Ұзақ жасаудың сыры неде?

Осы мақаланы жазуыма академик Төрегелді Шарманұлының басылымдардың біріне берген «Қартаймай ұзақ жасауға бола ма?» атты сұхбаты түрткі болды.

Егемен Қазақстан
20.06.2018 3925
2

Бүгінде адамзат денсаулығына әлемдік деңгейде алаңдаушылық туып отыр. Денсаулық сақтау ұйымының деректерi, адам денсаулығының 50 пайызы, яғни көптеген жұқпалы емес созылмалы аурулардың (жүрек-қан тамыр жүйелерiнiң аурулары, қант диабетi және басқалар) белең алуы күнделікті өмiр сүру салтымен тығыз байланысты екендігін растайды.

Осы тұста АҚШ-тың Орталық бар­лау басқармасының 2014 жылы 223 ел бойынша жүргізген рейтин­гіндегі мына мәліметтерге назар салып көрейік. Көш басында тұрған Монакода орташа жас ұзақтығы  89,57 жыл. Одан кейінгі орындарда – Макао (84,48 жас), Жапония (84,46 жас) тұр. Сингапур, Сан-Марино, Гонконг, Андорра, Швейцария, Герн­си мен Аустралия да алғашқы ондықта. Ал 150-орыннан көрінген Қазақстандағы халықтың орташа өмір сүру жасы 70,24 жас. Бұл тізімде Қазақстан Ресей, Қырғызстан, Украи­на, Моңғолия, Тәжікстан елдерінен озық тұр. Ал Әзербайжан (71,9 жас), Беларусь (72,2 жас), Өзбекстан (73, 3 жас), Армения (74,1 жас) мен Грузия (75,7 жас) ілгері орындарды иеленіпті.

Біріккен Ұлттар Ұйымының мәлі­меті бойынша, Жапонияда соғыс­тан кейінгі жылдарда әйелдердің орташа жасы – 87, ал ерлердің орташа жасы 82 жасты құраған. Жүз жастан асқан адамдардың саны 5 мыңнан асады. 

Қазiргi таңда Қазақстанда егде жас­тағы адамдар халық санының 7,7%-дан астамын құрайды. Бiрiккен Ұлттар Ұйымы сарапшыларының бол­жамы бойынша, таяу жылдары бұл көрсеткіш 11%-ға артуы мүм­кін. Бұл үшін медициналық көмек көр­сетудi жақсарту мақсатында геран­тологиялық жүйе құру қажеттілігі туындайды.

Осы орайда мына бір мәліметтер назар аударуды қажет етеді. Әлемдегі ең ұзақ өмір сүрген адам Ли Цинъюнъ 1677 жылы дүниеге келіп, 256 жас жаса­ған. Тоғыз патшалықты басынан өткер­ген ол 1777 жылы 100 жасында «Қытай медицинасындағы ерен еңбегі үшін» орденіне ие болған. Жиырма әйелмен отасқан қарт ішім­дік, темекімен әуестенбеген. Шай ішпеген, мезгілінде әрі жеңіл тамақ­танған. Үнемі етсіз тамақтар және жеміс-жидекпен, шөп шаймен қоректенген. Көңілді жүруге тырыс­қан. Ерте ұйық­тап, ерте тұрған. Көзін жұмып, екі қолын тізесіне қойып алып, бірнеше сағат қозғалмай, отырып ұйықтаған. 1933 жылы кәрі­лік­тен қайтыс болды. Ал 209 жасқа келген Ұлыбритания тұрғыны 12 пат­шалықты басынан өткізгендігі мәлім.

Мұндай деректер елімізде де кездеседі. Ұзақ жасаған Фатима Қай­ранова – Оңтүстік Қазақстан облы­сы, Төлеби ауданының тумасы. Жасы 121-де. Түрік ұлтының өкілі, үш ғасыр­дың куәгері Фатима Қайра­нова­ның па­йымынша, татулық, бірлік бар жерде жүйке тыныш, көңіл тоқ. Ағайынымен, көршілерімен тату. 15 немере, 33 шөбере, 30 шөпшек, 3 немене сүйген қарт әженің немере келіні «Осы уақытқа дейін үлкен енем ден­саулығына байланысты шағым айтқан емес. Әжемнің ұзақ уақыт жасауының сыры сабырлылығы мен еңбекқорлығында», дейді.

Оңтүстік Қазақстан облысы Қазы­ғұрт ауданының тұрғыны 120 жастағы Ұлбала Бейсенова шайдың орнына қара су ішкенді жөн көреді екен. Ал қазақтың қымызы мен шұбаты – күнделікті тағамы.

Мысалдардан көріп отыр­­ғ­анымыз­дай, адам ден­сау­лығының кепілі – дұрыс тамақтану, таза ауада серуендеу, көтеріңкі көңіл күй. 

Ал тамақтану барысында мына жайттарды естен шығар­маған жөн. Қайнаған суды ұзақ уақыт, яғни екі-үш күнге сақтауға болмайды. Мұндай жағдайда су құрамында нитрозил қышқылы пайда болады. Оның бас айналу, көз қарауыту, жүрек айну сияқты кері әсері болады. 

Жапондықтардың зерттеуі бойынша күніне төрт кесе көк шай ішу қа­терлі ісіктің алдын алуға ықпал етеді. Кешкі тамақтан соң төменгі сортты шаймен ауызды шайқап тұру қажет, ол тісті бекемдеп, бактерияларды жояды. Шай полифенолы қанның май құрамын жойып, артериалды қан қысымын тұрақтандырып, қант диабетінің алдын алады. Қартаюды тежейді. Сондай-ақ тотықтануға (антиок­сидант) қарсы тұрып, инфарктің алдын алуға ықпал етеді. Сұйық тағамға көк шаймен қатар қызыл шарап (жүзім шарабы), бұршақ шырыны, айран, сүйек сорпасы, саңырауқұлақ сорпасы да жатады. 

Сонымен қатар дәнді-дақылдар, бұршақ тектес өсімдіктер мен көкө­ністердің де денсаулыққа пайдасы зор. Мысалға жүгеріні алайық. Оның құрамында көп мөлшерде фос­­фа­­тидилхолин бар, тамырдың қа­таюынан, қан қысымының жо­ға­рылауынан сақтайды. Ал қара­құмық линолен қышқылынан тұра­тындықтан, қан қысымы мен қан құрамын реттеп, қантты төмендетеді, құрамындағы 18% целлюлоза асқа­зан-ішек жолдарының қатерлі ісігінен сақтайды. Сондай-ақ түйнек жеміс­тілерді тағамға пайдалану (ақ алқа, картоп сияқтылар) су құрамын сіңіріп, іш қатудан сақтайды. Ал сұлы, тары, күнжіт тағамды жақсы сіңіреді. Сұлы холес­теринді, триглицеридті төмен­детіп, қант диабетінің алдын алады. Тары ұйқысыздықты болдырмайды. Күн­жіттің құрамында темір мол болады. 

Бұршақ тектестер ішінде соя бұр­шағының құрамындағы изофлавон миды қуаттандырады, холестеринді түсіреді, қан тамырының қатаюын тежейді, қан қысымын түсіреді, қатерлі ісіктің алдын алуға, ауырсынуға әсер етіп, сүйекті қатайтып, иммунитетті күшейтеді. Ал дәмдеуіштерді шамадан тыс қолдану (натрий глутаматын) қатерлі ісікке апарады. Оның кері әсері қуырған кезде пайда болады. Он грамнан артық қолданса, жыныс жасушаларына теріс әсер етеді. Жүктілік кезінде шамадан тыс пайдалану іш­тегі баланың дұрыс жетілмеуіне (кем­тар, қоянжырық, жүрек ақауы, миының толық жетілмеуіне) апарып соғады. Тез дайындалатын кеспенің құрамында шіруге қарсы дәрі және күнбағыс дәні бар, ал күнбағыс дәнін­де қанықпаған май қышқылы болады, ол бауырдың қызметіне теріс әсер етіп, семіруге соқтырады.

Қырық жастан асқан адамдарға саумалдықты (шпинат) тұтынуға болмайды. Себебі құрамындағы алгинин қышқылды мырышқа айналып қуатты, кальциймен қосылған кезде ағзадағы кальцийді төмендетеді. Майшүйке құрамында хлор болғандықтан, бүй­ректі, ми жасушаларын зақымдап, есте сақтау қабілетіне теріс әсер етеді.

Көкөністерден сәбізді жиі пайда­ланған жөн. Құрамында A витамині бар көкөніс тұмаудың, қатерлі ісіктің алдын алады, ауырмайды, сонымен қатар теріні, шашты және кілегей қабатты ажарландырады. Асқабақ (ақ қабықтысы) β клеткаларын тітір­кендіріп, инсулин түзеді. Үнемі асқа­бақ жеген адам қант диабетімен ауыр­майды. Ащы қияр құрамында инсулин болғандықтан, оны тұрақты жесе, қант диабетінен сақтандырады. Қыза­нақ жатыр мойны, аналық безі, қуық және қуық түбі безі, ұйқы безі қа­терлі ісігінің алдын алады. Есте ұс­­тай­тын жайт, қызанақты жылытып жеу ке­рек. Сарымсақты жапырақтап ту­рап, 15 минуттан кейін жеген дұ­рыс.

Ғалымдардың пікірінше, ең жақ­сы әдіс – тамақ алдында сорпа ішу. Өйткені тамақ алдында сорпа ішсеңіз, тәбет үш есеге азаяды. Мөлшерден тыс та­мақтану да адам өміріне зиян. Ал қант пен тұзды орнымен пайда­ланған жөн.

Оттегімен қимылдаудың ағзаға пайдалы екенін баршамызға аян. Алайда көпшілік оттегімен тыныс­тау оттекті ортада қимылдау деп есеп­­тейді. Ағза оттегімен біркелкі қорек­тенгенде денедегі тін, мүшелер жұмысы жақсарады. Одан адам денесінің төзімділігі, күші артып, жүрек, өкпе қуатын күшейтеді. Отте­гімен қимылдау әрекетіне (15-60 минут) баяу жүру, суда жүзу, велосипед тебу, жаяу жүру, бір орнында қозғалмай жүгіру жатады. Ұзақ уақыт оттегімен қимылдау денедегі қызыл қан түйіршігінің (эритроцит) санын көбейтеді, қартаюдың алдын алып, мидың жұмыс істеу қуатын арттырады. Салмақ тастаушылар тамақтану мен оттегімен қимылдауды дұрыс ұштас­тыра білсе, арықтау нәтижелі болады. 

Оттегі жетіспеушілігі байқалғанда ағзада сүт қышқылы артып кетеді. Адамдағы дене сұйықтығының көр­сеткіші Ph-7,4-ке тең. Ағзаның уланатын себебі, көп мөлшердегі этил спирті, сірке қышқылы және сүт қыш­қылы дене сұйықтығын қыш­­қылдандырып жібереді. Мұның асқын­ған түрі тіпті өлімге соқты­рады. Оттегісіз қимылдау жүректі зақымдаумен қатар, денедегі зат ал­масуға да кедергі жасайды. Сондық­тан ағзадағы оттегіні сақтау үшін дене қимылын жасау қажет.

Соңғы жылдарда дені сау адам­дардың кенеттен қайтыс болуы жиі орын алуда. Бұл күнделікті қарапайым қағидаларды дұрыс орындамаудың салдарымен байланысты. Саламатты өмір салтын ұстанумен қатар,  ұйқыдан оянған сәтте төсектен дереу тұрып кетпей, бір минуттай әрі-бері аунап жату керек. Төсектен тұрғаннан кейін, кереуетте екі аяғын төмен қарай салбыратып, жарты минут отыру қажет. Оянғаннан кейін жылдам қозғалысқа көшу үшін үш минуттай дайындық жасаған абзал. Ал одан кейін жарты сағат шынығу қажет. Жүгіру, түсте жарты сағат ұйықтау, кешкі сағат 6 мен 7 аралығында баяу жүріспен жарты сағат серуендеу жүректің өліет­тенуі мен қан қысымының жоға­рылауын барынша азайтады.

Біз осындай қарапайым нәрселерге көңіл бөлмеудің салдарынан ауруға шал­дығатынымызды ескере бермей­міз. Денсаулықты сақтап, ұзақ жасау үшін ғылым мен техникаға, дәрі-дәрмекке иек арта беруге болмайды. Ең жақсы емші – адамның өзі. Ең жақсы дәрі – уақыт. Ең жақсы көңіл-күй – тыныштық. Ең жақсы әрекет – жаяу жүру. Ал қоғаммен психо­логиялық үйлесім табу әр адамның өзінің еншісінде. 

 Мақсат ӘБДІҚАДЫРҰЛЫ,

Шығыс-Тибет медицинасының жоғары санатты дәрігері

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

23.09.2018

Туған жерін сүйе алмаған, сүйе алар ма туған елін?

23.09.2018

Түркістанда халықаралық деңгейдегі инвестициялық және туристік форум өтеді

23.09.2018

Әдет қалыптастыру оңай ма?

23.09.2018

Тіл ықылассыз істі емес, періште көңілді ұнатады

23.09.2018

«Әкім Тарази шығармашылығының феномені» халықаралық ғылыми-практикалық конференциясы өтті

23.09.2018

Қостанайда екі полицей жол бойында әйелді ажалдан аман алып қалды

23.09.2018

Павлодарға Дүниежүзілік Украиндар конгресінің президенті Евгений Чолий келді

23.09.2018

Балалар Евровидениесінде еліміздің намысын Даниэла Төлешова қорғайтын болды

23.09.2018

Энтони Джошуа ресейлік боксшы Александр Поветкинді жеңді

23.09.2018

Астанада ТҚО объектілерді қорғаудың цифрлық басқару жүйесі ұсынылды

23.09.2018

Екібастұзда алғашқы STEM-зертханасы ашылды

23.09.2018

Маңғыстауда VI Халық спорты ойындары басталды

23.09.2018

Астаналықтар заң мәселесі бойынша тегін кеңес алды

23.09.2018

Ақтауда триатлоннан Қазақстан Кубогының финалы басталды

22.09.2018

Жалпықалалық сенбілікте 9 мыңнан астам ағаш егілді

22.09.2018

Мақтаарал ауданында «Жасыл ел» жастардың еңбек жасақтары жұмысын бастады

22.09.2018

«Балалар Евровидениесі» байқауының жеңімпазы анықталмақ

22.09.2018

Халықаралық «Ясауитану-2018» байқауы өз мәресіне жетті

22.09.2018

Елбасы елорданың қала құрылысын игеру жоспарымен танысты

22.09.2018

Даниал Ахметов Зырян ауданын Алтай деп атау туралы ұсынысты қолдады

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Qasiet pen qasiret

«Dánikkennen qunyqqan jaman» degen sózge mán bersek, munda úlken fılosofııalyq maǵyna bar. Táýba, bireý bireýden nan surap jeıtin zaman emes qazir. Toqshylyq zaman. О́zimizdi qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan barshylyqta, etek-jeńniń keń kezinde dúnıege kelgen, zárýlik kúıin sezinbeı ósken urpaqqa balaımyz. Dastarqannan nan, maı, qant, sút, qaımaq eshqashan úzilgen emes. Sonymyzben baı sanalmasaq ta, bardyń sanatynan bolatynbyz... Qudaı saqtaı gór, taǵamǵa talǵam-talabymyzdyń sharyqtap ósip ketkeni sonshalyq keıde dastarqannan búginde nan qoıylatyn bos oryn tappaı qınalatynymyz ras. Sóıte tura, toqshylyq zamanda ómir súrip jatqanymyzdy sezinbeıtinimiz jaman. Moıyndaǵymyz kelmeıtini qorqynyshty. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Minez adamnyń taǵdyry ma?

Qazir Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy týraly jıi áńgime qozǵalýda. Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – ulttyq kodyńdy saqtaı bilý, ıaǵnı zaman jańalyqtaryn qabyldaı, oǵan ún qosa otyryp, basqa ulttardan árdaıym erekshelendirip turatyn ózińniń ulttyq bolmysyńdy, qazaqy qalybyńdy damyta bilý ekendigi aıtylýda.

Жұмабай ШАШТАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Esti men eski

Elektrondy aqparat quraldaryn qosa qalsań-aq jarq etip shyǵa keletin ánshilerdiń bitim-bolmystarynan syr aýlaı uzaq qadalatynyń bar. Qyz-jigitterdiń arasynda burynnan biletiniń ıa qatarǵa jańa-jańa ilingenderiniń oryndaǵan ánderine qulaı elikpeseń de – beker obaldary káne, beıjaı tyńdap otyrǵyzbaıtyn izdenisteriniń qýaty barshylyq. Bul salanyń jetik bilgiri sanalmasań da, tańdaǵan repertýaryna ózińshe kóńil aýdaryp, naqyshyn ishki tarazyńmen ólshep, órnek ıirimin oısha saraptaısyń ǵoı, baıaǵy. 

Ермухамед Мәулен, «Егемен Қазақстан»

Boljam aıtyp baıyǵandar

Sport bızneske aınalǵaly qashan. Árıne bul sózben qazir eshkim daýlasa almaıdy. Álemdegi eń baı adamdar sportshylar ekeni anyq. Alaıda osy sport bıznesi salasynda alaıaqtyq ta joq emes. Ásirese bás tigip aqsha tabatyndar men qandaı báske qoıý kerektigin usynatyndardan aıaq alyp júre almaısyz. Keńes beretin keń­seler men aqyl aıtyp otyratyn saıttar qap­tady. Aldaǵy ýaqytta alaıaqtardyń arbaýyna túspes úshin bul júıeniń qalaı áreket etetinin aıtyp óteıin. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Naǵyz Báıterek

Qazirgi baspasóz betterinde, buqaralyq aqparat quraldarynda «Báıterek» degen sóz teńeý retinde kóbinese qoǵamǵa eńbegi sińgen nemese ómir jolynda jeke basy jaqsy tabystarǵa jetken, sodan halyqtyń kózine túsken adamdarǵa qatysty qoldanylyp júr. Durys-aq. Ondaı adamdardyń eńbegi halyq ıgiligine jarap jatsa, sol ıgilikten kóptegen adamdar nár alyp, turmysyn jaqsartsa nemese sol adamnan úlgi alý arqyly urpaǵyna durys tárbıe, baǵyt-baǵdar berse, tipti basqany bylaı qoıǵanda, et jaqyn týystary, aýyldastary sonyń saıasynan pana taýyp, sol arqyly ómirin durys arnada jalǵastyryp jatsa, nege qoldanbasqa. Rasynda da, mundaı adamdar «Báıterek» degen atqa ábden laıyq qoı.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу