Аспантаудың ақиығы. Мұқағали Мақатаевтың ақындық болмысына қосымша жазбалар

Бүгінгі күні ақыл-ойдың алыбы әл-Фараби атын алған Ұлттық университеттің үшінші курсында сөз зергері атанған шешен, көркем сөзде көсем, профессор Зейнолла Қабдолов «Өлең құрылысы» деген арнаулы пәннен дәріс оқыды. Зекеңнің сабағы кішігірім әдеби кеш секілді әсерлі де әдемі өтуші еді. «Өлең құрылысы» пәні өмір құрылысы секілді болып сезіліп, алдымызда тұрған жұмбақ жолдарға шақырғандай болатын. Өзі таңдап алған он екі шәкірті осы пән өтетін күнді асыға күтіп жүреміз. 

Егемен Қазақстан
15.06.2018 2128
2

Оның себептері жетерлік: Өзі де ақын ұстазымыз лекциясында жастық шағы қайта оралғандай жан дүниесін жарқыратып көрсетеді; Өлең ауылына ат басын тіреймін деген шәкірттеріне шеберліктің қыр-сырын қапысыз түсіндіреді; Қазақ жырының арғы-бергі ақындарынан жатқа жыр оқып, сұлу сөзіне сымбатты шумақтарды дәнекерлегенде дүние шіркін дидарын ашып шыға келеді; Еркін төгілген ерекше тіркестерден әдемілік пен әдептіліктің түр-сипаты бой көрсетіп, жаныңа сәуле құйылады; ең бастысы – сол кезде атағы жер жарып, арманшыл аудиторияны аузына қаратып жүрген атақты ақындарды жетелеп әкеліп сабағына қатыстырып, шәкірттеріне сынатып, өздеріне сөз беріп, өлең оқытып, олардың ащы терін бір алғандай болады.
Қадырдан өтіп, Тұманбайға жетіп, ақындыққа бекіп, қасиетті өлеңнің тұнық тұмасына бас қойып жүрген қызықты күндердің бірінде Зекең бізге сыртынан біліп сұқтанып, кездесуге оқталып жүрген Мұқағалиды ертіп келді. Қадыр ағамыз тауып сөйлеп, пайымдап пікір айтып, сыр бағып отырса, Тұманбай ағамыз көзі мөлдіреп, жүрегі елжіреп, «өй, әке» деп өбектеп, жыр құймасын ашатын. Мұқағали оларға ұқсамайды екен, алшаң басып, адуын сөйлеп, арқа-жарқа пікір айтып, соңынан арқырап жыр оқыды. Университеттің «Шағала» атты қабырға газеті бар. Жылына үш-төрт рет шығарамыз. Кейде оның ұзындығы он-он бес метр­ге дейін кетіп қалатын. Сол қабырға газеті қашан шығады деп ақын-жазушылар сыртынан сұрап жүреді. Шыққан күні жапырлап келіп, тапжылмай тұрып оқып, пікір алысып, кейде дауласып, кейде бір тоқтамға келіп, дулап қалатын. Зекең мені үшінші курстан сол газетке редактор тағайындаған. Бұл да студент үшін үлкен бедел еді.

Әлі есімде, Мұқағалимен болған мазмұнды да, пікірталасты сол кездесу қорытындысы бойынша ақыннан қонақкәде сұрадық. Бұл қалыптасқан дәстүр болатын. Сонда Мұқаң ел мен жер туралы төгіле сөйлеп, томағасы алынған топтама жырларын аңқып, шалқып оқыған. Сол топтама жырларын «Алдымен көргенім аспан...» деген ортақ атпен, ақынның суретімен «Шағалада» жарияладық. Осылайша үлкен адами парыз бен азаматтық қарымды танытқан, философиялық тереңдігі өлшеусіз осы өлеңдер жадымыздың мұражайында қалып қойған-ды. Бұл топтама өлеңдер, ең алдымен, «Шағала» қабырға газетінде жарияланды. Кейінгі жылдарда барып жыр жинағына кірді. Бұл сәт мен үшін көңіліме жылы шуақ беретін кезең болып есімнен шыққан емес. Мұқағалитануым осы кезеңнен бастау алды.

Кешірсін мені Жер-Ана,
Жер-Ана мәңгі жөргегім,
Көк аспан, тұнық көк аспан,
Көзімді ашып көргенім, деп төгіліп, тебіреніп басталған жыр шырқау биікке көтерілген сәтінде:

Алдымен аспан көргенім,
Айды, Күнді, Жұлдызды – 
Сонан соң барып көргенмін, деп ой ағысы тереңдей келе, түйіні құйылар тұста:

Аядай менің Аспаным,
Төңкерілген төбемнен,
Алайда сен шексізсің,
Шетіңе жетпей келем мен.
Өзіңе қарап туыппын,
Өзіңе қарап өлем мен... 
деп жүректі шымырлатып, жаныңды тұмандатып, туған далаға деген перзенттік сезіміңді ұрандатып, түсінсең сыр аңдатып аяқталатын құйма жыр құлақтан кіріп, бойды алған еді сонда. Зекеңнің сұңғылалығы сол, арнаулы курсты ақынша жүргізіп, ақылға бұрғызып, өлең атты тұма-бұлаққа тілімізді, ділімізді батырған болатын. Мұқағалидың мұңы мен сырын, терең ұғынуға бәлкім, ол кезде жасаңдау болған шығармыз. Бірақ Мақатаев поэтикасының өршіл қуаты мен өміршең шуағын тануға аяқ басқанымыз рас. Ақындық ауылына өкше көтеруге себі тиген шығар. 

...1975 жылғы мамыр айы. Онда мен Маңғыстау облыстық «Коммунистік жол» газетінің  қызметкері едім. Бір күні облыстық газетке осы өңірге іс­сапармен келген әрі ұстаз, әрі  аға, әрі бірінші курс­қа оқуға түскенде танысып, ағалық ниетін алғаусыз білдіріп, қанатымнан демеген Сағат аға Әшімбаев келе қалды. «Сен қайдан жүрсің, осында екенсің ғой, облыстық газет ақынға қол емес, қасаңданып, қарайып қаласың, еңбек демалысыңды алған бойда Алматыға, маған кел, сенің ортаң сол жер» деп Сағат аға өзіне тән шапшаң сөйлейтін әдетімен мені бірден баурап әкетті. Өзім де елегізіп, жалғызсырап жүр едім. Сәкең ол кезде атағы жер жарып тұрған жастар басылымы – «Лениншіл жас» газеті редакторының орынбасары екен. Редакторы сардар сарапшы, ұлтшыл патриот, қайсар азамат Сейдахмет Бердіқұлов  ағамыз болатын.

Тамыз туа еңбек демалысына шығып, Алматыны бетке алдым. Келген күні ниеттес досым, тетелес ағам, ақын Ибрагим Исаевпен жолықтым. Ол «Жалын» альманағының қызметкері. Соған сәлемдесе Жазушылар одағына бардым. Мезгіл түске жақындап қалғасын екеуіміз сыртқа шықтық. Қарасақ, анадай жерде Одаққа қарай алшаң басып адымдап Мұқаң – Мұқағали келе жатыр екен. Ибрагим: «әуелі Мұқаңа сәлем берейік, сені таныстырайын» деп тоқтай қалды. Үстінде ақ нейлон көйлек, қара шалбар, аяқта жаздық жеңіл аяқкиім. Қаз-қатар тұра қалып сәлемдестік. Ибрагим: «Мұқа, мына жігіт жас ақын Өтеген Оралбаев деген ініңіз, Маңғыстаудан келді, сізбен таныстырайын деп тұрмын» деп мені нұсқады.

Мұқаң жалт бұрылып, жағамнан ала кетіп: «ақын боламын десең, ағаңды сыйла» деді өктем үнмен. «Әрине, Мұқа, жүріңіз, мына «Алматы» мейрамханасына барып отыралық» дедім жалма-жан ығына жығылып. «Менің мейрамханада отыратын уақытым жоқ» деді Мұқаң гүр етіп. Сосын «жүр бері» деп бастай жөнелді. Еріп келеміз. Сол кезде «Шахта» аталатын, Одақтан таяқ тастам жердегі «Алатау» қонақүйінің жертөлесіне түстік. Ақын оңға бұрылды. Сол жерде дәмхана бар екен. Дәмхана ішінде үш-төрт орыс жігіті ішімдік ішіп, шалқып отыр екен. Оларға түксие бір қарап қойды да: «анау литрлік «Вермутты» ал» деді бұйыра сөйлеп. Азырқансам да, алдым. Ибрагимге: «үшке бөліп құй» деді. Құйып қойды. Тағы да әлгілерге қарап: «біз ақын болғасын ішеміз, мыналар несіне жетісіп ішіп отыр, қызталақтар, быт-шытын шығарайын ба?» деді адуындап. Албырт кезіміз, ақын бастаса аттандап кететін жер, бірақ Мұқаң ақылға келді. «Ал кеттік» деп шарап толы стақанды тауыса тартып жіберді. Ибрагим ілесті де, мен кідіріп қалдым. «Мұқа, ренжімеңіз, шарап ішпеуші едім» дедім кінәлі үнмен. «Дұрыс, ақылың болса, арақ ішпе, бауырым, бұл зәр ғой, зәнталақ» деп қостап қойды да, тағы бір стақанын тартып алып, жоғары жөней берді. Жүгіре ілесіп келеміз. Сыртқа шықтық.

«Ал бауырлар, уақытым тығыз, бір-бір өлең оқиық та, тарайық» деді Мұқаң. Ибрагим бастап, мен қостап бір-бір өлең оқыдық. «Қабір басындағы қарағайларды қара киген әйелдерге теңегенің жақсы шыққан, ақын боласың, бала» деп күректей алақанын созды. Асығыстау болса да, «Шағала» қабырға газетіне «Алдымен көргенім аспан» циклін жариялағаным туралы айттым. Жылыұшырай қарап, «солай ма, Зекеңнің арқасы ғой, ондай сұңғыла да азайып барады, ағалар да ұсақтап кетті» деді ойлана сөйлеп. Сөйтті де, өзі Алматы туралы бес-алты шумақтан тұратын әйгілі өлеңін оқыды:

Жем болған Балтыққа да, Байкалға да,
Алматы сайтан қала, сайқал қала, 
деп басталатын өлеңін оқыды. Қапелімде өлеңді толық ұстай алмай қалдық. Аяғында:
Бөзің кетті біреудің борбайында.
Сөзің кетті біреудің таңдайында, 

деген жолдары ғана есте қалды. Және мұндай уытты өлеңді естиміз деп те ойлаған жоқпыз. «Бауырлар, әрбір ақынның  қоғамы баса алмайтын, жариялауға қорқатын кем дегенде үш-төрт өлеңі болу керек, ақын деген сол болады. Менің осы өлеңімді Би-Би- Си «Азаттық» радиосынан беріпті, үш әріп соңыма түскен, бірталай мазамды алды. «Мен шетелге барған жоқпын, кафелерде оқығанда біреулер жазып алған болар, оған менің қандай қатысым бар деп әзер құтылдым» деді күле сөйлеп. «Ал қайыр-қош, інілерім, ірі жүріңдер» деп асығыс басып ұзай берді. Ибрагим екеуіміз Сағат ағамызға тарттық. Сәкең туған бауыры келгендей қуанып қалды. Сәкеңнің кепілдігімен «Лениншіл жасқа» жұмысқа тұрдым. Әдеби ортаға осылайша араласа бастадым.

1976 жылғы наурыз айында Қазақтың айбынды ақыны Мұқаң өмірден ерте өтті. Артына өлшеусіз еңбек, көл-көсір әдеби қазына қалдырып кетті. Қайтыс болған кезде соңында 20 мың жол өлең қалдырған, өлең болғанда да «самородный сары алтындай» жырлар қалдырған ақын қазақ әдебиетінде некен-саяқ. Бұған көлемді әдеби күнделігін, прозасын қоссақ, үлкен жүктің теңі бой көрсетеді. Дастандары дәуірдің келбетін, заманның болмысын қапысыз көрсеткен ұлы еңбектер. Өмірден өткенде жастығының астында қалдырған «Реквиемі» қазақ поэзиясында бұрын-соңды болмаған әдеби өре, қаламгерлік құлаш. Рух пен тәннің, мұң мен сырдың, арман мен аңсардың, эллегия мен эфитапияның тылсыммен астасқан толқыны ақын жүрегінің жан тебірентерлік құйылысында тоғысып, оқығанның омырауын бұзып кете жаздаған.

«Лениншіл жас» газетінде жүргенімде Мұқаң туралы 6 новелла, мақала,  3  арнау өлең жаздым. Мақтанғаным емес, мұның бәрі оқырмандар тарапынан жақсы баға алды.  Мұқаң қайтыс болған кезде әуелде ешкім ол туралы қалам ұстай қойған жоқ. Өйткені ақын туралы алып-қашпа сөздердің әлі саябыр таппаған кезі еді. Көбі көңілінде жүрсе де, әліптің артын бақты. Сол жылдарда оның жанынан әйгілі Асқар Сүлейменовті ғана жиі көруші едік. Темекісі түтіндеп, айтар сөзін бүтіндеп, ақтарып айтып, ашыла сөйлеп келе жататын.

1977 жылы жастар газетінде «Жеті мың метр биіктік» деген алғашқы новеллам жарық көрді. Кейін жалғаса берді, Мұқаңның күнделігі, оның «Райымбек» атты поэмасы газеттің Әдебиет бөлі­мінің меңгерушісі болып жүргенімде  қаламгерлер Жанболаттың, Нұрлытайдың ізденімпаздығымен, менің араласуыммен жарық көрді. Ақын архивімен жұмыс жасадым. Ақынның жары Лашын апаймен көп сөйлесіп, Мұқаң өмірінің талай тағдырлы сәттеріне қанықтым. Оның зәбір көрген кезеңдеріне куә болатын құжаттарды да көрдім. Соның бірі Олжас Сүлейменовтің «Адамға табын, Жер, енді» дастаны шығып, Алматы аспанында ақ парақ болып жауып тұрғанда жазған «Жер-Ана, кешір бізді» деген өлеңі тек 1969 жылы  ғана «Жалын» альманағында жарық көріп, бірақ ұзақ жылдар ақын кітаптарына ене алмады.

 Ақын елінде, оның кіндігі кесілген Қарасазда, сағымы ойнаған Саржайлауында, асқақ шыңы – Аспантауының  етегінде талай рет болдым. Анасы Нағиманмен де талай рет сыр бөлістім. 1973 жыл­дың сәуір айында Сәбит Мұқановты жерлеу кезінде Көктөбеде бір топ жас Мұқаңмен бірге қызы Майгүлдің қабірін бірге іздестік. Өкініштісі, ақын кішкентай перзентінің жерленген жерін таба алмай мұңайып, көз шарасы жасқа толғанына да куә болдым. «Қойман, ботам, керегі не көк тастың, қыста ақ қар, жазда шалғын шөп бассын» деп жазғанындай, Көктөбені көмкерген көк шалғын сәбиінің жатқан жерін көрсетпеді.

Нарынқол ауданы қайтадан ашылатын болды дегенде, Мұқаңның рухы қуанатын болды-ау деп кеудемді қуаныш пен сағыныш қатар тер­беді. Нарынқолдықтардан кем қуанған жоқпын. Шығы­сымыздағы шырайы шұғыла болып жатқан осы өлкенің жоқшысы болған Мұқаңның елі үшін қуандым. Есіме 1991 жылғы ақынның алпыс жылдығындағы ұлан-асыр той,  Шалкөде жазы­ғында аламан бәйгеге түскен 125 аттың тұяғынан  да шаң көтермеген шалқардың ғажайыбы түсті. Алаш жұртының ақынды сағынған алапат сезімді шағы ойға оралды. Шалкөде төрінде шалқыған сол тойдан кейін «Шалкөде» деген жыр жаздым. Осы жазбаны сонымен түйіндесем, орайы келген сияқты.

Шалғыныңа ат байладым, Шалкөде,
Шабытыма от байладың, Шалкөде.
Шалқар ақын сенде туды, Шалкөде, 
Шылбырынан қақпайладым, Шалкөде.

Жолға салдың жас ұлыңды, Шалкөде,
Жаным саған асығулы, Шалкөде.
Жомарт жаның жүрегімде, Шалкөде,
Жөн көремін бас ұруды, Шалкөде.

Мұқағали сен екенсің, Шалкөде,
Мінезі ерек жер екенсің, Шалкөде.
Марал жортқан бел екенсің, Шалкөде,
Мерекемсің, берекемсің, Шалкөде.

Самалыңнан қанып іштім, Шалкөде,
Саржайлауға барып іштім, Шалкөде.
Сағымында самалы бар, Шалкөде,
Сағынышты танып іштім, Шалкөде.

Арман жырдың ғұрпын алдым, Шалкөде,
Аспантаудың бұлтын алдым, Шалкөде.
Ақ бұлақ боп бұрқырадым, Шалкөде,
Арғымақ  боп шұрқырадым, Шалкөде.

Ұлдың жанын елеңдеттің, Шалкөде,
Ұлылықты дәлелдеттің, Шалкөде.
Мұқағали секілденіп  мұңайып,
Мен өзіңнен әрең кеттім, Шалкөде. 
Ақын Аспантаудың ақиығы, қазақ жырының Құлагері болып өмірден озды. Бірақ оның өміршең туындылары болашаққа самғап барады.

Өтеген ОРАЛБАЙҰЛЫ,
Қазақстанның  еңбек  сіңірген  қайраткері, Халықаралық  «Алаш»  
әдеби сыйлығының  лауреаты

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

23.09.2018

Туған жерін сүйе алмаған, сүйе алар ма туған елін?

23.09.2018

Түркістанда халықаралық деңгейдегі инвестициялық және туристік форум өтеді

23.09.2018

Әдет қалыптастыру оңай ма?

23.09.2018

Тіл ықылассыз істі емес, періште көңілді ұнатады

23.09.2018

«Әкім Тарази шығармашылығының феномені» халықаралық ғылыми-практикалық конференциясы өтті

23.09.2018

Қостанайда екі полицей жол бойында әйелді ажалдан аман алып қалды

23.09.2018

Павлодарға Дүниежүзілік Украиндар конгресінің президенті Евгений Чолий келді

23.09.2018

Балалар Евровидениесінде еліміздің намысын Даниэла Төлешова қорғайтын болды

23.09.2018

Энтони Джошуа ресейлік боксшы Александр Поветкинді жеңді

23.09.2018

Астанада ТҚО объектілерді қорғаудың цифрлық басқару жүйесі ұсынылды

23.09.2018

Екібастұзда алғашқы STEM-зертханасы ашылды

23.09.2018

Маңғыстауда VI Халық спорты ойындары басталды

23.09.2018

Астаналықтар заң мәселесі бойынша тегін кеңес алды

23.09.2018

Ақтауда триатлоннан Қазақстан Кубогының финалы басталды

22.09.2018

Жалпықалалық сенбілікте 9 мыңнан астам ағаш егілді

22.09.2018

Мақтаарал ауданында «Жасыл ел» жастардың еңбек жасақтары жұмысын бастады

22.09.2018

«Балалар Евровидениесі» байқауының жеңімпазы анықталмақ

22.09.2018

Халықаралық «Ясауитану-2018» байқауы өз мәресіне жетті

22.09.2018

Елбасы елорданың қала құрылысын игеру жоспарымен танысты

22.09.2018

Даниал Ахметов Зырян ауданын Алтай деп атау туралы ұсынысты қолдады

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Qasiet pen qasiret

«Dánikkennen qunyqqan jaman» degen sózge mán bersek, munda úlken fılosofııalyq maǵyna bar. Táýba, bireý bireýden nan surap jeıtin zaman emes qazir. Toqshylyq zaman. О́zimizdi qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan barshylyqta, etek-jeńniń keń kezinde dúnıege kelgen, zárýlik kúıin sezinbeı ósken urpaqqa balaımyz. Dastarqannan nan, maı, qant, sút, qaımaq eshqashan úzilgen emes. Sonymyzben baı sanalmasaq ta, bardyń sanatynan bolatynbyz... Qudaı saqtaı gór, taǵamǵa talǵam-talabymyzdyń sharyqtap ósip ketkeni sonshalyq keıde dastarqannan búginde nan qoıylatyn bos oryn tappaı qınalatynymyz ras. Sóıte tura, toqshylyq zamanda ómir súrip jatqanymyzdy sezinbeıtinimiz jaman. Moıyndaǵymyz kelmeıtini qorqynyshty. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Minez adamnyń taǵdyry ma?

Qazir Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy týraly jıi áńgime qozǵalýda. Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – ulttyq kodyńdy saqtaı bilý, ıaǵnı zaman jańalyqtaryn qabyldaı, oǵan ún qosa otyryp, basqa ulttardan árdaıym erekshelendirip turatyn ózińniń ulttyq bolmysyńdy, qazaqy qalybyńdy damyta bilý ekendigi aıtylýda.

Жұмабай ШАШТАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Esti men eski

Elektrondy aqparat quraldaryn qosa qalsań-aq jarq etip shyǵa keletin ánshilerdiń bitim-bolmystarynan syr aýlaı uzaq qadalatynyń bar. Qyz-jigitterdiń arasynda burynnan biletiniń ıa qatarǵa jańa-jańa ilingenderiniń oryndaǵan ánderine qulaı elikpeseń de – beker obaldary káne, beıjaı tyńdap otyrǵyzbaıtyn izdenisteriniń qýaty barshylyq. Bul salanyń jetik bilgiri sanalmasań da, tańdaǵan repertýaryna ózińshe kóńil aýdaryp, naqyshyn ishki tarazyńmen ólshep, órnek ıirimin oısha saraptaısyń ǵoı, baıaǵy. 

Ермухамед Мәулен, «Егемен Қазақстан»

Boljam aıtyp baıyǵandar

Sport bızneske aınalǵaly qashan. Árıne bul sózben qazir eshkim daýlasa almaıdy. Álemdegi eń baı adamdar sportshylar ekeni anyq. Alaıda osy sport bıznesi salasynda alaıaqtyq ta joq emes. Ásirese bás tigip aqsha tabatyndar men qandaı báske qoıý kerektigin usynatyndardan aıaq alyp júre almaısyz. Keńes beretin keń­seler men aqyl aıtyp otyratyn saıttar qap­tady. Aldaǵy ýaqytta alaıaqtardyń arbaýyna túspes úshin bul júıeniń qalaı áreket etetinin aıtyp óteıin. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Naǵyz Báıterek

Qazirgi baspasóz betterinde, buqaralyq aqparat quraldarynda «Báıterek» degen sóz teńeý retinde kóbinese qoǵamǵa eńbegi sińgen nemese ómir jolynda jeke basy jaqsy tabystarǵa jetken, sodan halyqtyń kózine túsken adamdarǵa qatysty qoldanylyp júr. Durys-aq. Ondaı adamdardyń eńbegi halyq ıgiligine jarap jatsa, sol ıgilikten kóptegen adamdar nár alyp, turmysyn jaqsartsa nemese sol adamnan úlgi alý arqyly urpaǵyna durys tárbıe, baǵyt-baǵdar berse, tipti basqany bylaı qoıǵanda, et jaqyn týystary, aýyldastary sonyń saıasynan pana taýyp, sol arqyly ómirin durys arnada jalǵastyryp jatsa, nege qoldanbasqa. Rasynda da, mundaı adamdar «Báıterek» degen atqa ábden laıyq qoı.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу