Ұзақ жасаудың сыры неде?

Осы мақаланы жазуыма академик Төрегелді Шарманұлының басылымдардың біріне берген «Қартаймай ұзақ жасауға бола ма?» атты сұхбаты түрткі болды.

Егемен Қазақстан
20.06.2018 3340

Бүгінде адамзат денсаулығына әлемдік деңгейде алаңдаушылық туып отыр. Денсаулық сақтау ұйымының деректерi, адам денсаулығының 50 пайызы, яғни көптеген жұқпалы емес созылмалы аурулардың (жүрек-қан тамыр жүйелерiнiң аурулары, қант диабетi және басқалар) белең алуы күнделікті өмiр сүру салтымен тығыз байланысты екендігін растайды.

Осы тұста АҚШ-тың Орталық бар­лау басқармасының 2014 жылы 223 ел бойынша жүргізген рейтин­гіндегі мына мәліметтерге назар салып көрейік. Көш басында тұрған Монакода орташа жас ұзақтығы  89,57 жыл. Одан кейінгі орындарда – Макао (84,48 жас), Жапония (84,46 жас) тұр. Сингапур, Сан-Марино, Гонконг, Андорра, Швейцария, Герн­си мен Аустралия да алғашқы ондықта. Ал 150-орыннан көрінген Қазақстандағы халықтың орташа өмір сүру жасы 70,24 жас. Бұл тізімде Қазақстан Ресей, Қырғызстан, Украи­на, Моңғолия, Тәжікстан елдерінен озық тұр. Ал Әзербайжан (71,9 жас), Беларусь (72,2 жас), Өзбекстан (73, 3 жас), Армения (74,1 жас) мен Грузия (75,7 жас) ілгері орындарды иеленіпті.

Біріккен Ұлттар Ұйымының мәлі­меті бойынша, Жапонияда соғыс­тан кейінгі жылдарда әйелдердің орташа жасы – 87, ал ерлердің орташа жасы 82 жасты құраған. Жүз жастан асқан адамдардың саны 5 мыңнан асады. 

Қазiргi таңда Қазақстанда егде жас­тағы адамдар халық санының 7,7%-дан астамын құрайды. Бiрiккен Ұлттар Ұйымы сарапшыларының бол­жамы бойынша, таяу жылдары бұл көрсеткіш 11%-ға артуы мүм­кін. Бұл үшін медициналық көмек көр­сетудi жақсарту мақсатында геран­тологиялық жүйе құру қажеттілігі туындайды.

Осы орайда мына бір мәліметтер назар аударуды қажет етеді. Әлемдегі ең ұзақ өмір сүрген адам Ли Цинъюнъ 1677 жылы дүниеге келіп, 256 жас жаса­ған. Тоғыз патшалықты басынан өткер­ген ол 1777 жылы 100 жасында «Қытай медицинасындағы ерен еңбегі үшін» орденіне ие болған. Жиырма әйелмен отасқан қарт ішім­дік, темекімен әуестенбеген. Шай ішпеген, мезгілінде әрі жеңіл тамақ­танған. Үнемі етсіз тамақтар және жеміс-жидекпен, шөп шаймен қоректенген. Көңілді жүруге тырыс­қан. Ерте ұйық­тап, ерте тұрған. Көзін жұмып, екі қолын тізесіне қойып алып, бірнеше сағат қозғалмай, отырып ұйықтаған. 1933 жылы кәрі­лік­тен қайтыс болды. Ал 209 жасқа келген Ұлыбритания тұрғыны 12 пат­шалықты басынан өткізгендігі мәлім.

Мұндай деректер елімізде де кездеседі. Ұзақ жасаған Фатима Қай­ранова – Оңтүстік Қазақстан облы­сы, Төлеби ауданының тумасы. Жасы 121-де. Түрік ұлтының өкілі, үш ғасыр­дың куәгері Фатима Қайра­нова­ның па­йымынша, татулық, бірлік бар жерде жүйке тыныш, көңіл тоқ. Ағайынымен, көршілерімен тату. 15 немере, 33 шөбере, 30 шөпшек, 3 немене сүйген қарт әженің немере келіні «Осы уақытқа дейін үлкен енем ден­саулығына байланысты шағым айтқан емес. Әжемнің ұзақ уақыт жасауының сыры сабырлылығы мен еңбекқорлығында», дейді.

Оңтүстік Қазақстан облысы Қазы­ғұрт ауданының тұрғыны 120 жастағы Ұлбала Бейсенова шайдың орнына қара су ішкенді жөн көреді екен. Ал қазақтың қымызы мен шұбаты – күнделікті тағамы.

Мысалдардан көріп отыр­­ғ­анымыз­дай, адам ден­сау­лығының кепілі – дұрыс тамақтану, таза ауада серуендеу, көтеріңкі көңіл күй. 

Ал тамақтану барысында мына жайттарды естен шығар­маған жөн. Қайнаған суды ұзақ уақыт, яғни екі-үш күнге сақтауға болмайды. Мұндай жағдайда су құрамында нитрозил қышқылы пайда болады. Оның бас айналу, көз қарауыту, жүрек айну сияқты кері әсері болады. 

Жапондықтардың зерттеуі бойынша күніне төрт кесе көк шай ішу қа­терлі ісіктің алдын алуға ықпал етеді. Кешкі тамақтан соң төменгі сортты шаймен ауызды шайқап тұру қажет, ол тісті бекемдеп, бактерияларды жояды. Шай полифенолы қанның май құрамын жойып, артериалды қан қысымын тұрақтандырып, қант диабетінің алдын алады. Қартаюды тежейді. Сондай-ақ тотықтануға (антиок­сидант) қарсы тұрып, инфарктің алдын алуға ықпал етеді. Сұйық тағамға көк шаймен қатар қызыл шарап (жүзім шарабы), бұршақ шырыны, айран, сүйек сорпасы, саңырауқұлақ сорпасы да жатады. 

Сонымен қатар дәнді-дақылдар, бұршақ тектес өсімдіктер мен көкө­ністердің де денсаулыққа пайдасы зор. Мысалға жүгеріні алайық. Оның құрамында көп мөлшерде фос­­фа­­тидилхолин бар, тамырдың қа­таюынан, қан қысымының жо­ға­рылауынан сақтайды. Ал қара­құмық линолен қышқылынан тұра­тындықтан, қан қысымы мен қан құрамын реттеп, қантты төмендетеді, құрамындағы 18% целлюлоза асқа­зан-ішек жолдарының қатерлі ісігінен сақтайды. Сондай-ақ түйнек жеміс­тілерді тағамға пайдалану (ақ алқа, картоп сияқтылар) су құрамын сіңіріп, іш қатудан сақтайды. Ал сұлы, тары, күнжіт тағамды жақсы сіңіреді. Сұлы холес­теринді, триглицеридті төмен­детіп, қант диабетінің алдын алады. Тары ұйқысыздықты болдырмайды. Күн­жіттің құрамында темір мол болады. 

Бұршақ тектестер ішінде соя бұр­шағының құрамындағы изофлавон миды қуаттандырады, холестеринді түсіреді, қан тамырының қатаюын тежейді, қан қысымын түсіреді, қатерлі ісіктің алдын алуға, ауырсынуға әсер етіп, сүйекті қатайтып, иммунитетті күшейтеді. Ал дәмдеуіштерді шамадан тыс қолдану (натрий глутаматын) қатерлі ісікке апарады. Оның кері әсері қуырған кезде пайда болады. Он грамнан артық қолданса, жыныс жасушаларына теріс әсер етеді. Жүктілік кезінде шамадан тыс пайдалану іш­тегі баланың дұрыс жетілмеуіне (кем­тар, қоянжырық, жүрек ақауы, миының толық жетілмеуіне) апарып соғады. Тез дайындалатын кеспенің құрамында шіруге қарсы дәрі және күнбағыс дәні бар, ал күнбағыс дәнін­де қанықпаған май қышқылы болады, ол бауырдың қызметіне теріс әсер етіп, семіруге соқтырады.

Қырық жастан асқан адамдарға саумалдықты (шпинат) тұтынуға болмайды. Себебі құрамындағы алгинин қышқылды мырышқа айналып қуатты, кальциймен қосылған кезде ағзадағы кальцийді төмендетеді. Майшүйке құрамында хлор болғандықтан, бүй­ректі, ми жасушаларын зақымдап, есте сақтау қабілетіне теріс әсер етеді.

Көкөністерден сәбізді жиі пайда­ланған жөн. Құрамында A витамині бар көкөніс тұмаудың, қатерлі ісіктің алдын алады, ауырмайды, сонымен қатар теріні, шашты және кілегей қабатты ажарландырады. Асқабақ (ақ қабықтысы) β клеткаларын тітір­кендіріп, инсулин түзеді. Үнемі асқа­бақ жеген адам қант диабетімен ауыр­майды. Ащы қияр құрамында инсулин болғандықтан, оны тұрақты жесе, қант диабетінен сақтандырады. Қыза­нақ жатыр мойны, аналық безі, қуық және қуық түбі безі, ұйқы безі қа­терлі ісігінің алдын алады. Есте ұс­­тай­тын жайт, қызанақты жылытып жеу ке­рек. Сарымсақты жапырақтап ту­рап, 15 минуттан кейін жеген дұ­рыс.

Ғалымдардың пікірінше, ең жақ­сы әдіс – тамақ алдында сорпа ішу. Өйткені тамақ алдында сорпа ішсеңіз, тәбет үш есеге азаяды. Мөлшерден тыс та­мақтану да адам өміріне зиян. Ал қант пен тұзды орнымен пайда­ланған жөн.

Оттегімен қимылдаудың ағзаға пайдалы екенін баршамызға аян. Алайда көпшілік оттегімен тыныс­тау оттекті ортада қимылдау деп есеп­­тейді. Ағза оттегімен біркелкі қорек­тенгенде денедегі тін, мүшелер жұмысы жақсарады. Одан адам денесінің төзімділігі, күші артып, жүрек, өкпе қуатын күшейтеді. Отте­гімен қимылдау әрекетіне (15-60 минут) баяу жүру, суда жүзу, велосипед тебу, жаяу жүру, бір орнында қозғалмай жүгіру жатады. Ұзақ уақыт оттегімен қимылдау денедегі қызыл қан түйіршігінің (эритроцит) санын көбейтеді, қартаюдың алдын алып, мидың жұмыс істеу қуатын арттырады. Салмақ тастаушылар тамақтану мен оттегімен қимылдауды дұрыс ұштас­тыра білсе, арықтау нәтижелі болады. 

Оттегі жетіспеушілігі байқалғанда ағзада сүт қышқылы артып кетеді. Адамдағы дене сұйықтығының көр­сеткіші Ph-7,4-ке тең. Ағзаның уланатын себебі, көп мөлшердегі этил спирті, сірке қышқылы және сүт қыш­қылы дене сұйықтығын қыш­­қылдандырып жібереді. Мұның асқын­ған түрі тіпті өлімге соқты­рады. Оттегісіз қимылдау жүректі зақымдаумен қатар, денедегі зат ал­масуға да кедергі жасайды. Сондық­тан ағзадағы оттегіні сақтау үшін дене қимылын жасау қажет.

Соңғы жылдарда дені сау адам­дардың кенеттен қайтыс болуы жиі орын алуда. Бұл күнделікті қарапайым қағидаларды дұрыс орындамаудың салдарымен байланысты. Саламатты өмір салтын ұстанумен қатар,  ұйқыдан оянған сәтте төсектен дереу тұрып кетпей, бір минуттай әрі-бері аунап жату керек. Төсектен тұрғаннан кейін, кереуетте екі аяғын төмен қарай салбыратып, жарты минут отыру қажет. Оянғаннан кейін жылдам қозғалысқа көшу үшін үш минуттай дайындық жасаған абзал. Ал одан кейін жарты сағат шынығу қажет. Жүгіру, түсте жарты сағат ұйықтау, кешкі сағат 6 мен 7 аралығында баяу жүріспен жарты сағат серуендеу жүректің өліет­тенуі мен қан қысымының жоға­рылауын барынша азайтады.

Біз осындай қарапайым нәрселерге көңіл бөлмеудің салдарынан ауруға шал­дығатынымызды ескере бермей­міз. Денсаулықты сақтап, ұзақ жасау үшін ғылым мен техникаға, дәрі-дәрмекке иек арта беруге болмайды. Ең жақсы емші – адамның өзі. Ең жақсы дәрі – уақыт. Ең жақсы көңіл-күй – тыныштық. Ең жақсы әрекет – жаяу жүру. Ал қоғаммен психо­логиялық үйлесім табу әр адамның өзінің еншісінде. 

 Мақсат ӘБДІҚАДЫРҰЛЫ,

Шығыс-Тибет медицинасының жоғары санатты дәрігері

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

17.07.2018

Гинеколог-акушер жас ананың өліміне қатысты пікір білдірді (видео)

17.07.2018

Елбасы Павлодар облысының әлеуметтік-экономикалық даму мәселелері жөнінде кеңес өткізді

17.07.2018

Каспий маңы елдерінің басшылары Ақтауда кездеседі

17.07.2018

Еліміздің үш қаласынан Баянауылға әуе рейстері ашылады

17.07.2018

Биыл Қазақстан перзентханаларында 31 ана қайтыс болды

17.07.2018

Алматыда Оңтүстік Кореямен бірлескен амбулаторлық клиника ашылды

17.07.2018

Еліміздің бірнеше өңірінде ауа райына байланысты ескерту жарияланды

17.07.2018

Арқайым – аңыздар андыздаған алқап

17.07.2018

Инновациялық жобалар мен тың идеяларға байқау жарияланды

17.07.2018

Ақпарат және коммуникациялар министрі Smart city жобасын жүзеге асыру бойынша есеп берді

17.07.2018

Елбасы «Павлодар мұнай химиясы зауытына» барды

17.07.2018

«Президент кубогы» басталды

17.07.2018

Қазақмыс биылғы алты айда 14 млн 507 мың тонна кен өндірді

17.07.2018

«Qazaqstan» мен «Qazsport» футболдан әлем чемпионатының көрсетілімін қорытындылады

17.07.2018

Жаңаөзенде «Астанаммен мақтанам!» атты дөңгелек үстел өтті

17.07.2018

Биыл Алматыда заңсыз 77 нысан анықталды

17.07.2018

Мемлекеттік хатшы «Айбын» әскери-патриоттық жиынының ашылуына қатысты

17.07.2018

Нұрсұлтан Назарбаев «Казэнергокабель» акционерлік қоғамына барды

17.07.2018

Мемлекет басшысы «GiessenHaus» жауапкершілігі шектеулі серіктестігіне барды

17.07.2018

Қазақстан Президенті Павлодар облысына жұмыс сапарымен барды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Ермухамед Мәулен, «Егемен Қазақстан»

Аяқдоп аламаны аяқталды

Әлем чемпионаты – тағатсыздана күткен футбол тойы еді. Енді барлығы аяқталып, той тарқасымен біз де алған әсерімізбен бөлісе кетсек. Бұл біріншілік несімен есте қалмақ?

Думан АНАШ, «Егемен Қазақстан»

Биографиялық фильмдердің бәсі биік болуы тиіс

Кейінгі кезде «Еуразия бірінші арнасынан» әйгілі кеңестік манекенші-модель, сән әлемінде «Кремльдің ең әдемі қаруы» және «Кеңестік Софи Лорен» атанған Регина Збарская туралы сериа­л көрсетіліп жатыр. Былай қарасаңыз, сән әлемінің кіндігі саналған Парижді тәнті еткен өмірі жұмбаққа толы сұлудың сол кездегі кеңестік қасаң қағидаларға сыймаған ғұмырын өзгеше қырынан бейнелеген қарапайым, бірақ кемел түсірілген Ресейдің кезекті киноөнімдерінің бірі. 

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Халық әнінің тоналу тарихы

Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев «Бо­лашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты бағ­дарламалық мақаласында, жаңғыру елдің ұлттық-рухани тамырынан нәр ала алмаса, ол адасуға бастайды», деді. Елдің ұлттық-рухани тамыры дегеніміз не? Ол ха­лықты сан ғасырдан бері адастырмай, алып келе жатқан салт-дәстүрі, фольклоры, әні мен жыры. Осылардың ішінде әннің ұлт руханияты үшін орны айрықша. Дана Абай атамыз, «Ұйықтап жатқан жүрек­ті ән оятар, Үннің тәтті оралған мәні оятар» дегенді бекер айтқан жоқ.

Әлисұлтан ҚҰЛАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Ормуз бұғазы жабылған жағдайда...

Осы айдың басында Иран Ислам Рес­публикасының президенті Хасан Рухани Швейцария еліне жасаған сапары кезінде мұнай импорттаушы мемлекеттер Иранның мұнайын сатып алмаған жағдайда Ормуз бұғазын жауып тастайтындарын мәлімдеді. Президенттің бұл мәлімдемесі АҚШ билігінің Иран мұнайын сатып алмауға өз одақтастарын ықтиярсыз көндіруге бағытталған қысымына байланысты болса керек.

Қорғанбек АМАНЖОЛ, «Егемен Қазақстан»

Жалғыздық жыры

Жақында жастық шағында жарқылдап дәурен сүрген, марқұм ағамызбен бақытты ғұмыр кешкен, қазір сексеннің сеңгірін саялаған бір жақсы апамыздың көңілін сұрап, халін білгенбіз. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу