«Бозоқ аруы» атты кітап жарық көрді

Жақсы кітап оқысаң жаның жадырайды. Тағылым аласың. Көңіл көкжиегі кеңейеді. Шарпысқан тірлікте кімнің кім екенін білесің. Сондай салиқалы дүниенің қатарына біз таяуда ғана жарық көрген «Бозоқ аруы» атты кітапты да қосар едік. Кітап екі бөлімнен тұрады. Бірінші бөлім – «Бозоқ аруы», екінші бөлім – «Көмбедегі қазына немесе айымдар әпсанасы» деп аталады. 

Егемен Қазақстан
18.06.2018 2647

Бұл басылым осыдан екі жыл бұрын «Ұлы дала арулары»­ серия­сымен жарық көрген «Сүйінбике» деген жинақтың заңды жалғасы деуге болады. Осы арада ұлт ру­хания­тының өркенін өсіру, өрі­сін кеңейту ісіне де, түркі дү­ниесі мен қазақ әлемінде өзін­дік орны бар айтулы аруларды­ кейінгі ұрпақпен табыстыру жо­лындағы озық идея мен жоба­ның, көркем хикаяттардың авторы, халықаралық «Алаш» әдеби сый­лы­ғының лауреа­ты, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері Шәр­бану Бейсенова екенін айта кетсек дейміз.

Қаламгер «Бозоқ аруында» Аста­наның іргесіндегі ежелгі Бо­зоқ қаласына жүргізілген архео­логиялық қазба жұмыстары кезінде табылған ару қаңқасына тіл­ бітіре отырып, елдік мәселенің иірі­міне қатысты танымдық, та­ғылымды ойларды қозғайды. Бү­гінгі елорда тарихы кешелі беріден емес, ежелгі дәуірлерде ір­гетасы қаланғанын, оған Ел­басы Нұрсұлтан Назарбаевтың: «Ортағасырлық Бозоқ қаласы – Ақмоланың тікелей атасы, ал оның соңғы ұрпағы – қазіргі Қазақстанның елордасы Астана деп есептеуге болады», деген сөзін дә­йекке келтіре отырып, Бозоқ қа­ласын топырақтан аршыған археолог-ғалым Кемел Ақышевтің дәлелдерін, оның ішінде қазба жұмысы кезінде табылған әйел мүрдесінің екі жағына қойылған 800 інжу моншақтың табылуы мысалдармен айтылып, хикаяттың басты кейіпкері Шырақбектің түсіне елес болып тіл қататын Інжу арасында дамиды. Шырақбектің прототипі – Кемел Ақышев болса, Інжу 800 інжу маржанмен көм­керілген қыпшақ аруы еді.

Ұлт тарихының тамыры терең екенін зерделей білген Шы­рақ­бек­тің болжамы ақиқатқа ай­на­лады. Қала сілемі ашылып, адам қаңқасы табылады. Зерттей кел­генде сүйек әйел затына тән болып шығады. Жас айым (ару) екені де анықталады.

Түркі жұртының қызы да атқа мініп ел мен жерін қорғағаны әлімсақтан белгілі. Толған айдай сәуле шашқан Інжу Шырақбектің түсіне жиі енеді. Он ғасыр кө­мескіде қалған ару рухы оянып, Шырақбекке сыр ашады. Бірақ ол өз атының Інжу емес, Бану-Шешек екенін айтады. Шырақбекті ол батыр жігіт дейді. «– Айтшы, Бану-Шешек, сен мені неге Батыр жігіт дейсің?» дегенде қыз: «Жұрт жанынан өтуге жүрексінетін обаларды сескенбей қазып жүрсің. Бұл – батырлық емес пе?» дейді. Шырақбектің өзіне деген сезім ниетін аңғарған да Бану-Шешек: «– Батыр жігіт, мен тірілер санатында жоқпын. Елеспін», дейді де өзінің өмір жолын баян етеді.

Жалпы, хикаяттағы аңыздай ай­тылатын оқиғалардың астарында ақиқат жатқанын аңғару қиын емес. Мұндай оқиғалар қазақтың ауыз әдебиетінде молынан екені де белгілі. Жазушы осыны заманға сай әдемі икемге келтірген. Әрбір көріністі көркем тілмен баяндаған тұста, кейіпкерлердің түр-тұлғасы биік дәрежеде көрініс табады. Түйінді шешімдер де иландырады. Соның бәрінің астарында – елдік идея, халықтық қалып жатыр.

Шырақбек соңғы бір әңгімесін­де оғыздар бұл қаланы қалай ата­ған дегенде, Бану-Шешек «Бозоқ­тар қонысы» деген дейді. Әйтсе де, Шырақбек ендігі жерде бұл қо­нысты «Бану-Шешек бегім қала­сының орны» десек қайтеді деп ұсыныс айтады. Ару бұл қонысқа ешқандай еңбегінің сіңбегенін, Хан-Төренің аруағына кінәрат тү­сіруге болмайтынын тілге тиек­ етеді. Онда еңбегі сіңген Хан-Төренің атын беру жайын қоз­ға­ғанда ол «Күйеу баланың атын қойып, аруақты жерді күңі­рентпексің бе?» деп тек Бозоққа ғана тоқтайды.

Бану-Шешек Шырақбекке: «Бұл – сен тапқан қала. Оған ешкімнің дауы жоқ... Абырой-атағының бәрі сенікі. Менің рухымды кеңістікке алып шықтың... Менің Хан-Төрем өз заманының ер-жігіті болса, сен – өз заманының ер-жігітісің. Арамызда он ғасыр жатыр. Он ғасыр... Он ғасыр... Он ғасыр...». Осылай деп Бану ғайып болады.

Сол кезде Шырақбек: «– Қош, Бану-Шешек! Қош, оғыздың аяулы перзенті! Қош, Бозоқ аруы! Сенің тә­нің он ғасыр бұрын өлгенімен, рухың мәңгі тірі. Ол көне қала үстінде ұшып жүрері аян. Рухтар өлмейді... Мен соған сенемін». Бұл Шырақбектің түйін сөзі. Ал біз қазір жаңа қала тұрғындарымыз...

Ал жаңа қала тұрғыны саналатын автор: «Бану-Шешек бегімнің сыр-дастанын қағазға түсіріп отыр­­ған мен де: «Қош, Бозоқ аруы! Осы жазғаныма рухың ри­за болғай, оғыздың асыл туған пер­зенті!» дегенімде көзімнен бір там­шы жас үзіліп түсті...» дейді.

Екінші бөлімнің бастау басынан Шәрбану Бейсенованың «Ұлы даланың ұлы анасы», «Адал­дықтың ақ құсы – Бегім сұ­лу» ­ат­ты екі туындысы орын алыпты. Бірін­шісінде – Домалақ Ана туралы тарихи баянды таратып айтса, екін­шісінде – Бегім сұлу жайлы аңыз­дың түп-тамырында ақиқат жатқанын алға тартады.

Аналар галереясы жинақталған бұл бөлімдегі Ж.Аймұхамбеттің «Үкөк ханшайым кім еді?», «Үр­жар айымының оянуы», сол­­ секілді Б.Қорғанбековтің «Әу­лие аналар жайлы», «Лала би­бі», «Әнуар ана», «Гауһар ана», «Айша бибі», «Ақбикеш», «Қара­шаш», «Ұлбике» туралы әп­са­­налары топтастырылыпты. Кі­тап «Ешқашан өкініштен пенде өлмейді, Ешбір жанын сүйген жан­ға тең келмейді. Тұтқасы қол­дан шығып, сынып қалған, Ақ сан­дық енді қайта жөнделмейді», өзге де отты өлеңдерімен талай­ды талмаусыратқан, 22 жасында қызғаныштың құрбанына ай­налған Ұлбикенің өкінішті өмі­рімен түйінделеді. Сөзбен өрнектелген кітаптағы суреттерді Мемлекеттік сыйлықтың иегері, белгілі суретші Камиль Муллашев салғанын айта кетелік.

Міне, қазақ кітап әлеміне қосылған бұл жинақта түркі арулары, қазақ аналары қайта жаңғырып отыр. Тіпті, мұндай құнды кітапты қазақ арулары мен аналарының әпсанасы десек, жарасатындай.

Сүлеймен МӘМЕТ,

«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

18.07.2018

Қой терісі демеңіз...

18.07.2018

Қазақ әдебиеті әлем тілдеріне аударылады

18.07.2018

Павлодар облысы жаңару мен жаңғыру жолында

17.07.2018

Гинеколог-акушер жас ананың өліміне қатысты пікір білдірді (видео)

17.07.2018

Елбасы Павлодар облысының әлеуметтік-экономикалық даму мәселелері жөнінде кеңес өткізді

17.07.2018

Каспий маңы елдерінің басшылары Ақтауда кездеседі

17.07.2018

Еліміздің үш қаласынан Баянауылға әуе рейстері ашылады

17.07.2018

Биыл Қазақстан перзентханаларында 31 ана қайтыс болды

17.07.2018

Алматыда Оңтүстік Кореямен бірлескен амбулаторлық клиника ашылды

17.07.2018

Еліміздің бірнеше өңірінде ауа райына байланысты ескерту жарияланды

17.07.2018

Арқайым – аңыздар андыздаған алқап

17.07.2018

Инновациялық жобалар мен тың идеяларға байқау жарияланды

17.07.2018

Ақпарат және коммуникациялар министрі Smart city жобасын жүзеге асыру бойынша есеп берді

17.07.2018

Елбасы «Павлодар мұнай химиясы зауытына» барды

17.07.2018

«Президент кубогы» басталды

17.07.2018

Қазақмыс биылғы алты айда 14 млн 507 мың тонна кен өндірді

17.07.2018

«Qazaqstan» мен «Qazsport» футболдан әлем чемпионатының көрсетілімін қорытындылады

17.07.2018

Жаңаөзенде «Астанаммен мақтанам!» атты дөңгелек үстел өтті

17.07.2018

Биыл Алматыда заңсыз 77 нысан анықталды

17.07.2018

Мемлекеттік хатшы «Айбын» әскери-патриоттық жиынының ашылуына қатысты

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Ермухамед Мәулен, «Егемен Қазақстан»

Аяқдоп аламаны аяқталды

Әлем чемпионаты – тағатсыздана күткен футбол тойы еді. Енді барлығы аяқталып, той тарқасымен біз де алған әсерімізбен бөлісе кетсек. Бұл біріншілік несімен есте қалмақ?

Думан АНАШ, «Егемен Қазақстан»

Биографиялық фильмдердің бәсі биік болуы тиіс

Кейінгі кезде «Еуразия бірінші арнасынан» әйгілі кеңестік манекенші-модель, сән әлемінде «Кремльдің ең әдемі қаруы» және «Кеңестік Софи Лорен» атанған Регина Збарская туралы сериа­л көрсетіліп жатыр. Былай қарасаңыз, сән әлемінің кіндігі саналған Парижді тәнті еткен өмірі жұмбаққа толы сұлудың сол кездегі кеңестік қасаң қағидаларға сыймаған ғұмырын өзгеше қырынан бейнелеген қарапайым, бірақ кемел түсірілген Ресейдің кезекті киноөнімдерінің бірі. 

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Халық әнінің тоналу тарихы

Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев «Бо­лашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты бағ­дарламалық мақаласында, жаңғыру елдің ұлттық-рухани тамырынан нәр ала алмаса, ол адасуға бастайды», деді. Елдің ұлттық-рухани тамыры дегеніміз не? Ол ха­лықты сан ғасырдан бері адастырмай, алып келе жатқан салт-дәстүрі, фольклоры, әні мен жыры. Осылардың ішінде әннің ұлт руханияты үшін орны айрықша. Дана Абай атамыз, «Ұйықтап жатқан жүрек­ті ән оятар, Үннің тәтті оралған мәні оятар» дегенді бекер айтқан жоқ.

Әлисұлтан ҚҰЛАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Ормуз бұғазы жабылған жағдайда...

Осы айдың басында Иран Ислам Рес­публикасының президенті Хасан Рухани Швейцария еліне жасаған сапары кезінде мұнай импорттаушы мемлекеттер Иранның мұнайын сатып алмаған жағдайда Ормуз бұғазын жауып тастайтындарын мәлімдеді. Президенттің бұл мәлімдемесі АҚШ билігінің Иран мұнайын сатып алмауға өз одақтастарын ықтиярсыз көндіруге бағытталған қысымына байланысты болса керек.

Қорғанбек АМАНЖОЛ, «Егемен Қазақстан»

Жалғыздық жыры

Жақында жастық шағында жарқылдап дәурен сүрген, марқұм ағамызбен бақытты ғұмыр кешкен, қазір сексеннің сеңгірін саялаған бір жақсы апамыздың көңілін сұрап, халін білгенбіз. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу