Әбікен әлемі

Күй дегеніміз – расымен де шарқ ұрған сезім мен сарқылған төзім екен ғой. Әйтпесе, қияқ ысса қобыздың бесті айғыр қылынан шыққан үнге, көбе сөгер көк серкенің шегінен төгілген сиқырлы музыкаға ұлы дала халықтары неге құмар?! Арқа жағында, тура айтқанда, Мойынты құмында әйгілі шертпе күйдің шерлі ұлығы Тәттімбеттің «Бес төресіне» берілген керемет баға бар. Егер күйге қол жалғаған домбыраңыз «Бес төрені» шертуге жараса, онда ол домбырамен барлық күйді мүлтіксіз мәнермен орындай беруіңізге болады.
Егемен Қазақстан
25.07.2017 1643
2

Мойынтыны бекер тілге тиек етіп отыр­­маған бол­дық. Жуырда, сол Тәт­текең­нің түгел мұрасын осы күнге ойсырат­пай жеткізген қайраткер күйші Әбікен Хасеновті еске алды сол ауыл. Биыл таңғажайып та талантты, тағдырлы тұлға­ның туғанына 125 жыл екенін бұған дейін де жазған бола­тынбыз. Арқаның шерт­пе күй дәстүрінің ерекше дамып, шыр­қау ше­гіне жеткен тұсы да осы Әбі­кеннің туған топырағымен тікелей байланысты.
Дөңгелек датаға орай Қарағанды облыстық «Күй керуен» шертпе күй орта­лығының өкілдері өңірлерді аралап, біраз шаралар атқаруда. Көш Мойынтыдан қозғалды. Күйшінің кіндік қаны тамған қа­сиет­ті мекендегі мерекелі іс-шара игілік­ке бастап, керуен ары қарай Киікті, Бо­са­ға, Ақадыр, С.Сейфуллин атындағы кентте «Әбікеннің қоңыры» деген атпен ән-күй кеші болып жалғасты.

«Күй керуеннің» ауыл-ауылдарды ара­лап концерт беруі тек Әбікен Хасен­ұлын ғана на­сихаттау емес, жалпы шертпе күй­ге деген жанашырлық деп ұққан жөн сияқ­ты. Қыздарбек, Әбди, Сембек, Әбі­­кен тағы басқа күйшілерді тудырған атал­­ған ауылдардағы ағайындар ұлы өнер­ге сусап қалғаны бірден аңғарылады. Арын­­дап алақан соққанда, кептер қанат ша­­палақтар шертпе күйді насихаттап жүр­ген шеберлерге шабыт бере түсті дерсің.
Иә, алдымен шертпе күйді шырылдап қорғап жүргендер жайлы сөз қозғайық. Бірінші, Қарағандыдағы «Күй керуен» орталығының жетекшісі болып жүрген белгілі күйші Қайролла Сәдуақасовты айтамыз.  Тікелей идеясы осы азаматтыкі. Әрине, қолғабыс болған жігіттер баршы­лық.  Осы шаралардың барлығын, қасиетті өнер­ді қастерлі мұра деп қарай біл­ген Се­нат депутаты, ел азаматы  Рыс­қали Әбді­керовтің қолдауының өзі неге тұрады?

Сонымен қатар Мойынтыға мойын бұр­ған және бір жанашыр жан – ол Мұ­рат Әбуғазы. Бұл күнде Алматыдағы Құр­ман­ғазы атындағы Қазақ ұлттық кон­серваториясының доценті, күйші, зерт­теуші Мұрат Әбікен атамыздың туған жы­лын нақтылаған қайраткер. Күйшінің Алма­ты­дағы Ташкент көшесіндегі қо­рым­ға жер­ленген орнын тауып, құлпы­тасында 1892 жылы туып, 1958 жылы қайт­қаны жайлы ақпарды жеткізді. Қан­шама тарихи құжаттар мен ескі фото­сурет­тер де осы Мұрат мырза арқылы Ар­қаға бет алды.

– Биыл қазақтың дәулескер күйшісі Әбі­кен атамызды ұлықтайтын жыл. Бұл үл­кен деңгейде, республика көлемінде ата­лып өтуі тиіс. Біз Алматыда да мере­келейтін боламыз. Әбікен атамыздың домбырасы Ықылас атындағы ұлт-аспап­тар мұражайында сақтаулы тұр. Сол жерде күйшінің көне мұраларын көпшілікке паш етіп, аруақ алдындағы бір борышымызды өтесек дейміз. Әбікеннің орын­даушылық стилі әлі күнге дейін біз үшін жұмбақ болып келеді. Күйді Тәттімбетше тартудың  бірден-бір үлгісін болашаққа бұзбай жеткізген де осы – Әбікен ата болатын, – дейді Мұрат Әбуғазы. 
Мұрат күйші Мойынтыда әдейі ырымдап Әбікеннің «Қоңырын» әуелетті... «Қо­ңыр» – көшпелілер мәдениетінің соң­ғы кө­шінде кетіп бара жатқан қазақ образын то­лық суреттейтін реквием. Көп қатпарлы ұлы сарында Әбікен әлемі де анық бейнеленген. Бір қатпары сері Сәкенге арналған. Мұрат «Қоңырды» тартып отырғанда осы суреттер көз алдыңызда кезек-кезек көлденеңдейді.

Сон­дай шақтарда Әбікеннің дыбыс алу мә­­нері қайталанбас құбылыс, «Қоңыр» клас­сика дейсің тамсанып!

Кеш бас­талған бетте Сарыарқаның са­зын шаппа шанақта сарнатқан Қалкен Қасы­мов болды. «Бес төрені» тартып, ұр­пақ жалғастығы, дәстүр сабақтастығын иша­ралады. 

Одан әріде Жаңаарқаның жазығын­дағы тағы бір үлкен мектептің өкілі, Сай­да­лы Сарытоқа күйлерінің насихатшысы Ертай Жәнібеков «Төрт толғаудың» бір бөлігін ойнап, буын-буынды босатты. Әнет Сепбосынов болса «Сарыжайлауды» нақышты жырлады. Кештің келешекке мұ­ра боларлық жері көп қой. Мойынты жұр­ты өздерінің балалары Сәтқозыға, Ораз әке­нің үмітті күйшісіне еміренді. Нұрақ Бағдәулет те сондайлық күйші бо­лып көпшіліктің көңілін Қаршыға Ахмедия­ровтың «Қосбасарымен» қосарлады.

Арагідік қобыз боздап өзекті ұлы сағы­нышпен өртеп-өртеп алады... Арасында Қазақстан Республикасының мәдениет қайраткері Абылай Шүленбаев орындаған лирикалық әндер де үлкендердің үдесінен бек шығып жатты.

Қырық буын қосбасардан қопсыған Қо­ңыр кеш мың сан қиялға жетелеп, же­ліктіріп әкетті.

Осындай есті дүниелер орындалатын күй концертіне жергілікті тұрғындарды тартып, шараның сәтті өтуіне мұрындық болған Шет ауданы әкімінің орынбасары Аза­мат Әбілдиннің де еңбегін атап өткен жөн. 

Келген өнерпаздарға ауыл ақсақал­дары бас болып, сый-сияпат үлестіріп, иық­тарына шапан жапты. 

Елбасымыздың «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты бағдарламасы – осындай ордалы кештерге өте керемет қол­дау болып отыр. Міне, рухани жаң­ғыру кешегі бабаларымыздың өшіп қал­ған дүниелерін қайта жарыққа шығаруға мол мүм­кіндік туғызбақ.

Тә­убе! Сонау Әбікен күйші қаншама тар жол, тайғақ кешуді артқа тастап, сан қыр­лы өнер иесі міне, бүгін сахнаға сарын болып оралды!

Тәубе! «Арқаның асқақ әуен, салқын сазы» деп Мұхтар Әуезов таңдай қаққан, «Елімнің сары самалы, сағыныш үні» деп Сәкен Сейфуллин  тебіренген, «Ол бір ғана «Қоңыр» атты күйімен қазақ күй өнерінің тарихында құрметті орынды еншілей алды. «Қоңыр» Арқаның күй­шілік мектебінің үлгісінде дүниеге кел­ген құрылымы күрделі, әуен-сазы мей­лін­ше терең күй. Күйдің эпикалық қарым­дағы тегеурінді тебіренісі жеке бастың күйініш-сүйінішінен гөрі заманалық ахуалды көбірек зерделетеді» деп Ақселеу Сейдімбек табынған Әбікен Хасенов Мойынтыға «Қоңыр» болып қайта оралды!

Тәубе! Кеш соңында шараны ұйымдас­тырған Қайролла ағамыз да Әбдидің «Тәубе қосбасарын» сол үшін шертті.

Мирас АСАН,
«Егемен Қазақстан»
Қарағанды облысы,
Шет ауданы

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

13.12.2018

Зейнетақы активтерін инвестициялық басқаруды Ұлттық Банк жүзеге асырады

13.12.2018

Түркістан облысында мақта қалдықтарынан электр қуатын өндіретін зауыт салу жоспарлануда   

13.12.2018

«Мұрагер ханзада» компаниясының өкілдері Екібастұзда болды

13.12.2018

Елбасы Беларусь Республикасы Қауіпсіздік кеңесінің Мемлекеттік хатшысы Станислав Засьпен кездесті

13.12.2018

Қыздар университетінде Нұртас Оңдасыновқа ескерткіш тақта орнатылды

13.12.2018

Тағы төрт спортшы допингпен ұсталды

13.12.2018

Ұлағатты ұстазбен кездесу өтті

13.12.2018

Түрікменстанның вице-премьері: екі ел арасындағы әрекеттестіктің деңгейі жоғары

13.12.2018

«БҰҰ Адам құқықтары Жалпыға ортақ Декларациясына» 70 жыл» шарасы өтті

13.12.2018

Жинақтаушы зейнетақы жүйесіне 20 жыл толуына орай дөңгелек үстел өтті

13.12.2018

«Qazaq Banki» АҚ салымшылары кепілдік берілген депозиттері бойынша өтемді ВТБ-дан алатын болды

13.12.2018

Атырауда сыбайлас жемқорлыққа қарсы жобалық кеңсе ашылды

13.12.2018

Алматыда қаланың үздік мұғалімдері марапатталды

13.12.2018

Джиу-джитсудің хас шеберлерінің жүлдесі үшін жарыс өтеді

13.12.2018

Қ.Тоқаев қытайлық Genertec холдингінің басшысын қабылдады

13.12.2018

«Нұр Отан» партиясының депутаттары Алматының 2019 жылғы бюджетіне ұсыныстар енгізді

13.12.2018

Алматыда АИТВ-мен өмір сүретіндерге көмектесетін мобильді қосымша таныстырылды

13.12.2018

Үш ардагерге «Қарағанды облысының құрметті азаматы» атағы берілді

13.12.2018

Левандовски мергендер көшін бастады

13.12.2018

Қазақфильм «Қызғалдақтар атамекені» деректі фильмін жарыққа шығарды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Baılyq jasaýshy sala

Árbir adam óz úıiniń ishinde qandaı zattar bar ekendigin jáne onyń qaı jerde turǵandyǵyn, qaı shkaftyń ishinde qandaı zattyń jatqandyǵyn, jertólesinde qandaı azyq túrleriniń saqtalyp turǵandyǵyn jaqsy biledi. Sondyqtan eshnársesin shashaý qaldyrmaıdy. Qajetine qaraı paıdalanyp otyrady. Al ózimizdiń ortaq úıimiz – Qazaqstanda qandaı zattar bar ekendigin, ásirese, jerimizdiń astynda qandaı mıneraldyq shıkizat kózderiniń shoǵyrlanǵanyn jáne olardyń qory qandaı ekendigin bilemiz be?

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Nápaqa qaıdan tabylar?

  «Qul bazar» tek qazaqqa arnalǵan sıaqty, 100 paıyz qazaq, qazaqtan basqa ult joq qul bazarda jaldanyp turǵan», dep kújingen jazba oqydym áleýmettik jeliden. Nege? Onyń sebebiniń biri – qazaqtyń kásip ıgerýge kerenaýlyǵynda tárizdi.

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Qazaqtyń jylqytaný ilimi

Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń «Uly da­­lanyń jeti qyry» atty maqalasynda, «Atqa miný mádenıeti men jylqy sharýashylyǵy jer júzine Uly daladan taraǵan» degen toqtamdy pikir aıtylypty. Rasynda da, Elbasy atap ótkendeı jylqy mádenıeti men atty miniske úıretýdiń dara tehnologıasy uly dalada qalyptasqany anyq. Iаǵnı, jylqy mádenıetiniń san ǵasyrlyq qalyptasý, damý kezeńderi bıologıalyq jolmen júrgizilgen. Qazirgi tilmen aıtsaq, jylqytaný kóshpeli qoǵamnyń álmısaqtan qanyna sińgen tól óneri hám genetıkalyq jadysynyń keremet týyndysy.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Táýelsizdiktiń tańǵajaıyptary

О́tken joly jazǵan baǵanymyzda («EQ», 21.11.18) Táýelsizdiktiń arqasynda qazaq jastarynyń sporttyń elıtalyq túrlerinen álemdik dodalarda tek sońǵy jyldary ǵana top jaryp jatqan birneshe mysaldaryn keltirgen edik. Sonymen birge qazaq ánderimen, ulttyq áýenmen álemdi aýzyna qaratyp júrgen ánshilerimiz týraly da jazǵanbyz. 

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Jekemenshik teatrlar jaıy

Jalpy, kez kelgen halyqtyń mádenıeti men rýhanı damý deńgeıi teatr salasyndaǵy jetistikterimen ólshenetini tarıhtan málim. О́rkenıetti memleketterdegi bir ǵana qalanyń ózinde teatr sany 200-den asyp jyǵylatyndyǵy sonyń buljymas dáleli bolsa kerek-ti.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу