Urpaq azsa – ultqa qater

J.Aımaýytov pen M.Áýezov keıbir qazaq mineziniń minin, sol mindi kórip ósken balanyń jamandyqqa salynatynyn 1917 jyly «Alash» gazetinde jarıalaǵan maqalasynda: «Ultym», – dep oqyp shyqqandar halyq arasyna kelse, qaraıa bastaıdy» dep, artynan: «Saıyp kelgende, qazaqta qalyp turǵan ózgeshe minezder: tili aıtqandy qoly qylmaıtyn – turaqsyzdyq, uıymsyzdyq, basynan aspaıtyn – ózimshildik, ezdik» depti. 

Егемен Қазақстан
17.10.2018 1757
3

Bul kúnde de tórtkúl dúnıeni dúrliktirip jatqan dúleı oqıǵalar az bolmaı tur. Sol dúleıge tutylyp qalmaı, aman qutylýdyń joly qandaı degen suraqqa Elbasy Nursultan Nazarbaev «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasynda taıǵa tańba basqandaı jaýap berip, sózben dúrlikpeı, naqty is atqarýdy tapsyryp, jańǵyrýdy op-ońaı jańǵyryqqa aınaldyrmaýdy júktedi. 

Aqıqatyna kelsek, Memleket basshysynyń bul maqalasy el ıesi, jer ıesi qazaqtyń ózin-ózi tanýyna, tartynbaı tek tamyryn tanyp, túsinip túısinýine, eń bastysy jastardyń oıyna otanshyldyq rýhty jadaǵaı kúıinde emes, naqty halyqtyq qalyppen sińirýdi atap, ondaı qundylyqty esh nársemen ólsheýge bolmaıtynyn alǵa tartady. Osyny tıimdi paıdalanyp, ult urpaǵynyń sanasyna eldik jumysty sińirsek, qane. Muny tal besikke bólengen kúnnen bastap qolǵa alsaq, teriske bastar jat qylyqtar tyıylar edi. Teksizdikke jol qalmas edi. 

Jurtty qynjyltyp júrgen jastar arasyndaǵy «áı, shirkin-aı!» degizetin qylyqtyń arǵy jaǵynda aldyńǵy tolqynnyń uqypsyzdyǵy jatqan joq pa degen oı mazalaıdy. Bilim alýǵa jasalyp jatqan jaǵdaı bolǵanmen, tárbıeni úılestirý isinde olqy soǵatyn tustar bar. Bul – osy saladaǵy reformalardyń retsiz jasalýynan, áleýmettik jaǵdaıdyń ala-qulalyǵynan, tizgin ustaǵan bılik ıeleriniń jumysty úılestirýdegi sózýarlyǵynan bolyp otyrǵan jaǵdaı ma deısiń keıde. Bilim reformasy bir tyıylmaı keledi. Nátıjesin sarapqa salyp, mynaý durys boldy, mynaý olqy soqty dep jatqandar joqqa tán. Onyń azabyn muǵalimder men oqýshylar, ata-analar tartyp keledi. Mektep tabaldyryǵyn attaǵan 6 jastaǵy ul men qyzǵa salmaǵy birshama, kúrekteı oqýlyqtardy ustatyp qoıdyq. Ǵylym júzinde dáleldengen dáıekke júginer bolsaq, 1-4 synyp oqýshylary úshin árbir kitaptyń salmaǵy –300 gramnan, 5-6 synyptar – 400, 8-9 synyptar – 500 gramnan, odan joǵary synyptar úshin – 600 gramnan aspaýy kerek eken. Oqýlyqtardyń uzyndyǵy – 28,5, eni – 21,5 santımetr, betteri – 100-150-di quraıdy. Sol barlyq kitapty oqýshy sómkesine salyp ıyǵyna asqanda qarǵadaı balanyń tirsegi dirildemeı turmaıdy eken. Álippeni «Saýat ashý» dep atadyq. «Saýatty elmiz» deımiz. Sonda bul qandaı «saýat ashý» dep jurt birazdan beri kúmándi oımen keledi. Álippeni qaıtaramyz dedi. Sapaly bolyp oralsa deımiz. Buryn «Jazý úlgisi» degen bolýshy edi. Qazir S.Trofımova degen avtordyń «Meniń altyn jazý úlgim» degen úlgisin oqýshylar qoldanyp júr. Bul qurttyń atyn jańyltyp malta qoıý emes pe?!. 

Iá, álemdik úrdisten qalýǵa bolmaıdy. Degenmen ár eldiń ereksheligi, turmys-tirshiligi bar ǵoı. Biraq osynyń bári bar isti ysyra salyp, jańany tuspalmen jasaýdan bolyp otyrǵan joq pa? Qalaı desek te, qazaq jurtynyń ózindik bolmysyn órkenıetti eldiń úlgisimen ushtastyryp, azat eldiń urpaǵyn bilim darıasymen sýsyndatyp, jetik tárbıe-taǵylymmen «qarýlandyrsaq» utylmas edik. 

Muhtar Áýezov: «Qazaqty jýyrda jetildir­meıtin taǵy bir sebep, dinı fanatızm (dinı soqyr senim, qadymdyq jol) nadandyq, eski ǵuryp, ǵadet», dep osy jaǵyna ár qazaq saq bolýdy, urpaqty jat qylyqqa uryndyrmaýdy atap aıtyp, «...jańa oqý haram, jańa muǵalim kápir» deý qate ekenin taratyp, «Qazirgi saıası qalimiz, memleket qurylysymyz ne bolary ázir belgisiz, «qazaq shań jutyp, tesik ókpe bolyp qalmasyn» depti. Uly qalamgerdi sekem aldyrǵan dinı aǵym qazir de jurtty alańdatyp otyr. Bul aldaǵy ýaqytta ulttyq uǵymǵa selkeý túsirip, birligimizge kedergi keltirmeı me degen qaýpimiz joq emes, bar. Qalaı desek te, qazir az kóringen ala-qulalyq erteń úreı týdyrmas úshin, ult bolyp oılanǵanymyz, jurt bolyp jumylǵanymyz jón sekildi. Bulaı deýimizge sebep, eń soraqysy ultqa jat uǵymdarǵa beıkúná ul-qyzdarymyzdy tartyp, taqıa-bórik kıgen jas urpaqty oramal-shálimen tumshalap, qasiretke kıetin qara kıimdi ıyqqa iletinder azaımaı otyr. Kezinde mektepke kıetin kıim úlgisi burynǵy qalypta qalsa degen tusta erkindik kerek dep, ata-analar ekige jarylyp, qolynan kelgender balasyn ton-torqaǵa orap, joqtar julyǵyn shyǵaryp júrdi. Endi mektep formasy bir úlgige túskende din jolyndamyz deıtinder oǵan qarsylyq tanytýmen keledi. Dáleli tolyq emes, mınıstrliktiń buıryǵynan sańylaý tapqandar – toqtar túri joq. Bıyl da bul jat qylyq keıbir óńirlerde kórinis tabýda. Bul az deseńiz, elimizdegi júzdegen balabaqsha dinı baǵytta tárbıe bere bastaǵany aıtylyp júr. Sonda 6 jasar búldirshin óz tilin úırene me, aǵylshyn tilin bile me, dinge den qoıa ma? Urpaqty balalyq bal dáýreninen aıyryp, bulaısha bultaqtatý erteń ultqa qater tóndirip júrmeı me? 

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

14.11.2018

Ардақ Әшімбекұлы Мемлекеттік күзет қызметінің бастығы қызметіне тағайындалды

14.11.2018

Б.Сағынтаев Жамбыл облысының білім беру саласының мамандарымен кездесті

14.11.2018

Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл мәселелері жөніндегі комиссия отырысы өтті

14.11.2018

Елбасы «Астана Бас жоспары» ғылыми-зерттеу жобалық институтында болды

14.11.2018

Үкімет басшысы Жамбыл облысында болды

14.11.2018

Атыраулықтар жалпыұлттық диктант жазуға қатысты

14.11.2018

Қазақстанның бірқатар өңірлерінде Азаматтарға арналған қоғамдық қабылдаулар өтті

14.11.2018

Қ.Тоқаев: Бюджетті қарау кезінде тек мемлекеттік мүдде үстем болуы тиіс

14.11.2018

Африканың Батыс Сахарасында күрделі тапсырмаларды орындады

14.11.2018

Батыс Қазақстан облысында тағы бірнеше кәсіпорын жалақы өсірді

14.11.2018

Халықаралық балалар шығармашылығы Фестивалінің жеңімпаздары марапатталды

14.11.2018

Батыс Қазақстан облысының Жәнібек ауылында 40 пәтер пайдалануға берілді

14.11.2018

Елбасы кітапханасы ақтөбелік жоғары оқу орнына 350-ден аса кітап тарту етті

14.11.2018

Алматыда мұғалімнің кәсіби құзыреттілігін қалыптастыру мәселесі талқыланды

14.11.2018

Алматы жұртшылығы жалпыхалықтық диктант жазуға қатысты

14.11.2018

Алматыда «Көшпенділер әуені» атты дәстүрлі орындаушылардың ІІ Республикалық байқауы өтті

14.11.2018

Алматыда дәстүрлі «Болат Тұрлыханов кубогі» өтеді

14.11.2018

Бақытжан Сағынтаев Таразда Халықты жұмыспен қамту орталығына барды

14.11.2018

Асқар Мамин өңіраралық семинар-кеңеске қатысты

14.11.2018

Премьер-Министрге «Смарт-Тараз» және Тараз-Хаб жобалары таныстырылды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Mádenıetti adam. Ol kim?

Osy keıde on ekide bir gúli ashylmaǵan kókórim jastarǵa albyrttyqtyń saldarynan jibergen aǵattyǵy men qateligin túzeý maqsatynda apalyq qamqorlyqpen azǵantaı bir aqyl-keńes aıta bastasań, munyńdy muqatý, tuqyrtý dep oılaıtyndaryna túsinbeısiń.  Olardyń bári syndy solaı qabyldaıdy degen pikirden aýlaqpyz árıne, biraq kúndelikti ómirde mundaı jaıtqa jıi tap bolyp jatatynymyz ras endi. Munan soń aldyńǵy tolqyn apalarymyz ben aǵalarymyzdyń aldarynan kese-kóldeneń ótpeı, jumsaǵan jaqtaryna quldyrańdaı usha jóneletin baıaǵy bizdiń kezimizdegi jastardyń eleýsiz ǵana eskertilgen úlkenderdiń áńgimesinen keıin endigári sol kemshilikti qaıtalamaýǵa tyrysatyn elgezektigi, qarapaıymdylyǵy, kishipeıildigi, ıbalylyǵy sanamyzǵa saǵynysh sazyndaı sarqyla oralady. 

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Sheraǵań shertken sher

Qazaq jýrnalıstıkasynyń qara narlary Sherhan Murtaza men Kamal Smaıylovtyń «Egemendegi» hattary kezinde qoǵamdyq sanaǵa serpilis ákelgeni málim. «Qadirli Kamal Dos!», «Qadirmendi Sherhan!» dep bastap, el ómiriniń qaltarys-bultarystaǵy búkil problemasyn jipke tizip kórsetken, odan shyǵatyn jol izdegen eki tulǵanyń hattaryn qazir oqysań, alysty boljaı bilgen kóregendigine eriksiz tańǵalasyń. 

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Sotqa silteı salý sán be?

Qara qyldy qaq jaryp, ádildikti aıtqan qazaq bıleriniń bılik qaǵıdasy: «Týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joqqa» negiz­delgeni málim. Qasqaıyp turyp qamshysyn aldyna tastap: «Baı bolsań halqyńa paıdań tisin, batyr bolsań dushpanǵa naızań tısin. Baı bolyp paıdań tımese, batyr bolyp naızań tımese jurttan ala bóten úıiń kúısin» dep Áıteke bıdiń shamyrqanǵany, judyryqtaı jumylǵan Qazybek bıdiń Qońtajyny bılik aıtý kezegi tıgende: «Sózdi óńmenime suǵyp aıtqan kezde, eki ıyǵynan eki aıý aýzynan ot shashyp «typyr»» etshi, «kóreıin» dep turdy. Kórdińiz be, bılik aıtqan adam sózimen de kózimen de, susymen de yqtyra alady eken. Qazaq bıleri dala zańynyń oryndaýshylary bolǵan. Tek ádildikti tý etip kótergen onyń aldynda han da qara da birdeı jaýap bergen.

Дидар Амантай,

Sóz shyǵyny

Qazir sóz aldyǵa shyqty. Rolan Bart kótergen konnotasıa men denotasıa qaıshylyǵy, demek, sózdiń nársege emes, sózge nemese belginiń zatqa emes, belgige silteıtindigi jalǵan sana qalyptastyratyny jaǵdaıdy kúrdelendire tústi. 

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Qazaq otbasy

Otbasy uǵymy – qazaq úshin qasıetti de qadirli. Túbiri − ot, ot jylý beredi, ómir syılaıdy, tirshiliktiń kózi, úıdiń ishindegi «ýildegen» jeldi, «azynaǵan» aıazdy toıtaryp, otbasy ıesine sanalatyn adamǵa baq-dáýlet darytady. Otanasy, otaǵasy degen eki sózdiń arǵy jaǵyna oı jiberseń – qazaqtyń kemeldigine, bárin qysqa baılammen uǵyndyratyn kemeńgerligine kóz jetkizesiń. Sondyqtan da shyǵar, otbasy qaǵıdasynyń qashan da bıik turatyny. Qazaq otbasyn qurǵanda jetesizdikten jerip, kórgensizdikten boıyn aýlaq salǵan. Ata-ana úlgisin alǵa ozdyrǵan.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу