Ормуз бұғазы жабылған жағдайда...

Осы айдың басында Иран Ислам Рес­публикасының президенті Хасан Рухани Швейцария еліне жасаған сапары кезінде мұнай импорттаушы мемлекеттер Иранның мұнайын сатып алмаған жағдайда Ормуз бұғазын жауып тастайтындарын мәлімдеді. Президенттің бұл мәлімдемесі АҚШ билігінің Иран мұнайын сатып алмауға өз одақтастарын ықтиярсыз көндіруге бағытталған қысымына байланысты болса керек.

Егемен Қазақстан
12.07.2018 74
2

Бұдан біраз уақыт бұрын АҚШ тарапы Иран Ислам Республикасы үшін «қара алтын» саудасын тоқтатуға «бар күшін салатынын» әлем жұртшылығына жария еткен еді. Сондай-ақ биылғы жылдың мамыр айында Дональд Трамп Иранмен арадағы ядролық бағдарламаға қатысты келісімнен шықты және осы келісімге кіретін Еуропадағы елдерді де одан шығуға үндеді. АҚШ басшысының бұл «іс-әрекеті» Иранды ғана емес, Ресей, Қытай, Германия және Франция билігін де әрі-сәрі күйге түсірді.

Ормуз бұғазы Иранның стратегиялық және транзиттік маңызы зор аумағы саналады. Себебі осы бұғаз арқылы Пар­сы шығанағында мұнай өндіретін мем­лекеттердің мұнайы тасымалданады. Кей­бір деректерге қарағанда, оның жалпы көлемі өндірілген «қара алтынның» 20 пайызынан асады. Сол себептен сарапшылар Ормуз бұғазын Иран билігінің өзгелерге «қыр көрсететін» көзірі деп атайды. Ал бұғаз Халықаралық теңіз құқықтары және БҰҰ-ның 1982 жылы қабылданған теңіз құқығы жөніндегі конвенциясы бойынша халықаралық су жолы ретінде танылған. Өйткені Ормуз бұғазы Парсы шығанағындағы елдердің жүк тасымалын ашық теңізге шығаратын бір ғана су жолы болып табылады.

Ормуз бұғазы Иранның солтүстігін және Оманның оңтүстігін тұйықтап жатыр. Оның енінің ең тар жерінің өзі 50 шақырымды құрайды. Ал Иран тарапы бұғазды жауып, өзге мемлекеттердің мұнай тасымалына кедергі жасаса, ол халықаралық келісім нормасын бұзғандық болып табылуы мүмкін. Бірақ Иран парламенті БҰҰ-ның жоғарыда аталған 1982 жылғы конвенциясын әлі күнге дейін мақұлдаған жоқ. Дегенмен, Иран үкіметі конвенция талаптарын бұзуға апарып соқтыратын кез келген әрекеттен қашық болуға тырысты. Екінші жағынан, Иран үкіметі конвенцияға қол қоятын кезде осы құжатқа қосылған елдердің құқығын ғана мойындайтынын мәлімдеген еді. Бұл аталған конвенцияға кіретін мемлекеттер ғана Ормуз бұғазын пайдалана алады дегенді білдіреді. АҚШ – осы құжатқа қол қоймаған елдердің бірі.

Егер Иран билігі Ормуз бұғазын жа­уып тастайтын болса, АҚШ-тың оған қарсы күш қолдануы әбден мүмкін. Оған өткен ғасырдың 1980-1988 жылдары аралығындағы Иран мен Ирак соғысы нақты мысал болмақ. Жеті-сегіз жылға созылған сол соғысқа байланысты Ормуз бұғазы суында кемелер мен танкерлердің еркін жүзуіне қауіп төнген еді. Осыны алға тартқан АҚШ-тың әскери-теңіз күштері Парсы шығанағында өз әскерін орналастырып алды. Иран-Ирак соғысының аяқталғанына 30 жылдан астам уақыт өтсе де АҚШ Парсы шығанағынан әскери-теңіз күштерін әкетуге ниет танытпай отыр. Ал Иран тарапы АҚШ-тың Ормуз бұғазына құқығы жоқтығын мәлімдеумен келеді.

Халықаралық құқық нормалары негізінде алып қарағанда, Иран Парсы шығанағына апаратын жалғыз су жолын жауып тастауға құқығы жоқ сияқты. Яғни кемелердің қатынауына ты­йым сала алмайды. Бұл тек бейбіт уақытта ғана. Егер соғыс бола қалған жағдайда Иранның да, Оманның да Ормуз бұғазын өз қалауларына қарай пайдалануларына құқықтары бар. Жасыратыны жоқ, бұғаздан кеме жүзуге ты­йым салынатын болса, бұл алдымен қарулы қақтығысқа, оның соңы алапат соғысқа ұрындырады. Атап өтейік, 2012 жылдың шілдесінде Иран парламенті Еуропа елдерінің Иранға салынған экономикалық санкцияға қарсылық ретінде мұнай танкерлері үшін Ормуз бұғазын жауып тастау туралы заң жобасын мақұлдаған еді.

АҚШ билігінің Ормуз бұғазын көздің қарашығындай «күзетіп» келе жатқаны жайдан-жай емес. Өйткені, бұл ел ұзақ жылдардан бері араб мемлекеттерінің мұнайын аса мол көлемде тұтынатын елдердің ішіндегі алдыңғысы болып саналады. Болжамдарға қарағанда, алдағы уақытта да солай бола бермек. Сондықтан да оларға осы өңірдің қауіпсіздігі қажет. Егер бұғаз жабылып, мұнай тасымалына тосқауыл қойылатын болса, әлемдегі мұнай экспортының 40 пайызы орындалмай қалады екен. Міне, бұл мұнай бағасының еселеп артуы­на соқтырып, мұнай нарығында тұрақсыздық жағдай қалыптасады. Сондай-ақ ол біреулерге орасан зор пайда әкеледі, екіншілерін орасан зор шығынға батырады.

Бүгінде отын-энергетика көздері мен мұнай-газ қорлары экономикалық саясаттан гөрі халықаралық саясатқа айналып барады. Мысалы, Иранның күшеюі араб елдерінің көпшілігіне ұнамайды. Олар өздеріндегі сая­си режимдерінің қауіпсіздігі тұрғысынан алғанда, Иранның ядролық держава атануы­нан «өлердей» қорқады... Сол себептен Таяу Шығыстағы бірқатар мемлекеттер Иран экономикасының дамымауына мүдделі. Оның үстіне бұл елдегі мұнай мен газдың мол қоры осы шикізатты көп тұтынатын АҚШ пен Қытайға тыныштық бермей келеді. АҚШ-тың Иранға қарсы экономикалық санкциялар салуына осы мәселе де белгілі бір деңгейде әсер еткен сияқты. Ал Иран президентінің Ормуз бұғазына байланысты мәлімдемесі Парсы шығанағындағы елдермен қатар, олардың мұнайын тұтынушы мемлекеттерді де алаңдатқандай болды.

Әлисұлтан ҚҰЛАНБАЙ,

«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

14.11.2018

Ардақ Әшімбекұлы Мемлекеттік күзет қызметінің бастығы қызметіне тағайындалды

14.11.2018

Б.Сағынтаев Жамбыл облысының білім беру саласының мамандарымен кездесті

14.11.2018

Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл мәселелері жөніндегі комиссия отырысы өтті

14.11.2018

Елбасы «Астана Бас жоспары» ғылыми-зерттеу жобалық институтында болды

14.11.2018

Үкімет басшысы Жамбыл облысында болды

14.11.2018

Атыраулықтар жалпыұлттық диктант жазуға қатысты

14.11.2018

Қазақстанның бірқатар өңірлерінде Азаматтарға арналған қоғамдық қабылдаулар өтті

14.11.2018

Қ.Тоқаев: Бюджетті қарау кезінде тек мемлекеттік мүдде үстем болуы тиіс

14.11.2018

Африканың Батыс Сахарасында күрделі тапсырмаларды орындады

14.11.2018

Батыс Қазақстан облысында тағы бірнеше кәсіпорын жалақы өсірді

14.11.2018

Халықаралық балалар шығармашылығы Фестивалінің жеңімпаздары марапатталды

14.11.2018

Батыс Қазақстан облысының Жәнібек ауылында 40 пәтер пайдалануға берілді

14.11.2018

Елбасы кітапханасы ақтөбелік жоғары оқу орнына 350-ден аса кітап тарту етті

14.11.2018

Алматыда мұғалімнің кәсіби құзыреттілігін қалыптастыру мәселесі талқыланды

14.11.2018

Алматы жұртшылығы жалпыхалықтық диктант жазуға қатысты

14.11.2018

Алматыда «Көшпенділер әуені» атты дәстүрлі орындаушылардың ІІ Республикалық байқауы өтті

14.11.2018

Алматыда дәстүрлі «Болат Тұрлыханов кубогі» өтеді

14.11.2018

Бақытжан Сағынтаев Таразда Халықты жұмыспен қамту орталығына барды

14.11.2018

Асқар Мамин өңіраралық семинар-кеңеске қатысты

14.11.2018

Премьер-Министрге «Смарт-Тараз» және Тараз-Хаб жобалары таныстырылды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Mádenıetti adam. Ol kim?

Osy keıde on ekide bir gúli ashylmaǵan kókórim jastarǵa albyrttyqtyń saldarynan jibergen aǵattyǵy men qateligin túzeý maqsatynda apalyq qamqorlyqpen azǵantaı bir aqyl-keńes aıta bastasań, munyńdy muqatý, tuqyrtý dep oılaıtyndaryna túsinbeısiń.  Olardyń bári syndy solaı qabyldaıdy degen pikirden aýlaqpyz árıne, biraq kúndelikti ómirde mundaı jaıtqa jıi tap bolyp jatatynymyz ras endi. Munan soń aldyńǵy tolqyn apalarymyz ben aǵalarymyzdyń aldarynan kese-kóldeneń ótpeı, jumsaǵan jaqtaryna quldyrańdaı usha jóneletin baıaǵy bizdiń kezimizdegi jastardyń eleýsiz ǵana eskertilgen úlkenderdiń áńgimesinen keıin endigári sol kemshilikti qaıtalamaýǵa tyrysatyn elgezektigi, qarapaıymdylyǵy, kishipeıildigi, ıbalylyǵy sanamyzǵa saǵynysh sazyndaı sarqyla oralady. 

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Sheraǵań shertken sher

Qazaq jýrnalıstıkasynyń qara narlary Sherhan Murtaza men Kamal Smaıylovtyń «Egemendegi» hattary kezinde qoǵamdyq sanaǵa serpilis ákelgeni málim. «Qadirli Kamal Dos!», «Qadirmendi Sherhan!» dep bastap, el ómiriniń qaltarys-bultarystaǵy búkil problemasyn jipke tizip kórsetken, odan shyǵatyn jol izdegen eki tulǵanyń hattaryn qazir oqysań, alysty boljaı bilgen kóregendigine eriksiz tańǵalasyń. 

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Sotqa silteı salý sán be?

Qara qyldy qaq jaryp, ádildikti aıtqan qazaq bıleriniń bılik qaǵıdasy: «Týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joqqa» negiz­delgeni málim. Qasqaıyp turyp qamshysyn aldyna tastap: «Baı bolsań halqyńa paıdań tisin, batyr bolsań dushpanǵa naızań tısin. Baı bolyp paıdań tımese, batyr bolyp naızań tımese jurttan ala bóten úıiń kúısin» dep Áıteke bıdiń shamyrqanǵany, judyryqtaı jumylǵan Qazybek bıdiń Qońtajyny bılik aıtý kezegi tıgende: «Sózdi óńmenime suǵyp aıtqan kezde, eki ıyǵynan eki aıý aýzynan ot shashyp «typyr»» etshi, «kóreıin» dep turdy. Kórdińiz be, bılik aıtqan adam sózimen de kózimen de, susymen de yqtyra alady eken. Qazaq bıleri dala zańynyń oryndaýshylary bolǵan. Tek ádildikti tý etip kótergen onyń aldynda han da qara da birdeı jaýap bergen.

Дидар Амантай,

Sóz shyǵyny

Qazir sóz aldyǵa shyqty. Rolan Bart kótergen konnotasıa men denotasıa qaıshylyǵy, demek, sózdiń nársege emes, sózge nemese belginiń zatqa emes, belgige silteıtindigi jalǵan sana qalyptastyratyny jaǵdaıdy kúrdelendire tústi. 

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Qazaq otbasy

Otbasy uǵymy – qazaq úshin qasıetti de qadirli. Túbiri − ot, ot jylý beredi, ómir syılaıdy, tirshiliktiń kózi, úıdiń ishindegi «ýildegen» jeldi, «azynaǵan» aıazdy toıtaryp, otbasy ıesine sanalatyn adamǵa baq-dáýlet darytady. Otanasy, otaǵasy degen eki sózdiń arǵy jaǵyna oı jiberseń – qazaqtyń kemeldigine, bárin qysqa baılammen uǵyndyratyn kemeńgerligine kóz jetkizesiń. Sondyqtan da shyǵar, otbasy qaǵıdasynyń qashan da bıik turatyny. Qazaq otbasyn qurǵanda jetesizdikten jerip, kórgensizdikten boıyn aýlaq salǵan. Ata-ana úlgisin alǵa ozdyrǵan.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу