Батырхан ҚҰРМАНСЕЙІТ. АҚШ пен Қытай арасындағы мәселелер

Қазақстанның экономикалық бағытта тығыз байланыс орнатып отырған сенімді серіктестерінің алдыңғы қатарында АҚШ пен Қытай мемлекеттері бар. Біз үшін бұл екі елдің жүргізіп отырған саясатынан, экономикалық тұрғыдағы қадамдарынан хабардар болып отырғанымыз маңызды. Сондай-ақ олардың өзара қатынастарының жай-күйін де назарда ұстағанымыз абзал. Осы орайда АҚШ пен Қытайдың бүгінгі таңдағы байланысына қатысты мәселелерге ой жүгіртіп көрсек.

Егемен Қазақстан
15.08.2018 2840
2

Д.Трамп әкімшілігі соңғы кездері Қытайға қатысты экономикалық сая­сатын күшейтіп, ең алдымен екі ел арасындағы «әділетсіз сауда» атты «олқылықтың орнын толтыруға» талпынып отыр. Вашингтон АҚШ-қа импортталатын жалпы сомасы 50 млрд доллар тұратын қытайлық тауарға, оның ішінде шілде айының өзінде 34 млрд доллардың тауарына қосымша 25% кедендік салық салу туралы шешім қабылдады. Оған қоса, президент Д.Трамптың айтуы бойынша, «егер Қытай үкіметі қарсы шара қолданатын болса, онда біз бұдан он есе, яғни жалпы сомасы 500 млрд доллардың импортына қосымша салық салуды қарастырамыз» деп қайтпас мінез көрсетіп отырса, Қытай тарапы «оныңа көне қоймаймыз» деген кейіп танытуда. 

Вашингтон Бейжіңнен келесі үш мәселенің шешімін талап етіп отыр: біріншіден, 2017 жылғы 375 млрд долларға жеткен екі ел арасындағы сау­да айналымындағы АҚШ-қа тиімсіз айырмашылықты 200 млрд долларға қысқарту, екіншіден, интеллектуалды меншікті қорғау, үшіншіден, «Қытай өндірісі 2025» атты Қытай үкіметінің индустриялық бағдарламасын түбегейлі өзгерту (кәсіпорындарға бөлініп отырған үкіметтік субсидияларды тоқтату).

Ал Қытай тарапы бұл талаптарға төмендегідей жауап қайтарып отыр: біріншіден, америкалық өнімдердің импортын кең көлемде ұлғайту, бірақ нақты сандық міндеттемелерді мойынға алмау, екіншіден, патенттерге қатысты заңнамаларды күшейтіп, интеллектуалды меншікті қорғауды қамтамасыз етуге қатысты жұмыстарды күшейту, үшіншіден, «Қытай өндірісі-2025» бағдарламасын өзгертуге қатысты АҚШ тарапының талабын қабылдамау. 

АҚШ-тың бұл позициясының астарында Қытай экономикасының тез қарқынмен дамып, соның арқасында жаңа технологиялар саласындағы екі елдің әлем нарығындағы бәсекелестігі күннен-күнге артып отырғаны және бұл үрдісті барынша тежеуге деген ұмтылыстың жатқаны белгілі болса, Американың айтқанына көнбей отырған Қытай мемлекетінің басты мақсаты – 2030 жылға дейін әлемнің бірінші экономикасына айналу. Сондай-ақ Бейжіңнің түпкі мақсатында әлем елдерін, әсіресе көрші мемлекеттерді Қытайдың саяси ықпалына кіретін аймаққа айналдырып, АҚШ негізін құрап отырған бүгінгі таңдағы әлемдік саяси жүйе мен халықаралық тәртіпті өзгертуге деген ұмтылыс жатқаны анық. 

Алайда сауда-саттық, инвестиция және қаржы саласы сияқты маңызды салалардағы АҚШ пен ҚХР-дың экономикалары арасындағы өзара байланыстар күннен-күнге тереңдеп, бірінің мүддесі біріне тәуелді боп отырғаны да ақиқат. Қытайлық импорттық тауарларға салынатын кедендік салықтарды өсіруге бағытталған саясатқа көптеген америкалық компаниялардың қарсы болып отырғаны – нақ соның дәлелі. Бұл дегеніміз, өзара салықты көбейту арқылы емес, салиқалы саясат жүргізу арқылы екіжақты және көпжақты сауда-саттық жасау жолын жүйелендіру АҚШ пен ҚХР ғана емес, жалпы халықаралық қоғамдастықтың мүддесіне сай екенін білдіреді.

Осы тұрғыдан Қытай үкіметі әлемде қалыптасқан ережелерді қабылдауға және сауда саясатында оларды сақтауға кепілдік бере ала ма деген сауал қазіргі таңдағы ең өзекті мәселеге айналып отыр. Ол үшін ең алдымен АҚШ-тың өзі Дүниежүзілік сауда ұйымының қағидаттары сияқты халықаралық қоғамдастық арасында қалыптасқан тұрақты ережелерді өзіне ыңғайлы уақытта біржақты бұза салмай, оларды қатаң сақтау арқылы өзгеге өнеге көрсетіп, Еуропалық одақ және Жапония сияқты саяси және экономикалық тұрғыдан сенімді әріптестермен ынтымақтастықты күшейтуі тиіс. Барлық дерлік сарапшылардың осыған қатысты пікірлері «Трамп әкімшілігі Сауда көлемін шектеу арқылы Қытайдың технологиялық дамуына тежеу қоюды ойламай, өз елінің технологиялар саласына қажетті реформалар жүргізу арқылы Қытайды алдына жіберіп қоймауды ойлағаны АҚШ үшін әлдеқайда тиімдірек болар еді» дегенге саяды.

Бір жағынан, экономикалық алып елге айналған Қытай да АҚШ-пен ашық текетіреске бармаудың жолын қарастырып, өзі үшін де, өзге үшін де жауапкершілігі жоғары әрекет жасауы тиіс. Дамушы мемлекеттен дамыған мемлекетке айналамын десе, халықаралық қоғамдастықта қалыптасқан тәртіп пен ережелерді қабылдап, шетелдік ком­па­ниялардың қытайлық нарыққа келуіне ке­дергі жасамай, мемлекет жетекшілік жа­сайтын экономикалық модельден нарық­тық экономикаға толықтай көшу Қытай мемлекеті үшін дәл қазір өте маңызды. 

Әлемдегі екі алып елдің сауда сала­сындағы саясаты әлем экономикасына қандай әсер етіп, нендей жаңа проблемалар тудыратынына алаңдаушылық артып отырғанда АҚШ пен оған одақтас мемлекеттердің басшылары арасындағы достық пен сенімге негізделген тығыз қарым-қатынастар билікке Трамп келгелі дәстүрден ауытқып отырғаны да халықаралық қатынастар жүйесіне қалай әсер ететіні көптің назарын өзіне аудартып отыр. 

Мысалы, әлемдегі үшінші экономика болып табылатын, технологиялық жағынан дүниедегі ең дамыған елдерге жататын Жапония соғыстан кейін Азиядағы АҚШ-тың ең сенімді одақтасы болып келе жатқанымен, Трамп әкімшілігі саясатының кесірінен кезінде екі ел бірлесе бастаған Тынық мұхиты жағалауында орналасқан мемлекеттер арасындағы маңызды келісімшартқа (TPP11) АҚШ-сыз қол қоюға мәжбүр болып отыр. Жапония үкіметі үшін, сондай-ақ Еуропалық одақпен Экономикалық әріптестік жайындағы келісімшартты (EPA) тез арада ратификациялап, оған қоса Қытай, Үндістан сияқты алып елдермен Шығыс Азия аймағындағы жалпы экономикалық ынтымақтастық жайындағы келісімшартқа (RCEP) қатысты келіссөздерді өз бетінше жүргізу тиімді болып отыр. Сөйтіп, нарықтық экономикалық қағидаттарға негізделген демократиялық дамыған мемлекеттер АҚШ пен ҚХР сияқты алыптардың арасындағы экономикалық қарым-қатынастар нашарлаған жағдайда өз экономикаларына тиетін кері әсердің алдын алу жолдарын қарастыру үшін бұдан былай АҚШ-сыз жиналып, АҚШ-сыз шешімдер қабылдауы әбден мүмкін.

Шілде айының ортасында Еуропалық одақтың басшылары Дональд Туск пен Жан-Клод Юнкердің Бейжіңде Қытай басшылығымен кездесуін аяқтай сала бірден Токиоға жол тартып, ЕО мен Жапония арасындағы Экономикалық әріптестік жайындағы келісімшартқа қол қоюы халықаралық қатынастар тарихында жиі кездесе бермейтін дипломатиялық қадам болды десек, артық кетпеспіз. 

Еуропалық одақ пен НАТО-дағы және Жапония сияқты одақтас мемлекеттердің басшыларымен Трамптың тіл табыса алмай отырғаны және соның кесірінен Ресей мен Қытайдың даусы қаттырақ естіліп (мысалы, жақында ОАР-да өткен БРИКС саммитіндегі мәлімдемелер), әсіресе Қытайдың АҚШ-тың орнына әлемдегі бірінші ойыншыға айналып кеткендей әсер қалдыратын саяси құбылмалы кезеңде осы елдердің ортасында орналасқан Қазақстан үшін тиімді дипломатия жүргізу өте маңызды. Алыптар тірескенде арасында қалып қоймаудың амалын жасап, әлемдегі алыс-жақын елдермен араласты жандандырғанымыз жөн. 

Саяси-әскери алыптардың айтқанына құлақ асып, көңілдерін ауламау дұрыс болмас, дегенмен халықаралық сауда-саттық және экономикалық жүйеде орны үлкен, халықаралық тәртіпке бағынып, әлемдік ережелерді қатаң сақтауды басты абырой санайтын Жапония сияқты дамыған мемлекеттермен ынтымақтастығымызды одан әрі тереңдетуге күш салу көпвекторлы дипломатиямыздағы тепе-теңдікті сақтау тұрғысынан да, дамыған елге айналғымыз келетін мемлекет екенімізді көрсете алу үшін де, жақын келешектегі «посттрамптық» кезеңдегі халықаралық қатынастар тұрғысынан да мүддемізге сай екені сөзсіз. 

Қытайдың «Бір белдеу, бір жол» бағдарламасы Қазақстанның белсенді қатысуынсыз көздеген мақсатына жетуі мүмкін емес екенін ескере отырып, оған қоса, жоғарыда аталғандай, Жапония мен Еуропалық одақ арасында сауда көлемінің артуы күтіліп отырған бүгінгі таңда шығысымыз бен батысымыздағы экономикалық дамыған елдердің өзара қатынасын геосаяси тұрғыдан да, экономикалық тұрғыдан да барынша мемлекетіміздің мүддесіне пайдалана білу – заман талабы. 

Батырхан ҚҰРМАНСЕЙІТ,

жапонтанушы, дипломат, PhD докторы 

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

21.02.2019

Екатеринбургтағы жол апатында 5 қазақстандық зардап шекті

21.02.2019

Жамбылда аз қамтылған және көпбалалы отбасылар үшін 10 жатақхана салынады

21.02.2019

Үкіметті уақытша басқару Асқар Маминге жүктелді

21.02.2019

Мемлекет басшысының мәлімдемесі

21.02.2019

Елбасы Үкіметті таратты

21.02.2019

Н.Нығматулин Аустрия Парламенті Ұлттық Кеңесінің төрағасымен кездесті

21.02.2019

Сенаторлар халықаралық келісімдерді ратификациялады

21.02.2019

Индустрияландыру бағдарламасы аясында 20 мың тұрақты жұмыс орны ашылады

21.02.2019

Қызылордалық полицейлер заңсыз аң аулаушыларды ұстады

21.02.2019

Түркістан облысының өз футбол командасы құрылады

21.02.2019

Жайық өзені бойында ауқымды рейд өткізілді

21.02.2019

Биыл 65 мың ірі қара сатып алуға ақша бөлінеді

21.02.2019

Бас прокуратура өтемақы қорына өндіру тәртібін түсіндірді

21.02.2019

Қоғамға көмектесетін инклюзивті инновациялар

21.02.2019

Дариға Назарбаева Еуропалық Одақтың Орталық Азия жөніндегі арнайы өкілімен кездесті

21.02.2019

Airastana 1 сәуірден бастап Қазақстан арқылы Ташкентке рейстерді ұлғайтады

21.02.2019

Қазақстан Ұлттық Банкінің төрағасы неміс бизнес-қоғамдастығының өкілдерімен кездесті

21.02.2019

Қазақстан мен ЕҚДБ арасындағы ынтымақтастық мәселесі талқыланды

21.02.2019

Семейлік оқушы-кәсіпкер Нәдір Сәбитов жиһаз шығаратын цех ашты

21.02.2019

Алексей Луценко «Оман турының» жеңімпазы

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Tyıym men tıyn

Toı-toımalaqta tún jamylyp óner kórsetetin kámelettik jasqa tolmaǵan, ómirleri aq paraqtaı taza, kóńilderi aq bulaqtaı móldir kishkentaılarymyzdy jasyna laıyqsyz kıindirip, boıandyryp kópshiliktiń aldynda shyǵarý, án saldyrý – qý aqshaǵa qunyqtyryp qoıǵan ata-analarynyń kinásinen. 

Бақытгүл САЛЫХОВА, педагогика ғылымдарының кандидаты

Qorqynyshty mıkroplastık

О́tken aptada Eýropalyq odaq úkimeti óndirýshilerge mıkroplastıktiń barlyq túrin óz ónimderinde qoldanýǵa tyıym salǵanyn estigen bolarsyzdar. Mıkroplastıktiń ne ekenin bilesiz be? Osyǵan deıin kóp mán bermeppiz. Sóıtse mıkroplastık − sıntetıkalyq polımerlerdiń kishkentaı bólikteri, bul kóptegen zattyń quramyna kiredi: kúndelikti kıetin kıimimizde de, kir jýatyn untaqta da, saǵyzda da bar eken.

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

«Jeti jarǵy» jıen jaıly ne deıdi?

Qarǵa tamyrly qazaqta jıenmin dese qolq etpes jan joq shyǵar, sirá. Tipti, naǵashyǵa aıtar oıyn «tuzdyqtap» jiberse de, basynan sóz asyrmas nebir adýyn minezdiniń ózi jıen ǵoı, aıta beredi» dep kúlip, bas shaıqaǵannan artyqqa barmaıdy.

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Rýh jaıly áńgime

Marqum alashshyl tulǵa Aqseleý Seıdimbektiń «Rýhy azat halyq qana uly ister atqara alady» deıtin myzǵymas ustanymy boldy. Osy uǵymdy Ahań ári qaraı tápsirlep: «Rýhsyz halyqty altynǵa bólep qoısań da báribir, rýhy myqty qaýymnyń aldynda eńkish tartyp turady. Rýh degenimiz ol kózge kórinbeıdi, halyqtyń gendik bıosferasynda bolatyn úreıdi jeńý qýaty. Úreı qan arqyly urpaqtan urpaq jalǵasyp kete beretin asa qaterli qubylys. Qandaı bir qaýymnyń rýhanı erkindigi (táýelsizdigi) halyqtyń boıyndaǵy úreıdiń az-kóptigimen ólshendi» deıtin edi jaryqtyq.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Elorda: kósheler, avtobýstar, aıaldamalar

Astana jyl sanap ósip keledi. Bir kezderi oblys ortalyǵy bolǵan shaǵyn ǵana qala az ýaqyttyń ishinde elimizdegi iri shaharlardyń qataryna qosyldy. Munyń bári qarqyndy júrgizilgen qurylys jumystarynyń nátıjesinde júzege asyp otyr. Ras, qazir 2000 jyldardyń basyndaǵydaı ekpin joq. Degenmen áli de bolsa jańa ǵımarattar men turǵyn úıler turǵyzý isinde alǵa basý bar. Bas qala, jańadan turǵyzylyp jatqan elorda bolǵandyqtan, qurylys jumystarynyń jalǵasa beretinine kúmán joq.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу