılandyrý ońalta ma, omalta ma?

Orta bilim salasyna qatysty taǵy bir ońtaılandyrýdyń qulaǵy qyltıyp, «bul qalaı bastalyp, qalaı aıaqtalady?» degen sansyz suraq kóptiń kókeıin búlkildetip otyr. «Qundylyqtar aýysatyn, shyndyqtar shatysatyn uly ózgerister týysynda ómirdiń ózi karnavalǵa uqsap ketedi», dep Mıhaıl Bahtın aıtpaqshy, bilim salasyndaǵy mundaı reformalardan jurttyń júıkesi juqarý bylaı tursyn, karnavalǵa aınalyp bara ma degen kúdik joq emes. Qabyldanǵan, tolyqtyrylǵan zańdar, ár mınıstrdiń tusynda túzilgen baǵdarlamalar, oǵan bólingen qarjy – «óıtemiz de, búıtemiz» dep keletin jarnamaǵa bergisiz jıyndar, konferensıalar, onda sóılenetin sózder qısapsyz desek, artyq aıtqandyq bolmas.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Úılený men úı bolýdyń arasy

Statıstıka komıtetiniń ótken jylǵy máli­me­tine qaraǵanda, elimizde sońǵy on jylda 1,5 mıllıon jup otaý qursa, osy kezeńde 1 mıl­lıonnan astam jup ajyrasqan. Bul – árbir úshinshi neke buzyldy degen sóz.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу