Таңғажайып торпедолар

Еліміздегі ең көне өндіріс ошақтарының бірі деп Алматыдағы машина жасау зауытын айтуымызға әбден болатын шығар. Олай деуімізге зауыттың ғасырға жуық тарихы себеп. Өндіріс бүгінгі күн талабына бейімделіп, жұмысын жалғастырып тұрған зауыт ретінде де ерекшеленеді. Бұл зауыт дәстүрлі KADEX көрмесінің тұрақты қатысушысы ретінде жаңа әлемдегі әскери және қорғаныс өнеркәсібі саласында да әйгілі.

Егемен Қазақстан
12.07.2018 4755
2

1942 жылы жаппай эвакуа­ция­ланған ны­сандар қатарында Махачкаладан Алматыға көші­ріл­ген зауыт Кеңес ода­ғының қуатты мемлекет ретінде қа­лып­­тасуына үлес қосқан. Кеңес одағы үшін әскери өндіріс пен қару-жарақ зауыттарының маңызы орасан болғаны белгілі.

Олардың жұмысы мейлінше құпия сақталып, аса сақтықпен қадағаланатын. Кезінде Алма­ты­дағы зауыттың ауласына ұшқан құстан өзге тірі жан бейсауат кіре алмайтын болған. Қазір ғой Махачкаладан көшірілген зауыт­тың КСРО әскери теңіз флоты үшін оқтұм­сы­қт­ы торпедо шы­ғарғанын білу ешқан­дай қиын­дық тудырмайды. Ал соғыс уа­қы­тында, одан кейінгі кезеңде де за­уыттың жұмысы жайлы дерек жоқтың қасы еді. Тіпті 1960-1980 жылдар аралығындағы «қырғи қабақ соғыс» дәуірінде Киров зауытының жұмысы кү­шейтіліп, құпиялылық деңгейі де жо­ғарылаған. Кезіндегі Кеңес одағынан бөл­ек Варшава шартына біріккен мем­ле­кеттердің әскери қажеті үшін өнім жаса­ған зауыт шетел барлаушыларының түн ұйқысын төрт бөлгенге ұқсайды.

Біз арнайы рұқсаттама алып, атақты зауыттың жұмыс барысын өз көзімізбен көріп-білуге мүмкіндік алдық. Зауыттың өткені мен бүгіні туралы әңгімелеп берген бас инженер Валентин Сундюков өткен ғасырдың 60-жылдары болған бір қызық оқиғаны баяндап берді. Ол кезде Алматы көшелері қазіргідей емес еді. Қоғамдық көліктен трамвайлар ғана жүретін. Зауыт орын тепкен Космонавтар мен Пастер көшесінің қиылысында аялдама болған екен. Бірде жұмысқа асық­қан жұмысшы түсетін тұсын ұмы­тып қа­лып, трамвай кондукторына «Торпедо зау­ытынан тоқтап кетіңізші» дейді дауыстап. Әрине ол кезде бұл зауыттың әскери мақсатта жұмыс істейтінін жұрт білмейтін еді. Кейін жұмысшыны арнайы қызмет әбден тексеріп, ығыр қылған көрінеді...

Қазір зауытта әскери жаб­дық­тарды қа­лыпқа келтіру мен жөндеу жұмыс­та­рынан бөлек, тау-кен өндірісі, темір жол құрылысы және мұнай өндіру ба­ғы­тына қажетті құрылғылар мен қо­сал­қы бөлшектер жасау жанданған. Қа­рап отырсақ, қазақстан экономикасын өрге сүй­рейтін маңызды салалардың жұ­мы­сын жандандыруға айтарлықтай ықпал етіп отыр. Кәсіпорында төрт жүзге жуық жұмысшы еңбек етеді.

– Біздің зауыттың әскери теңіз флоты үшін жойқын қару жасағаны ендігі уақытта тарих қана. Кезінде су астындағы және су бетіндегі қарсыластарды жою үшін қолданылатын оқтұмсықты торпедолар сериясы шығарылып келді. Зауыттағы соңғы қару-жарақ партиясы 1990 жылы тапсырыс берушіге жөнелтілді. Санаулы айдан кейін КСРО тарады. Көп ұзамай өндіріс те тоқтады. Зауыттың жағдайы нашарлап кетті. Тәуелсіздіктің нығаюымен ғана өндіріске қайта қан жүгірді. Бүгінде біз еліміздің қорғаныс өнеркәсібі үшін ерекше маңызы бар кәсіпорынға айналдық. «Қазақ­стан Инжиниринг» компания­сы­ның қана­тының астында дамып ке­леміз. Тек әс­кери өндіріске қа­жет­ті бөлшектерден басқа ауыл шаруашылығына, мұнай өндірі­сіне қажетті құрылғылар жасауға тапсырыс алдық, – дейді зауыттың бас инженері Валентин Сундюков.

Зауыт ауласындағы цехтардың жұ­мысы бір тоқтамайды. Мұнда кәсіп­орында жасалатын қосалқы бөл­шек­тер мен құрылғыларға қажетті дүние­лер­дің барлығы дайындалады. Ел эко­номикасының маңызды секторларына аса қажетті дүниелер осы жерде өн­ді­рі­леді. Мысалы, кеме жасау өндірісі үшін дайындалатын гидравлика жүйесі үшін резеңке қаптамалардың алуан түрі байыту цехында жасалады. Яғни шикізаттан дайын өнім шығарады.

Қажетті бөлшектердің зауыт аума­ғын­да жасалуы қорғаныс өнеркәсібі бой­ынша қалыпқа кел­тіру, жөндеу жұ­мыс­тарын жүр­гізуге оң ықпал етіп отыр. Әсі­ресе осыдан 20 жыл бұрын зауыт­та жасалған торпедоларды толықтай қайта жасақтау кезеңі басталғалы бері тапсырыс көлемі айтарлықтай өсті.

Кезінде жасалған қару-жарақ түр­ле­рінің сапалы жұмысына зауыт 20 жылға кепілдік беретін. Осы уақыт аралығында қолданылмаған торпедолар қоймаларда сақталуға тиіс. Әрине бейбіт заманда су астындағы соғыстың болмағаны керек. Ал қару түрі әскери қуатты­лық­ты арттыру үшін сақтала­тыны анық. Заманында Киров зауытының өнімін сатып алған шетелдік әскерилер қазір сол өнімдерді қайта қалыпқа келтіруге тапсырыс беріп отыр.

Зауыт Қазақстанда өтетін KADEX көр­месінің тұрақты қаты­сушысы ретін­де өз өнімдерін әлем елдерінің назарына ұсынып келе жатқанын айрықша атап өткен ләзім. KADEX-2018 көр­ме­сі­не биыл отандық және шетел­дік қор­ғаныс-өнеркәсіп кешені, ғарыштық са­ла мен ақпарат­тық қауіпсіздік сала­сы­ның кәсіп­орындары, жетекші кон­струк­торлық бюро мен ғылыми-зерттеу инс­титуттары қатысты. Әлемнің АҚШ, Бразилия, Германия, Из­раиль, Үндістан, Қытай, Ресей тәрізді 26 елінен 294 кәсіпорын өз өнімдерін әкелді. Алматыдағы машина жасау зауыты да көрмеге өз өнімдерін ұсынды.

2016 жылы Астанада өткен халық­ара­лық қару-жарақ көр­ме­сіне зауыт «5365-К» аталатын торпедо макетін ұсынған болатын. Кезінде «243 өнім» деген шартты атаумен әйгілі болған тор­педо түрін зауыт қабырғасында жа­сау­ға қазір мүмкіндік бар. Бұл шет мем­лекеттердің әскери ма­мандарының қызы­ғушылығын туғызған екен. Ал би­ылғы көр­меде қатысушылар назарына осы торпедо түрінің оқу-жаттығу мақ­сатында қолданылатын нұсқасы ұсынылды.

– Біздің бұл торпедомызды жаттығу жасау кезінде тұрақты қол­дануға болады. Яғни торпедода оқтұмсық болмайды, құрыл­ғы қауіпсіз. Су астында басқа­руға ыңғайлы, тиісті нысандарды анықтау мен шартты түрде «жою­ға» қолдануды оқып-үйрену үшін жасалды, – дейді бас инженер.

 Бәлкім біз аса әсірелеп айтатын шығар­мыз, бірақ Алматыдағы зауыт­та жасалған өнімді «Таң­ға­жайып торпедо» деуге әбден лайық. Әрине Қазақстан бей­бітшілік жолында белін бекем бу­ған, бітімгерлік бағытты ту еткен ел. Біз әлемге ядролық қарудан бас тару жө­ніндегі үндеу тастаған алғаш­қы мем­ле­кетпіз. Дәл осы мақ­сатта кез келген жой­ғыш және оқ­тұмсықты қару түрлерін де бей­біт мақсатқа қолдану ісінде үлгі көр­сетуіміз орынды. С.Киров атын­дағы зауытта жасалған оқу-жаттығу торпедосы бұған дәлел.

Ал зауыттың халық тұрмы­сын­да қол­данылатын өнім шығаруға бет бұр­ғаны рас. Мысалы, зауыт конс­трукторлары роторлы ав­тотұрақтар құрастырып, сынақтан өткізуде екен. Егер бұл жоба сәтті жүзеге асса, үлкен қалалардағы көлік қоятын орындарға қатысты қиындық шешімін табуы мүмкін. Бұдан басқа инновациялық жобалар бар. Электромобильдерді қуаттандыруға арналған бірегей бекет пен «Пионер» атты шағын электроцикл көлігін құрастыру жұмыстары да аяқталуға жақын.

Қалмаханбет МҰҚАМЕТҚАЛИ,

«Егемен Қазақстан»

Алматы

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

20.09.2018

Елімізде 1 қазаннан бастап депозит шарттары өзгереді

20.09.2018

Машина жасаушылар форумына әлемнің 20 елінен 1000-нан астам делегат қатысады

20.09.2018

Жеңімпаз қыздың қайырымдылығы көпке үлгі

20.09.2018

Б. Сағынтаев Инвесторларды тарту мәселелері жөніндегі Үкіметтік кеңестің отырысын өткізді

20.09.2018

Экс-чемпион бокс мектебінің директоры болып тағайындалды

20.09.2018

 Жаңа заң – жаңа үміт

20.09.2018

Мөлдірдің мөлдір әлемі

20.09.2018

Көкшетау тұрғыны тираждық лотерея ойынының миллионері атанды

20.09.2018

Жаңа еңбекақы жүйесі - оңтайландыру нәтижелеріне тікелей байланысты - Алик Шпекбаев

20.09.2018

Бүгін елімізде машина жасаушыларының VI форумы басталды

20.09.2018

Атырауда халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция өтті

20.09.2018

Бакуде дзюдодан әлем чемпионаты басталды

20.09.2018

Қоқыс өңдейтін цех ашар едім - Сергей Привалов

20.09.2018

Доллар бағамы 358 теңгеге түсті

20.09.2018

Ұрпақ сабақтастығының үлгісі

20.09.2018

АҚШ-тағы «Флоренс» дауылынан зардап шегушілер саны артты

20.09.2018

«Хат қоржын» (20.09.2018)

20.09.2018

Еурокомиссия Амазонға қатысты антимонополиялық тексерулерін бастауы мүмкін

20.09.2018

Әлеуметтік мәртебесі рәсімделеді

20.09.2018

Көкірек көзіміз қайтсек ашылады?

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Minez adamnyń taǵdyry ma?

Qazir Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy týraly jıi áńgime qozǵalýda. Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – ulttyq kodyńdy saqtaı bilý, ıaǵnı zaman jańalyqtaryn qabyldaı, oǵan ún qosa otyryp, basqa ulttardan árdaıym erekshelendirip turatyn ózińniń ulttyq bolmysyńdy, qazaqy qalybyńdy damyta bilý ekendigi aıtylýda.

Жұмабай ШАШТАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Esti men eski

Elektrondy aqparat quraldaryn qosa qalsań-aq jarq etip shyǵa keletin ánshilerdiń bitim-bolmystarynan syr aýlaı uzaq qadalatynyń bar. Qyz-jigitterdiń arasynda burynnan biletiniń ıa qatarǵa jańa-jańa ilingenderiniń oryndaǵan ánderine qulaı elikpeseń de – beker obaldary káne, beıjaı tyńdap otyrǵyzbaıtyn izdenisteriniń qýaty barshylyq. Bul salanyń jetik bilgiri sanalmasań da, tańdaǵan repertýaryna ózińshe kóńil aýdaryp, naqyshyn ishki tarazyńmen ólshep, órnek ıirimin oısha saraptaısyń ǵoı, baıaǵy. 

Ермухамед Мәулен, «Егемен Қазақстан»

Boljam aıtyp baıyǵandar

Sport bızneske aınalǵaly qashan. Árıne bul sózben qazir eshkim daýlasa almaıdy. Álemdegi eń baı adamdar sportshylar ekeni anyq. Alaıda osy sport bıznesi salasynda alaıaqtyq ta joq emes. Ásirese bás tigip aqsha tabatyndar men qandaı báske qoıý kerektigin usynatyndardan aıaq alyp júre almaısyz. Keńes beretin keń­seler men aqyl aıtyp otyratyn saıttar qap­tady. Aldaǵy ýaqytta alaıaqtardyń arbaýyna túspes úshin bul júıeniń qalaı áreket etetinin aıtyp óteıin. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Naǵyz Báıterek

Qazirgi baspasóz betterinde, buqaralyq aqparat quraldarynda «Báıterek» degen sóz teńeý retinde kóbinese qoǵamǵa eńbegi sińgen nemese ómir jolynda jeke basy jaqsy tabystarǵa jetken, sodan halyqtyń kózine túsken adamdarǵa qatysty qoldanylyp júr. Durys-aq. Ondaı adamdardyń eńbegi halyq ıgiligine jarap jatsa, sol ıgilikten kóptegen adamdar nár alyp, turmysyn jaqsartsa nemese sol adamnan úlgi alý arqyly urpaǵyna durys tárbıe, baǵyt-baǵdar berse, tipti basqany bylaı qoıǵanda, et jaqyn týystary, aýyldastary sonyń saıasynan pana taýyp, sol arqyly ómirin durys arnada jalǵastyryp jatsa, nege qoldanbasqa. Rasynda da, mundaı adamdar «Báıterek» degen atqa ábden laıyq qoı.

Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан»

Tо́relik qyzmetke tо́r qashan beriledi?

Abaı atamyz: «Burynǵy qazaq jaıyn jaqsy bilgen adamdar: «bı ekeý bolsa, daý tórteý bolady» dep aıtypty», deıdi. Rasynda, bul sózdiń ómir tájirıbesinen alynǵanyna esh kúmán joq. О́ıtkeni bul arada hakim bıdiń sany emes, sapasy daýdy azaıtatynyna mán bergeni anyq. Al endi bul búgingi kúni de elimiz aýmaǵyndaǵy tórelik qyzmet prosesinde týyndaıtyn qoǵamdyq qatynastardy sheshýde eń basty eskerer jaıt bolyp tur. Sebebi azamattyq daýlardy qaraýda qara qyldy qaq jaratyn ádil sheshimge qol jetkizý áli de arman.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу