Сұхбат • 27 Қазан, 2021

Ұшқыштар әулеті

969 рет көрсетілді

Моңғол елінде әуе кемесін тізгіндеуге құштар қазақ әулеті бар. Бұл әулеттің әуелгі ұшқышы – шетел қазақтарынан шыққан алғашқы генерал (1944 ж), Моңғолия әуе күштерінің бас қолбасшысы (1939-1950) Жайсанып Райысханұлы Мүдәріс болса, екіншісі – оның інісі отставкадағы полковник Таштуан Төтейұлы. Тәкең 1936 жылы Бай-Өлке аймағында дүниеге келген. Ресей Федерациясы Рязань облысы Сасово қаласындағы авиация училищесін және Мәскеу түбіндегі Гагарин академиясын бітірген. Моңғолияға еңбек сіңірген ұшқыш (2000 ж). 

Суретте: генерал Жайсанып пен інісі Таштуан. 1962 ж. Бай-Өлке.

Үшіншісі – Таштуан ағамыздың үлкен ұлы Әуез. Ол – 1963 жылы Бай-Өлке аймағында туған. Қазір MIAT Mongolian Airlines компаниясының белді ұшқышы, Boeing 767-300 ұшағының экипаж командирі. Омбы азаматтық авиациялық ұшу-техникалық колледжін, кейін Кировоград жоғары ұшу академиясын тәмамдаған. Төртіншісі – Таштуан қарияның інісі Болтайдың баласы Әсет. Бұл азамат қазір «Эйрбас» ұшағын тізгіндеп жүр. Бесіншісі – Тәкеңнің кенже ұлы Есболат. Бұл бала әкесінің жолын қуып, Сасово авиация училищесін бітірген. Ұлыбритания-Жапония бірлескен «Изнесс» фирмасында Boeing 737-800NG ұшағының экипаж командирі. Бұл даңғыл әлі де жалғасатан түрі бар. Тәкеңнің туған інісі Тәбілтай қарияның бір немересі Заманбек жуықта Мажарстан еліндегі азаматтық авиация оқуына аттаныпты. Бұйырса, бір әулеттен алтыншы ұшқыш шығады.

Осы орайда, жасы сексеннің бе­сіне аяқ басып отырған, ұшқыштар динас­тиясының көзі тірі көшбасшысы Таштуан ағамызға хабарласып, онлайн сұхбаттастық.

– Таштуан аға, сіздің ұшқыш бо­луыңызға Жайсанып ағаңыздың кө­мегі тиген дейді жұрт. Рас па?

– Рас. Мен орта мектепті Ұлан-батыр қаласында бітірдім. Үздік оқыған бірнеше оқушыны Кеңес еліне оқуға жіберетін болды. Ішінде мен бармын. Маған үш жоғары оқу орнын көл­денең тартты. Біріншісі, Ленинград қала­сындағы Спорт институты. Екіншісі – Ха­лықаралық шет тілдер институты. Үшіншісі – Иркутск қаласындағы Құры­лыс инженері институты.

Үш күн мұрсат берді. Осы үшеуінің бірін таңдауым керек. «Жарайды» де­дім. Содан аяңдап Жайсанып ағама келдім. Ол кезде көкемнің беделі сұм­дық. Моңғолдар тірі тәңір тұтады. Ба­рып жөнімді айттым. Осылай да осылай. Жәкең мені тыңдап аз-маз отырды. «Бұл болмайды», деді: «Мен саған қазір хат жазып берем. Осы қағазды алып Әуе қатынастары комитетіне бар. Полков­ник Церендоржға тіке кір!». Көкемнің бұйрығы қатты. Бұлтару жоқ бізде. Со­дан комитетке барып, бас­тығына кіріп, қолымдағы хатты бердім.

– Хатта не жазылыпты?

– Оны өзім де білмеймін. Сөйтіп тұрғанда тағы біреулер келіп, әлгілер өзара әңгімелесіп кетті. Полковник айтып жатыр: «Мына бала генерал Жайсаныптың бауыры екен. Ағасының жолын қуып, ұшқыш болғысы келеді». Сонда білдім. Жәкең мені Кеңес Ода­ғына ұшқыштар даярлайтын оқуға жібе­ріңдер деп хат жазыпты емес пе.

Қолма-қол Кеңес еліне ұшқыштың оқуына баратындардың тізіміне қосты да жіберді. Қолыма екі парақ қағаз ұстатты да: «Дереу әуежайға тарт. Бай-Өлкеге аттанатын ұшаққа отыр. Мына екі билет барып-қайтатын жол шығының. Жолың болсын! Үш аптадан кейін оқуға аттанасың, кешігіп қалма», деп шыға­рып салды.

Бұл қараңғылықты қойсаңшы. Жа­тақханаға келсем, бірге оқитын бай-өлкелік алты бала машинаға оты­рып, жазғы демалысқа үйлеріне жүргелі жа­тыр екен. Содан қызығып кетіп, кузов­тың бір шетіне қыстырылып мен де отырып алдым. Ұшақтың екі билеті қалтада шаң-шаң болып жүк көлігінің үстінде кетіп барам. Күн ыстық, машинаның суы қайнап жүрмейді. Қоңыр шишанның (машинаның) ығында көлеңкелеп жатып, аспанда ұшып бара жатқан аппақ шағаладай ұшақтарға қараймын. Бес сағат ұшып үйге жетіп баратын адаммын ғой. Енді келіп қызыл құмда кесірткемен бірге тыпырлап жатысым мынау.

– Сонымен арып-аршып Бай-Өлкеге жеттіңіздер...

– Зорға дегенде жеттік. Қайтарда жол­дың азабынан аузым қүйіп қалған, әрі қалтамда билетім бар болғандық­тан Ұланбатырға жүретін ұшаққа келіп шұбар қағазымды көрсеттім. Эки­паж бастығы көріп: «Мынаны қараңдар, Бай-Өлкеден тағы бір Жайсанып шыға­тын болды», деп күлді. Кешікпей Ресей­дің жасыл орманын бетке алып тартып отырдым.

– Сөйтіп, Ресейге ұшқыштың оқуы­­на келдіңіз?

– Рязань облысына қарасты Сасово деген шағын қала бар. Осындағы аза­мат­тық авиация училищесіне 10 бала оқуға келдік. Мен ғана қазақ, қалған­да­ры моңғол. Жергілікті халық моң­ғол дейтін елдің барын да білмейді екен. Бізді «қытайлықтар» деп қабылады. Үш жыл оқыдық.

Жазда теория, қыста ұшып-қону тә­­жірибесін жасаймыз. Қараша айын­да 10 күнге демалыс береді. Оның 3-4 күні пойызда кетеді. Бай-Өлке­дегі үйі­ме келіп, екі-ақ күн қонып қайта жолға шы­ғамын. Шешем жарықтық Жай­са­нып­ты жазғырады: «Өзі қаңғыр­ғанымен қой­май, баламды да қаңғыртып орыстың ұшқыш оқуына жіберді, бұл да орыс­тан қатын әкеле ме кім білсін...», деп еңірейді.

– Ресейден азаматтық авиацияның оқуын бітіріп келген соң алғаш ұшақ­қа отырып, аспанға көтерілгеніңіз есіңізде ме?

– Оқуды 1960 жылы бітіріп Ұлан­ба­тырға келдік. Бізге дереу әскери шен берді. Дәл осы жылы Бай-Өлке айма­ғының орнағанына 20 жыл толып, үлкен той болғалы жатыр екен. Тойға Орта­лық­ партия комитетінен адамдар барып сый-сыяпат жасайды деп «Ил-14» маркалы люкс ұшағын дайындап қойыпты. Бас­тықтар әлгі ұшақтың тізгініне мені отыр­ғызып, Бай-Өлкеге қарай самғатып қоя берді. Осылай ұшқыш болып шыға келдім.

– Ал енді ұшқыш болғаннан кейінгі хикаяларыңызды айта отырыңыз?

– Ол заманда батыс үш аймақ – Қоб­да, Убсы, Бай-Өлкенің ортасына ар­­­найы бір үлкен ұшақ қатынайды. Ол Қобда­­ға түседі. Ұланбатырдан Қобдаға кел­ген жолаушыларды Бай-Өлкеге таситын шағын, 14 кісілік «АН-2» ұшағым бар. Күн­де таңертең тепеңдеп Қобдаға ба­рамын. Жолаушылардың қоржын-қос­па­­ғы мен поштамды салып алып, тырыл­­да­тып жан-жаққа шабамын. Осылай 9 жыл жұмыс істедім. Бай-Өлкенің жық­­пыл-жықпыл шың-құздарын жатқа біле­­мін. Сай-сайды қуалап тартып отырам. Біз­дің елдің тауларынан бұлттың өзі аса алмайды. Шуда сияқты басына байланып тұрады. Мен болсам, қақ жарып тар­та берем. Басқа басқа, жайлауда отыр­ған өз ауылым үстіне келіп, киіз үйдің мұржаларын жанай ұшам. Желідегі құ­лындар үркіп, желі-бау үзіліп қырғын бо­лып қалады.

– Сіз сияқты тәжірибелі ұшқышты орталыққа шақырған жоқ па?

– Орталық мені арқамнан қағып жатып кеп мақтайды. Себебі таулы өлкеде ұшатын тәжірибелі ұшқыш аз. Олар: «Тәке, сіз болмасаңыз қырылып қаламыз», дейді. «Түбі қайырлы болсын» деп жүре бердім.

 – Біз бала кезімізде: «Таштуан само­летін Мөңку-қайырхан шыңының ұшар басына қондырыпты» деген аңыз естуші едік, шындығында сондай бір­деңе болып па еді?

– Е..е, бұл 1967 жылдың ең соңғы күні болған оқиға. Ел жаңа жылға дайын­далып жатқан. Аймақ орталығынан алыс, Бұлғын сұмынына таңертең бір ба­рып келдім. Түстен кейін қайта ұш­тым. Қайтарда күн кешкіріп, мен жет­кенше қараңғы түсетін түрі бар. Жа­рықта әуежайға жете алатын емеспін. Үкі­мет бекітіп берген арнайы жолмен ғана ұшуға тиіспіз. Қысқасы, бекіткен жол­ды тастадым да төтелеп тарттым. Теңіз деңгейінен 4300 метр биік Мөң­ку-қайырхан дейтін шың бар еді, әлгіні бөктерлеп тартып келем. Салонда жал­ғыз жолаушым бар. Үйде отын жоқ. Бұл­ғыннан төрт қап сексеуіл тиеп алғам. Бір за­ман­да бықсыған түтін иісі шықты. Каби­наны ыстық жалын кеулеп кетті. Ал­дыңғы терезеден түк көрінбейді. Енді не істеу керек?

Бұрын ары-бері өткенде байқап жү­ре­мін, ылдилап түсетін шағын жазық теп­сең бар еді, соны мөлшерлеп ұшақты төмен қарай сырғыттым. Бір заманда дөң­гелегі жерге тиді-ау, тоқтай алмай зыр­лап келем... тұяғы үлкен тасқа тіре­ліп, ұшағым тоқтап қалды. Түсіп қарасам, ұшақтың сырты май шашырап сатпақтанып қалған. Салонға кірсем, әлгі жалғыз жолаушым естен танып, құлап қалыпты. «Әй, өлген жоқсың, тірісің!», деп оны тұрғызып алдым. Иен дала, құз таудың бөктерінде екі қазақ пен бір ұшақ қар жастанып, мұз төсеніп тұрдық та қалдық.

– Содан...

– Содан әрекетке көштік. Мен ка­бинаға отырып алып, ұшақты төмен сырғыттым. Қасымдағы жолаушы ұшақ­тың алдына түсіп алып жаяу жүгіріп отырды. Орма құз, терең жыра кезіксе ескертеді. Сөйтіп, жорғалап отырып өлдім-талдым дегенде етекке түстік.

– Ұшаққа не болыпты?

– Моторға май айдайтын шлангі жа­ры­лып кетіпті. Етекке түскен соң ра­ция арқылы орталыққа хабар бердім. Таң атқанша айналаның тасын теріп «аэродром» жасап шықтық. Ертеңінде, қажетті бөлшек-сайманды алып екінші ұшақ келді. Ұшқыш қона алмай, әбден ит әуресі шықты. Рация арқылы әйт-бүйт деп жүріп зорға қондырдық.

– Қайта ұшқанда қиындық болмады ма?

 – Әкелген сайманды салдым да, ұшақты гүр еткізіп от алдырып, сайды қуалай жүгіріп көтеріліп кеттім. Екінші ұшақтың ұшқышы ұша алмай тұрып қалды. Рациямен байланысқа шығып, жол көрсетіп те қайран болмады. Содан өз ұшағымды жазыққа қондырып, қой қайырып жүрген шопан баланың атын сұрап алып, шауып отырып келіп, екін­ші ұшақты алып шықтым.

Осы оқиғадан кейін мені орталықққа шақырды. Ұланбатырға барған соң «АН-24» ұшағына отырғызды. Бұл – 1968 жыл. Бір жылдан кейін Орталық Партия комитеті Гагарин атындағы әскери ұш­қыштар академиясына жіберді. Оқуға 3 адам бардық. Бізді истребитель ұш­қышы етіп даярлап шығарды.

– Бірақ сіз оқу бітірген соң әскери ұтқыр ұшақтың тізгінін ұстаған жоқ­сыз. Оған не себеп?

– Оқу бітіріп келген соң, денсау­лығыма байланысты ұтқыр ұшаққа отырудан бас тартуыма тура келді. Сол себепті, Азаматтық авиациядағы қыз­метімді жалғастырдым.

– 80-жылдардың басында арнайы тапсырмамен Ауғанстанға жиі ұшып барып тұрдыңыз...

– Ауғанстанға жүк тасыдық. Көбі – азық-түлік, киім-кешек. Ұланбатырдан ұшып Иркутск, Новосібірді басып өтіп, Алматыға түсеміз. Одан Ташкентке барамыз. Онда Мәскеуде арнайы даяр­лықтан өткен адамдар күтіп отырады. Соларды кабинаға салып аламыз. Олар жол-жөнекей ауған және ағылшын ті­лінде сөйлеп, бізді Кабулмен байланыс­тырады.

Кабулға түсу қиын. Қаланың қақ тө­бесіне дейін 3,6 мың метр биіктікті ұстап ұшамыз. Одан төмендесең, тауға бекінген жау ракетасы қағып түсіреді. Сол себепті, тура қаланың төбесіне келіп алып, 3,6 мың метр биіктен шыр айналып, шеңбер жасап құлдилап түсеміз. Қайта ұшқанда да солай, Кабулды үш айналып ұшақты ышқындырып тартып отырам...

– Айтпақшы, сонау бір жылдары Мұсахан Қаматжанұлы дейтін қай­рат­кер қазақты қатты науқас үстінде Ұлан­батырдан алып ұшып, елге аман жет­кізгеніңіз жайлы аға буын ақса­қал­­дар аңыз қылып айтып отырушы еді...

 – Мұсахан марқұм – көп жыл Бай-Өлке аймағын басқарған адам. Осы кісі қатты сырқаттанып, Ұланбатырға емделуге кепті. Содан денсаулығы нашарлап, әне-міне жүріп кетуге шақ тұрады. Ел басқарған саламатты тұлға қалың моңғолдың ішінде жан тапсырса, сүйекке таңба. Қаладағы оқыған ­қазақтар осылай деген соң, анау-мынау жоқ, хал үстінде жатқан Мұсахан ағаны салып алып Бай-Өлкеге тартып отырдым. Ұшағым жақсы, жаңа еді. 50 кісілік «АН-26» болатын. Жолай Бай-Өлкедегі әуежай кезекшісіне хабарлассам айтады: «Ешқандай ұшақты қабылдауға мүмкіндік жоқ, ауа райы жаман. Жаңа ғана бір үйір сиырға жай түсіп қырылып қалды. Келуші болма!».

Оны елеп жатқан мен жоқ, Бай-Өлкені бетке алып, тартып келем. Таяп келіп тағы хабарлассам, кезекші бет қаратпайды. Содан қазақшалап: «Әй, Аманбай, салонда Мұсахан аға келе жатыр. Ауыр науқас өліп кетуі де мүмкін, түсуім керек», дедім. Аманбай жауап беруге дәті жетпей, байланысты үзіп жі­берді. Маған түсуге рұқсат берсе, ба­сы кетеді.

Өлгей қаласының үстіне таяп келсем, шынында қонуға мүмкіндік жоқ екен. «Шыңды бел» дейтін биік асуға келіп, ұшағымды еңкейтіп қарасам, әудем жерде Өлгейім жымыңдап тұр. Әуежайдың батыс жағынан келдім де, топ етіп қона қалдым. Ұшақ жерге қонған соң, кірпігі қыбырлап жатқан Мұсекең көзін ашты. Сыртқа шығып, қара топырағын жата қалып иіскеді. Көп кешікпей дұғасын айтып бақилық әлемге аттанып кете берді.

– Сонау бір жылдары Бай-Өлке­ге қонаққа келген жазушы Сәбит Мұ­қа­нов­ты ұшаққа отырғызып алып, Но­ғо­нұр деген ауылға тойға барған екен­сіз...

– Иә, бұл сол «АН-2» ұшағын бас­қарып жүрген кезім ғой. 1967 жылы атақ­ты жазушы Сәбит Мұқанов Баян-Өлке­ге келді. Аймақ басшылары тара­пы­нан: «Сәбеңді Ноғонұр ауылына ұшақ­пен жеткізесің!» деген тапсырма түсті. «Тәуекел!» деп, Сәбеңді салып алып тартып кеттім. Ауылдың бас жа­ғын ала, кең жазықты қолайлап алдым да, ұшақты жайлап қондырдым. Шапқылап жетіп, қаумалап алған елдің таңданысында шек жоқ. Бұл – Ноғонұрға түскен алғашқы ұшақ еді. Қазақтың ұлы жазушысы Сәбеңе қызмет көрсеткен тарихым осы.

 

Әңгімелескен:

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ,

«Egemen Qazaqstan»

Соңғы жаңалықтар

Баға басын имей тұр

Экономика • Кеше

Мейірім шуағы

Өнер • Кеше

Тәуелсіз ел болу – ұлы арман

Тәуелсіздіктің 30 жылдығы • Кеше

Ұқсас жаңалықтар