Зарема ШӘУКЕНОВА: Каспий теңізі айрықша мәртебеге ие болды

Каспий теңізінің мәртебесі туралы конвенция − дипломаттардың, саясаткерлердің, сарапшылардың ұзақмерзімді жұмысының нәтижесі. Әртүрлі форматтағы талқылаулар 20 жылдан астам уақыт жүрді. Соңғы 16 жылдағы саммиттер Ашхабад, Тегеран, Баку, Астраханьда өтті, ал Ақтауда мәселенің шешімін табуы мәні жағынан даусыз тарихи маңызды оқиғаға айналды. 12 тамызда Каспий маңы мемлекеттерінің басшылары тарихи Конвенцияға қол қойды және осы арқылы Каспий теңізінің су айдынында жаңа қауіпсіздік кеңістігін қалыптастырудың іргетасын қалады.

Егемен Қазақстан
16.08.2018 23
2

Мемлекеттер басшылары бір­қатар маңызды аспектілер бойынша келісімге келді. Атап айтқанда, аймақтық сулардың 15 мильдік аймағы, ені 10 миль болатын балық аулау аймағы мен жалпы кеңістігі айқындалды. Каспий маңы елдері өз аумақтарында жер қойнауын пайдалануды жүзеге асыра алады. Каспий теңізі түбімен мұнай құбырларын тарту ісі қоршаған ортаны қорғау талаптарына сай жүргізіледі. Каспий теңізінің су бетінің негізгі бөлігі тараптардың ортақ пайдала­нуында қалады, ал түбі және жер қойнауы халықаралық құқық негізінде көрші мемлекеттер мен олардың арасындағы келісім бо­йын­ша жер учаскелеріне бөліне­ді. Каспий теңізіндегі шекара сы­зық­тарын анықтау әдісінің мәсе­лесі Конвенция аясынан тыс қа­ралады. Ең бастысы, су қойма­сының мәртебесі туралы түбе­гейлі мәселе бойынша саяси ше­шімге қол жеткізілді.

Бір айта кетерлігі, Каспий те­ңі­зі айрықша мәртебеге ие бол­ды және оған 1982 жылғы ашық теңіздер мен мұхит туралы Теңіз құқығы конвенциясының ере­желері қолданылмайды. Яғни Кас­пий теңізі – ішкі көл ретінде таны­лып, бес мемлекеттің аумағы болып саналады. Тиісінше, конвен­цияда Каспий теңізіне өңірден тыс державалардың қарулы күш­терінің келуін болдырмау туралы ереже бекітілген.

Каспийдің осындай аймақ­ара­лық мәртебесін жүзеге асыруға бай­ланысты мәселелерді шешу үде­рісін әрі қарай жылжыту мақ­сатында сараптамалық және саяси платформалар базасы құрылуда.

Бұл – Сыртқы істер минис­тр­ліктерінің бастамасымен Каспий маңы мемлекеттерінің сыртқы істер министрлерінің орынбасарлары – уәкілетті өкілдерінің деңгейінде бесжақты тұрақты консультациялардың механизмі. Осылайша хаттамалық ас­пек­тілердің басым бөлігін іске асы­руға байланысты жоғары деңгейдегі келіссөздер процесі осыған жауапты вице-министрлер арасындағы өзара іс-қимыл орын алатын практикалық дең­гейге аударылады. Яғни прак­тикалық, ведомствоаралық дең­гейге көшірілген соң жұмыс күшейтілетін болады. Келісімге сәйкес алғашқы консультациялар Конвенцияға қол қойылған күннен бастап алты ай ішінде, 2019 жылдың ақпанынан кешік­тіріл­мей өткізіледі. Каспий маңы мем­лекеттерінің басшылары өз ведомстволарына тікелей бастап­қы қадамды қалыптастыру әдісте­месіне қатысты келісім жобасын әзірлеу мен үйлестіру шараларын бастау туралы тапсырма берді.

Осы тұжырымдамалық келі­сімдер бойынша қазіргі уақытта толық көлемде іске асырылмай жатқан Каспий теңізінің тран­зиттік әлеуетін пайдалану мүм­кіндігі туындайды.

Каспий саммиті қарсаңында, 11 тамыз күні Құрық мультимо­дальды портының ашылуы өтті, бұл «Бір белдеу – бір жол» жобасы аясындағы Қытайдың Ляньюнган қаласынан Қазақстан шекарасына дейінгі құрлықтық бағытының батыс нүктесі болып саналады.

Қазақстан «Батыс Еуропа − Батыс Қытай» жобасы бойынша Ресей мен Қытай арасындағы 2 мың шақырымнан астам авто­кө­лік жолын, сондай-ақ Қорғас жаңа терминалын салды. Енді Қазақ­стан арқылы салынған жолдар мен бағыттардың инфрақұрылымы батысқа қарай жетіп отыр.

Әзербайжан президенті саммитте көлік қозғалысының толық интеграциясын қамтамасыз ететін Алият портын ашатындықтарын жариялады. Осылайша Ақтау саммитінде сауда-экономикалық ынтымақтастық және көлік саласы бойынша тағы екі келісім қабылданды. Олар жағалаудағы мемлекеттердің өнеркәсіп, сауда, энергетика, көлік және логистика, инновация, туризм, ақпараттық және басқа да салалардағы өзара іс-қимылын одан әрі нығайтуға және дамытуға үлес қосады.

Барлық келісімдердің маңызды бөлігі – Каспийдің оңтүстік су айдынын дамыту. Сондықтан да келесі жылы біздің оңтүстік көр­шіміз Түрікменстанның бірінші Каспий экономикалық форумын өткізуі де кездейсоқтық емес.

Каспий аймағы үшін барлық елдер теңдестірілген түрде дамуы өте маңызды, бұл әсіресе қа­уіпсіздік мәселелерімен тікелей байланысты. Каспий Таяу Шы­ғыс пен Ауғанстан арасында ор­на­ласқан. Осыған байланысты Ақ­тау саммиті де Сириядағы қақ­тығыс тақырыбын және Орта­лық Азия мен Кавказдағы қауіп­сіздік жүйесін қалыптастыру мә­селелерін айналып өтпеді.

Сондықтан да қауіпсіздік тақы­рыбы Ақтауда мемлекеттер бас­шыларының кездесуі барысында жеке қаралды.

Саммитте теңіздегі әскери салаға қатысты Каспий теңізіндегі сенім шараларын даярлау мен қабылдау тапсырылып, терроризмге, ұйымдасқан қылмысқа қарсы күрес саласындағы ын­ты­мақтастық туралы, Кас­пий теңі­зіндегі қауіпсіздік сала­сын­дағы ынтымақтастық туралы 2010 жыл­дың 18 қарашасында қол қойыл­ған келісімге қосымша шека­ралық ведомстволардың арасын­дағы ынтымақтастық туралы хат­тамаға қол қойылды.

Теңіз айлағындағы барлық бес мемлекет теңіз қауіпсіздігін қам­тамасыз ету және оның ресурс­тарын басқару бойынша жауап­ты­лықты мойындарына алды.

Саммитте жүк тасымалдау, ба­­лық аулау, ғылыми зерттеулер жүргізу және магистральды құ­­быр­ларды төсеу тараптармен келі­сіл­ген ережелерге сәйкес жүзе­ге асырылуы тиіс екендігі нақты­­ланды.

Өткен саммиттің жеке аспек­тісі ретінде экологиялық мәселе қаралды. Атап айтқанда, Қазақ­стан мен Түрікменстан президент­терінің кездесуінде Арал теңізін құтқару мәселесі қозғалды. Кас­пий теңізі де Арал теңізінің тағ­дырын қайталамауы үшін, оны қызғыштай қорғау керек.

Ірі теңіз жобаларын іске асыру кезінде экологиялық фактор­ды ескеру керек, Каспий теңізі­нің экологиялық жүйесінің зақым­дануына барлық тараптар жа­уапты болып саналады.

Осылайша саммитте президенттер қозғаған мәселелердің күн тәртібі жан-жақты болғанын атап өткен жөн. Сонымен бірге Каспий теңізінің ареалындағы стратегиялық маңызы бар ай­мақ­тың қалыпты жұмыс істеуін қамтамасыз ету маңызды мәселе болып қала береді.

Зарема ШӘУКЕНОВА, 

Президент жанындағы Қазақстан стратегиялық зерттеулер институтының директоры

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

20.09.2018

Көкшетау тұрғыны тираждық лотерея ойынының миллионері атанды

20.09.2018

Жаңа еңбекақы жүйесі - оңтайландыру нәтижелеріне тікелей байланысты - Алик Шпекбаев

20.09.2018

Кесенелер тұрғызу жарысқа айналып бара ма?..

20.09.2018

Бүгін елімізде машина жасаушыларының VI форумы басталды

20.09.2018

Атырауда халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция өтті

20.09.2018

Бакуде дзюдодан әлем чемпионаты басталды

20.09.2018

Қоқыс өңдейтін цех ашар едім - Сергей Привалов

20.09.2018

Доллар бағамы 358 теңгеге түсті

20.09.2018

Ұрпақ сабақтастығының үлгісі

20.09.2018

АҚШ-тағы «Флоренс» дауылынан зардап шегушілер саны артты

20.09.2018

«Хат қоржын» (20.09.2018)

20.09.2018

Еурокомиссия Амазонға қатысты антимонополиялық тексерулерін бастауы мүмкін

20.09.2018

Әлеуметтік мәртебесі рәсімделеді

20.09.2018

Көкірек көзіміз қайтсек ашылады?

20.09.2018

Оралда бұқаралық домбыра тартудан рекорд жасалды

20.09.2018

Ұлттық ұлан командирлері біліктілігін шыңдады

20.09.2018

Қызылордада «Үздік анықтаушы» анықталды

20.09.2018

Балуандар Бухаресте бақ сынайды

20.09.2018

Кенияда жаттығып жүрген қазақ қызы

20.09.2018

Ақын Сараның 165 жылдығына арналған айтыс өтті

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Minez adamnyń taǵdyry ma?

Qazir Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy týraly jıi áńgime qozǵalýda. Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – ulttyq kodyńdy saqtaı bilý, ıaǵnı zaman jańalyqtaryn qabyldaı, oǵan ún qosa otyryp, basqa ulttardan árdaıym erekshelendirip turatyn ózińniń ulttyq bolmysyńdy, qazaqy qalybyńdy damyta bilý ekendigi aıtylýda.

Жұмабай ШАШТАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Esti men eski

Elektrondy aqparat quraldaryn qosa qalsań-aq jarq etip shyǵa keletin ánshilerdiń bitim-bolmystarynan syr aýlaı uzaq qadalatynyń bar. Qyz-jigitterdiń arasynda burynnan biletiniń ıa qatarǵa jańa-jańa ilingenderiniń oryndaǵan ánderine qulaı elikpeseń de – beker obaldary káne, beıjaı tyńdap otyrǵyzbaıtyn izdenisteriniń qýaty barshylyq. Bul salanyń jetik bilgiri sanalmasań da, tańdaǵan repertýaryna ózińshe kóńil aýdaryp, naqyshyn ishki tarazyńmen ólshep, órnek ıirimin oısha saraptaısyń ǵoı, baıaǵy. 

Ермухамед Мәулен, «Егемен Қазақстан»

Boljam aıtyp baıyǵandar

Sport bızneske aınalǵaly qashan. Árıne bul sózben qazir eshkim daýlasa almaıdy. Álemdegi eń baı adamdar sportshylar ekeni anyq. Alaıda osy sport bıznesi salasynda alaıaqtyq ta joq emes. Ásirese bás tigip aqsha tabatyndar men qandaı báske qoıý kerektigin usynatyndardan aıaq alyp júre almaısyz. Keńes beretin keń­seler men aqyl aıtyp otyratyn saıttar qap­tady. Aldaǵy ýaqytta alaıaqtardyń arbaýyna túspes úshin bul júıeniń qalaı áreket etetinin aıtyp óteıin. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Naǵyz Báıterek

Qazirgi baspasóz betterinde, buqaralyq aqparat quraldarynda «Báıterek» degen sóz teńeý retinde kóbinese qoǵamǵa eńbegi sińgen nemese ómir jolynda jeke basy jaqsy tabystarǵa jetken, sodan halyqtyń kózine túsken adamdarǵa qatysty qoldanylyp júr. Durys-aq. Ondaı adamdardyń eńbegi halyq ıgiligine jarap jatsa, sol ıgilikten kóptegen adamdar nár alyp, turmysyn jaqsartsa nemese sol adamnan úlgi alý arqyly urpaǵyna durys tárbıe, baǵyt-baǵdar berse, tipti basqany bylaı qoıǵanda, et jaqyn týystary, aýyldastary sonyń saıasynan pana taýyp, sol arqyly ómirin durys arnada jalǵastyryp jatsa, nege qoldanbasqa. Rasynda da, mundaı adamdar «Báıterek» degen atqa ábden laıyq qoı.

Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан»

Tо́relik qyzmetke tо́r qashan beriledi?

Abaı atamyz: «Burynǵy qazaq jaıyn jaqsy bilgen adamdar: «bı ekeý bolsa, daý tórteý bolady» dep aıtypty», deıdi. Rasynda, bul sózdiń ómir tájirıbesinen alynǵanyna esh kúmán joq. О́ıtkeni bul arada hakim bıdiń sany emes, sapasy daýdy azaıtatynyna mán bergeni anyq. Al endi bul búgingi kúni de elimiz aýmaǵyndaǵy tórelik qyzmet prosesinde týyndaıtyn qoǵamdyq qatynastardy sheshýde eń basty eskerer jaıt bolyp tur. Sebebi azamattyq daýlardy qaraýda qara qyldy qaq jaratyn ádil sheshimge qol jetkizý áli de arman.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу