Ормуз бұғазы жабылған жағдайда...

Осы айдың басында Иран Ислам Рес­публикасының президенті Хасан Рухани Швейцария еліне жасаған сапары кезінде мұнай импорттаушы мемлекеттер Иранның мұнайын сатып алмаған жағдайда Ормуз бұғазын жауып тастайтындарын мәлімдеді. Президенттің бұл мәлімдемесі АҚШ билігінің Иран мұнайын сатып алмауға өз одақтастарын ықтиярсыз көндіруге бағытталған қысымына байланысты болса керек.

Егемен Қазақстан
12.07.2018 65
2

Бұдан біраз уақыт бұрын АҚШ тарапы Иран Ислам Республикасы үшін «қара алтын» саудасын тоқтатуға «бар күшін салатынын» әлем жұртшылығына жария еткен еді. Сондай-ақ биылғы жылдың мамыр айында Дональд Трамп Иранмен арадағы ядролық бағдарламаға қатысты келісімнен шықты және осы келісімге кіретін Еуропадағы елдерді де одан шығуға үндеді. АҚШ басшысының бұл «іс-әрекеті» Иранды ғана емес, Ресей, Қытай, Германия және Франция билігін де әрі-сәрі күйге түсірді.

Ормуз бұғазы Иранның стратегиялық және транзиттік маңызы зор аумағы саналады. Себебі осы бұғаз арқылы Пар­сы шығанағында мұнай өндіретін мем­лекеттердің мұнайы тасымалданады. Кей­бір деректерге қарағанда, оның жалпы көлемі өндірілген «қара алтынның» 20 пайызынан асады. Сол себептен сарапшылар Ормуз бұғазын Иран билігінің өзгелерге «қыр көрсететін» көзірі деп атайды. Ал бұғаз Халықаралық теңіз құқықтары және БҰҰ-ның 1982 жылы қабылданған теңіз құқығы жөніндегі конвенциясы бойынша халықаралық су жолы ретінде танылған. Өйткені Ормуз бұғазы Парсы шығанағындағы елдердің жүк тасымалын ашық теңізге шығаратын бір ғана су жолы болып табылады.

Ормуз бұғазы Иранның солтүстігін және Оманның оңтүстігін тұйықтап жатыр. Оның енінің ең тар жерінің өзі 50 шақырымды құрайды. Ал Иран тарапы бұғазды жауып, өзге мемлекеттердің мұнай тасымалына кедергі жасаса, ол халықаралық келісім нормасын бұзғандық болып табылуы мүмкін. Бірақ Иран парламенті БҰҰ-ның жоғарыда аталған 1982 жылғы конвенциясын әлі күнге дейін мақұлдаған жоқ. Дегенмен, Иран үкіметі конвенция талаптарын бұзуға апарып соқтыратын кез келген әрекеттен қашық болуға тырысты. Екінші жағынан, Иран үкіметі конвенцияға қол қоятын кезде осы құжатқа қосылған елдердің құқығын ғана мойындайтынын мәлімдеген еді. Бұл аталған конвенцияға кіретін мемлекеттер ғана Ормуз бұғазын пайдалана алады дегенді білдіреді. АҚШ – осы құжатқа қол қоймаған елдердің бірі.

Егер Иран билігі Ормуз бұғазын жа­уып тастайтын болса, АҚШ-тың оған қарсы күш қолдануы әбден мүмкін. Оған өткен ғасырдың 1980-1988 жылдары аралығындағы Иран мен Ирак соғысы нақты мысал болмақ. Жеті-сегіз жылға созылған сол соғысқа байланысты Ормуз бұғазы суында кемелер мен танкерлердің еркін жүзуіне қауіп төнген еді. Осыны алға тартқан АҚШ-тың әскери-теңіз күштері Парсы шығанағында өз әскерін орналастырып алды. Иран-Ирак соғысының аяқталғанына 30 жылдан астам уақыт өтсе де АҚШ Парсы шығанағынан әскери-теңіз күштерін әкетуге ниет танытпай отыр. Ал Иран тарапы АҚШ-тың Ормуз бұғазына құқығы жоқтығын мәлімдеумен келеді.

Халықаралық құқық нормалары негізінде алып қарағанда, Иран Парсы шығанағына апаратын жалғыз су жолын жауып тастауға құқығы жоқ сияқты. Яғни кемелердің қатынауына ты­йым сала алмайды. Бұл тек бейбіт уақытта ғана. Егер соғыс бола қалған жағдайда Иранның да, Оманның да Ормуз бұғазын өз қалауларына қарай пайдалануларына құқықтары бар. Жасыратыны жоқ, бұғаздан кеме жүзуге ты­йым салынатын болса, бұл алдымен қарулы қақтығысқа, оның соңы алапат соғысқа ұрындырады. Атап өтейік, 2012 жылдың шілдесінде Иран парламенті Еуропа елдерінің Иранға салынған экономикалық санкцияға қарсылық ретінде мұнай танкерлері үшін Ормуз бұғазын жауып тастау туралы заң жобасын мақұлдаған еді.

АҚШ билігінің Ормуз бұғазын көздің қарашығындай «күзетіп» келе жатқаны жайдан-жай емес. Өйткені, бұл ел ұзақ жылдардан бері араб мемлекеттерінің мұнайын аса мол көлемде тұтынатын елдердің ішіндегі алдыңғысы болып саналады. Болжамдарға қарағанда, алдағы уақытта да солай бола бермек. Сондықтан да оларға осы өңірдің қауіпсіздігі қажет. Егер бұғаз жабылып, мұнай тасымалына тосқауыл қойылатын болса, әлемдегі мұнай экспортының 40 пайызы орындалмай қалады екен. Міне, бұл мұнай бағасының еселеп артуы­на соқтырып, мұнай нарығында тұрақсыздық жағдай қалыптасады. Сондай-ақ ол біреулерге орасан зор пайда әкеледі, екіншілерін орасан зор шығынға батырады.

Бүгінде отын-энергетика көздері мен мұнай-газ қорлары экономикалық саясаттан гөрі халықаралық саясатқа айналып барады. Мысалы, Иранның күшеюі араб елдерінің көпшілігіне ұнамайды. Олар өздеріндегі сая­си режимдерінің қауіпсіздігі тұрғысынан алғанда, Иранның ядролық держава атануы­нан «өлердей» қорқады... Сол себептен Таяу Шығыстағы бірқатар мемлекеттер Иран экономикасының дамымауына мүдделі. Оның үстіне бұл елдегі мұнай мен газдың мол қоры осы шикізатты көп тұтынатын АҚШ пен Қытайға тыныштық бермей келеді. АҚШ-тың Иранға қарсы экономикалық санкциялар салуына осы мәселе де белгілі бір деңгейде әсер еткен сияқты. Ал Иран президентінің Ормуз бұғазына байланысты мәлімдемесі Парсы шығанағындағы елдермен қатар, олардың мұнайын тұтынушы мемлекеттерді де алаңдатқандай болды.

Әлисұлтан ҚҰЛАНБАЙ,

«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

24.09.2018

Оралда бокстан халықаралық турнирдің жеңімпаздары анықталды

24.09.2018

Қазақстанда ұшақ билеттері арзандауы мүмкін

24.09.2018

Қазақстанда 14 миллион тоннаға жуық астық жиналды

24.09.2018

«Түн құдайы» фильмі Парижде өткен ретроспектива барысында көрсетілді

24.09.2018

Универсиада алауы Алматы арқылы өтті

24.09.2018

Бүгін Бакуде үш дзюдошымыз белдесуде

24.09.2018

Бизнес салымдар үшін қай қаржы ұйымы тиімді?

24.09.2018

Юлия Путинцева WTA жаңартылған рейтингінде 46-орынға көтерілді

24.09.2018

БҰҰ Бас Ассамблеясының 73-ші сессиясы өз жұмысын бастады

24.09.2018

Виктория көліндегі апатта қаза тапқандар саны 225 адамға жетті

24.09.2018

Солтүстік Қазақстанда Жансүгір батырға еңселі кесене тұрғызылды

24.09.2018

Музей қызметкерлеріне үстемеақы төленгені жөн

24.09.2018

Жергілікті ерекшеліктер ескерілсе игі

24.09.2018

Қайрат «қаһарына» мінді

24.09.2018

Илон Масктың SpaceX компаниясы алғашқы жолаушының есімін жариялады

24.09.2018

Өзен арнасын бекіту – кезек күттірмейтін мәселе

24.09.2018

Медициналық көмек сапасы артады

24.09.2018

Атты әскер дивизиясының тағдыры

24.09.2018

Ұлттық рухтың ұстыны

24.09.2018

ШҚМТУ – ғылыми зерттеулер мен заманауи технологиялар орталығы

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Асан Мирас,

Ulaǵat pen muraǵat

Qaıǵyly ólimi qalyń jurttyń qabyrǵasyn qaıystyryp, qyrshyn ǵumyry qıylǵan óner, mádenıet, sport sańlaqtary qaı ultta bolsyn az emes. Ondaı has talanttardy halyq eshqashan umytpaıdy. Talanttardyń fánıdegi taǵdyry kelte bolǵanymen, halyqtyń júregi men jadyndaǵy ǵumyryn myńjyldyqtarmen ólsheýge bolady. Aıtalyq, áıgili grek ańyzyndaǵy aıbyndy batyrlar Ahılles pen Gektordyń esimderi dáýirlerden dáýirlerge kóshe júrip, ult sanasynda jarqyrap ǵumyr keshýde. Ańyzdyń epıloginde aıtylǵandaı, keıingi urpaq tıtandardy máńgi eske tutatyn bolady. Tipti, grektiń búkil tarıhy áli kúnge deıin ataqty Gektor men Ahıll shaıqasyna baılanysty óriledi. Biz muny nege aıtyp otyrmyz? Qaı ult bolmasyn, esimi elge eleýli tulǵalaryn este qaldyrýdyń esti joldaryn ustanady. Qazaq tarıhyn aqtarsaq ta, ádebıet betterin paraqtasaq ta túrli klassıkalyq joqtaý úlgilerine jolyǵatynymyz sózsiz. Joǵarydaǵy dańqty grek batyry Ahıllestiń de atyn aqıqatqa bergisiz asqaqtatqan áıgili Gomer abyz. 

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Qasiet pen qasiret

«Dánikkennen qunyqqan jaman» degen sózge mán bersek, munda úlken fılosofııalyq maǵyna bar. Táýba, bireý bireýden nan surap jeıtin zaman emes qazir. Toqshylyq zaman. О́zimizdi qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan barshylyqta, etek-jeńniń keń kezinde dúnıege kelgen, zárýlik kúıin sezinbeı ósken urpaqqa balaımyz. Dastarqannan nan, maı, qant, sút, qaımaq eshqashan úzilgen emes. Sonymyzben baı sanalmasaq ta, bardyń sanatynan bolatynbyz... Qudaı saqtaı gór, taǵamǵa talǵam-talabymyzdyń sharyqtap ósip ketkeni sonshalyq keıde dastarqannan búginde nan qoıylatyn bos oryn tappaı qınalatynymyz ras. Sóıte tura, toqshylyq zamanda ómir súrip jatqanymyzdy sezinbeıtinimiz jaman. Moıyndaǵymyz kelmeıtini qorqynyshty. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Minez adamnyń taǵdyry ma?

Qazir Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy týraly jıi áńgime qozǵalýda. Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – ulttyq kodyńdy saqtaı bilý, ıaǵnı zaman jańalyqtaryn qabyldaı, oǵan ún qosa otyryp, basqa ulttardan árdaıym erekshelendirip turatyn ózińniń ulttyq bolmysyńdy, qazaqy qalybyńdy damyta bilý ekendigi aıtylýda.

Жұмабай ШАШТАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Esti men eski

Elektrondy aqparat quraldaryn qosa qalsań-aq jarq etip shyǵa keletin ánshilerdiń bitim-bolmystarynan syr aýlaı uzaq qadalatynyń bar. Qyz-jigitterdiń arasynda burynnan biletiniń ıa qatarǵa jańa-jańa ilingenderiniń oryndaǵan ánderine qulaı elikpeseń de – beker obaldary káne, beıjaı tyńdap otyrǵyzbaıtyn izdenisteriniń qýaty barshylyq. Bul salanyń jetik bilgiri sanalmasań da, tańdaǵan repertýaryna ózińshe kóńil aýdaryp, naqyshyn ishki tarazyńmen ólshep, órnek ıirimin oısha saraptaısyń ǵoı, baıaǵy. 

Ермухамед Мәулен, «Егемен Қазақстан»

Boljam aıtyp baıyǵandar

Sport bızneske aınalǵaly qashan. Árıne bul sózben qazir eshkim daýlasa almaıdy. Álemdegi eń baı adamdar sportshylar ekeni anyq. Alaıda osy sport bıznesi salasynda alaıaqtyq ta joq emes. Ásirese bás tigip aqsha tabatyndar men qandaı báske qoıý kerektigin usynatyndardan aıaq alyp júre almaısyz. Keńes beretin keń­seler men aqyl aıtyp otyratyn saıttar qap­tady. Aldaǵy ýaqytta alaıaqtardyń arbaýyna túspes úshin bul júıeniń qalaı áreket etetinin aıtyp óteıin. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу