Мәдениетке мән берсек...

Үйіміздің жанындағы азық-түлік сататын дүңгіршекке соңғы кезде сатушы құтаймай-ақ қойды, жиі-жиі ауысады. Бұрын тіпті мұнда сатушы қыздардың Павлодардан қатынап істейтінін естіп-біліп жүретінбіз. «Екі апта Астанада сауда жасасақ, екі апта бала-шағамыздың қасында болғанға мәзбіз. Ауылдан қалаға қатынап істеудің азабы мен машақаты мұндайды бастан өткізген адамға ғана мәлім. 

Егемен Қазақстан
15.08.2018 88
3

Әсіресе қыс мезгілінде қатты қиналатынымыз рас. Бірақ осылай жүргеннің өзінде тапқан-таянғанымыз  ішкен-жегенімізден, киім-кешегімізден артылмайды»  деп мұң шағатын Майра, Сәулеш есімді қос құрбы ауылдарына кеткелі шамамен екі-үш айдың жүзі болып қалды. Бұл жаққа мүлде келулерін қойғанына қарағанда, мұнан табысы молдау жұмысқа қол жеткізген болулары керек деп топшыладық.  

Мұны айтып отырған себебіміз, олардың жұртқа ешқашан қабақ шытқанын, дөрекі сөйлегенін, әдептен озғанын көрген емеспіз. Дүкенге қашан бас сұқсаңыз да, баяғы сол ақжарқын, жайдарман, жайсаң қалпынан айнымай, күлімдей амандасып тұрғандары. Айналадағы жұртшылық та соған үйренісіп, екеуіне әжептәуір бауыр басып қалған. Бірақ олар кеткелі мұндағы жағдай мүлде басқаша сипат ала бастады. Тұтынушы мен сауда қызметкерлері арасындағы өзара сыйластыққа құрылған қарым-қатынас көз алдымызда қалай өзгеріп шыға келгеніне іштей қатты қобалжыдық. Тіпті түске дейін бір сатушыны көрсек, түстен кейін басқасы ауыса қояды. Тәулік бойы көз ілмей халыққа қалтқысыз қызмет көрсету оңай жұмыс емес екенін түсінеміз, әрине. Алайда әңгімені әріден бастағандағы айтайын дегеніміз бұл емес, сау­да әдебі туралы, яғни сауда орындарындағы мәдениеттің деңгейі қалай деген мәселе еді. 

Қалаға қонаққа келген кісілердің аузынан налып: «Мұндағы сатушылардың мәдениеті төмен екен, тұтынушыларға сұраған затын тауып берудің орнына қабағын шытып, жөндеп тіл де қатпайды, қорлайды. «Мынаның бағасы қанша тұрады?» деп сұрай қалсаң, көздерін алартып, менменсіп, дүниенің тұтқасын ұстап тұрғандай кергитінін қайтерсің. Жауап бергілері келмей, ұялы телефонмен сөйлесіп отырады. Бұлар сонда келген жұртшылықтың алдынан зыр жүгіріп, қызмет жасамаса, не үшін тұр? Тіпті кейбірі өзіңе тарпа бас салып, бетіңді тырнап алудан тайынбайды. Содан соң амалсыз: « Қой, құрысын, «Аш пәледен – қаш пәле» деп өз жайыңа үн-түнсіз кете барасың» деген өкпе-ренішін жиі естиміз. Шынымен де, ірі сауда үйлерінің өзінде мәдениет мәселесі өзекті түйткілдің бірі саналады. Сатушылары өздерімен өздері әңгіме-дүкен құрысып, кімнің келіп, кімнің кетіп жатқандарында істері жоқ, телефонға тас кенеше жабысқан күйі безірейіп отыра беретіні – үйреншікті жайт. Орындарынан қозғалуға ерінетіндеріне қарағанда, бұларға ақшаның керегі жоқ-ау деген күдікті ойға лезде бой алдырып шығарыңыз тағы хақ. Бұрын кеңес заманында сауда қызметкерлерін даяр­лайтын арнайы оқу орындары болатын. Оны бітірушілерге бірінші кезекте халыққа мәдениетті қызмет көрсету міндеттелетін. Қазір сатушылардан арнайы кәсіби білім қажет етілмейтін болғандықтан неше түрлі  сорақылыққа жиі жол беріліп жүр. Базарларда, жекеменшік дүкендерде он екіде бір гүлі ашылмаған жасөспірімдердің саудамен айналысып тұрғанын  көзіміз шалып қалады. Құдай-ау, ақша санауды білген адамның бәрі сатушы болып кете берсе, не болғаны?

Орыс халқында тұтынушының талабы қашанда жөн деген қағида бар. Бірақ соған қарамастан, күнделікті күйбең тіршілікте қарапайым тұтынушы ретінде қаншама рет құқығымыз бұзылғанына көзіміз жетіп тұрса да, оған аса мән бермей, енжарлыққа бой алдырып кеткенбіз. Мерзімі ескірген тауарды апарып қайтадан өткізуге ерініп, қол сілтей салатын салғырттығымыздан үнемі өзіміз жапа шегіп жүрміз. Бұлар сайып келгенде, құқығымызды тұтынушы ретінде шектейтін әрекеттер.

Қазір «Тауар қайтаруға немесе ауыстыруға жатпайды» деген ескертулерді сауда орындарынан көптеп кездестіруге болады. Бірақ бұл хабарламаның заңға қайшы әрекет екенін аңқау тұтынушының біле бермейтіні өкінішті. Мұндай жағдайда «Тұтынушылар құқығын қорғау туралы» Заңның барын естен шығармағанымыз абзал. Ал сатушы тарапынан орын алатын дөрекілік, дауласу, беттен алу сияқты әдепсіз қылықтың дені негізінен мәдениетке жеткілікті көңіл бөлмеуден туындап отырғандығын айтпасқа тағы болмайды. Мұндай өзекжарды мәселені қазір сырттай қадағалап, бақылайтын бірде-бір тиісті ұйым, не мекеме жоқ. Бұл ретте тағы бір айта кететін жайт, сауда орны дегеніміз бір жағынан, рухани айнамыз екенін ұмытпауымыз керек.

Басқа елден келген қонақтар осыған қарап, мәдениетіміздің қай деңгейде екенін танып, біледі. Сондықтан әсіресе ірі-ірі сауда орындарындағы сатушыларға халыққа қалай мәдениетті қызмет көрсету керектігін арнайы курстарда оқытуды міндеттеу артық болмас еді. Өткенде бір көршім базарға ендігәрі бармастай болып келгенін айтты. «Демалыс күні «Еуразия» сауда орталығына ет сатып алуға бардым. Жағалай самсап жайылған еттің бағасын сұрастырсам, удай қымбат.

Бәрінен бұрын маған ондағы бір сатушының: «Сатып алмайтын болсаң, еттің бағасын босқа неге сұрап тұрсың?» деп дүрсе қоя бергені жаныма қатты батып кетті. Сонда адамдар бағаны сұрағаны үшін айыпты бола ма? Өзіңнен әлдеқайда жасы кіші әйелден сөз естіген қандай жаман. Осындай ызғарлы, зілді әңгімеден кейін біртүрлі бетің қайтып қалады екен» деп көңіліндегі кірбіңді күмілжи жеткізді... Әдептілік әліппесі қағидатымен өмір сүру ежелден қанымызға сіңген қазақы қасиетіміз емес пе еді. Есіктен енгеннен алдыңнан күлімдеп қарсы алып,  жайдары жүзбен шығарып салса, нелері кетеді екен-ай шіркіндердің дейсіз амалсыз мұндайда. Ол үшін жүректе аздап жылылық болса жетіп жатқан жоқ па!

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ,

«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

15.11.2018

Асқар Шәкіров ұлттық құқық қорғау мекемесімен өзара іс-қимылын оң сипаттады

15.11.2018

Алматыда «Серікбол Қондыбай. Рух жауынгері»  атты деректі фильмнің көрсетілімі болды

15.11.2018

Алматы полициясы: ірі сатып алушының үйінен ұрланған заттар иелеріне қайтарылды

15.11.2018

ШҚО-да атқа мінген ауыл әкімі қасқырдан құтқарып қалды

15.11.2018

Қазақстан БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің Эритреяға қарсы санкцияларды жою туралы қарарын қолдады

15.11.2018

Қостанайда жол-көлік оқиғасы 5,9 процентке азайды

15.11.2018

Аягөзде зағип жандарға құрмет көрсетілді

15.11.2018

Алматы полициясы: өтінім беру 15 минутқа дейін қысқартылды

15.11.2018

Тараздық оқытушылар мен студенттер «Ашық диктант» акциясына қатысты

15.11.2018

Алматы полициясы азаматтарды мүліктік қауіпсіздік шараларын сақтауға шақырады

15.11.2018

Солтүстік Қазақстанда вандализм әрекеттері азаяр емес

15.11.2018

Халық ақынының халық алдындағы есебі

15.11.2018

Маңғыстаулық мемлекеттік қызметшілер айтыскер ақынмен кездесті

15.11.2018

Жамбыл облысының тариф мәселелері жөніндегі кеңес

15.11.2018

Жастар жылынан не күтесіз? (видео)

15.11.2018

Антиядролық қозғалыстың 30 жылдығына арналды

15.11.2018

Қостанай қанаттандырған қаламгер

15.11.2018

Жәния жаңа жұлдыздарды жақты

15.11.2018

Өнерінің бәсі жоғары өңір

15.11.2018

Инвесторларға тиімді ұсыныс

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Qala jáne qazaq

Astana – jastar qalasy. Qala kóshelerinde kele jatyp aınalańa qarasań kóbinese jastardy kóresiń. Demek, Astana – bolashaqtyń qalasy. Osy Astana arqyly qazaqtardyń qala halqyna aınalyp kele jatqandyǵyn jáne aınala alatyndyǵyn anyq baıqaýǵa bolady.

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Mádenıetti adam. Ol kim?

Osy keıde on ekide bir gúli ashylmaǵan kókórim jastarǵa albyrttyqtyń saldarynan jibergen aǵattyǵy men qateligin túzeý maqsatynda apalyq qamqorlyqpen azǵantaı bir aqyl-keńes aıta bastasań, munyńdy muqatý, tuqyrtý dep oılaıtyndaryna túsinbeısiń.  Olardyń bári syndy solaı qabyldaıdy degen pikirden aýlaqpyz árıne, biraq kúndelikti ómirde mundaı jaıtqa jıi tap bolyp jatatynymyz ras endi. Munan soń aldyńǵy tolqyn apalarymyz ben aǵalarymyzdyń aldarynan kese-kóldeneń ótpeı, jumsaǵan jaqtaryna quldyrańdaı usha jóneletin baıaǵy bizdiń kezimizdegi jastardyń eleýsiz ǵana eskertilgen úlkenderdiń áńgimesinen keıin endigári sol kemshilikti qaıtalamaýǵa tyrysatyn elgezektigi, qarapaıymdylyǵy, kishipeıildigi, ıbalylyǵy sanamyzǵa saǵynysh sazyndaı sarqyla oralady. 

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Sheraǵań shertken sher

Qazaq jýrnalıstıkasynyń qara narlary Sherhan Murtaza men Kamal Smaıylovtyń «Egemendegi» hattary kezinde qoǵamdyq sanaǵa serpilis ákelgeni málim. «Qadirli Kamal Dos!», «Qadirmendi Sherhan!» dep bastap, el ómiriniń qaltarys-bultarystaǵy búkil problemasyn jipke tizip kórsetken, odan shyǵatyn jol izdegen eki tulǵanyń hattaryn qazir oqysań, alysty boljaı bilgen kóregendigine eriksiz tańǵalasyń. 

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Sotqa silteı salý sán be?

Qara qyldy qaq jaryp, ádildikti aıtqan qazaq bıleriniń bılik qaǵıdasy: «Týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joqqa» negiz­delgeni málim. Qasqaıyp turyp qamshysyn aldyna tastap: «Baı bolsań halqyńa paıdań tisin, batyr bolsań dushpanǵa naızań tısin. Baı bolyp paıdań tımese, batyr bolyp naızań tımese jurttan ala bóten úıiń kúısin» dep Áıteke bıdiń shamyrqanǵany, judyryqtaı jumylǵan Qazybek bıdiń Qońtajyny bılik aıtý kezegi tıgende: «Sózdi óńmenime suǵyp aıtqan kezde, eki ıyǵynan eki aıý aýzynan ot shashyp «typyr»» etshi, «kóreıin» dep turdy. Kórdińiz be, bılik aıtqan adam sózimen de kózimen de, susymen de yqtyra alady eken. Qazaq bıleri dala zańynyń oryndaýshylary bolǵan. Tek ádildikti tý etip kótergen onyń aldynda han da qara da birdeı jaýap bergen.

Дидар Амантай,

Sóz shyǵyny

Qazir sóz aldyǵa shyqty. Rolan Bart kótergen konnotasıa men denotasıa qaıshylyǵy, demek, sózdiń nársege emes, sózge nemese belginiń zatqa emes, belgige silteıtindigi jalǵan sana qalyptastyratyny jaǵdaıdy kúrdelendire tústi. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу