Абырой биігі

«Ұлы Дала тұлғалары» дес­т­есі аясында ҰҒА ака­де­мигі У.Қали­жановтың бас­шылығымен жария­ланған «Абай» атты кітап жақында қолыма тиді. Мұнда заңғар жазушы М.Әуезовтің 1933 жы­лы алғаш жарық көрген «Абай­дың туысы мен өмірі» мақа­ласы берілген екен. Еңбекті оқып отырып болашақ ұлы ақын балалық шағында екі шешенің – Ұлжан мен Айғыз­дың ортасында өскен­діктен үлкендер «Тел­қара» атағанын білгенде, есіме әріптес ағам Тұяқбай Рысбеков түсе кетті.
Егемен Қазақстан
25.07.2017 1361
2

Бұл әсте кездейсоқтық емес еді. Тәкеңнің мерейтойы жақын­дап келе жатқанын біле­тінмін. Телефон арқылы сөйлес­кенімізге де көп уақыт өте қойған жоқ-тын. Ең бас­ты­сы, ол Оңтүстік пен Батыстай екі өңір­дің, универ­ситеттік және ака­де­миялық екі ғылым­ның ор­тақ пер­зенті бола алған телқара екендігі.

Тұяқбай Жамбыл облысына қарасты Талас ауданының Ақкөл ауылында жетпіс жыл бұрын дүние­ге келіпті. Бұл – соғыстан кейін­­гі қиын кезең. Адамдар бір-біріне көмек қолын созуға әзір уақыт қой. Осыны көрген балалар да қамқор, мейірімді болып өсті.

Тұяқбай ауыл мектебінде білім алды. Балалық шақпен қоштаспай жатып, Жамбыл қаласындағы Абай атындағы педагогикалық училищеге оқуға түседі. Білімді азамат болу сол уақытттағы қазақ қоғамының ұлт­тық идеясы десек, артық айт­қан­дық емес. Балаң жігіт білім нәрі­нен сусын­дауға барын салады. Педучи­ли­щені үздік дипломмен бітіріп, еңбек жолын бастауыш мектеп мұғалім­дігі­нен бастағанда да әрі қарай оқу керек­тігін бір сәт естен шығармайды.

Асыл арман оны Алматыға, қазіргі әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің тарих факультетіне алып келді. Міне, тап осы студенттік шақта Тұяқ­бай оқу мен өнердің, білім мен ғылымның телқарасы бола алды. Университеттегі «Жеті муза» қоға­мының, театр студиясының, «Аққу» ансамблінің белсенді мүшесі оқуды үздік үлгеріммен көмкерді. Тіпті, М.Әуезов театрын­да «Беу, кыздар-ай» пьеса­сы қо­йыл­ғанда доцент Қа­сен рөлін ой­нау­ға тартыл­ғаны бар.

Университеттегі оқуын акаде­миялық ортаға енумен ұштастырды. Қазақ КСР Ғылым академиясының табалдырығынан аттаған сәтті күні кешегідей әлі жадында. Еңселі ғимаратта орналасқан Ш.Уәли­ханов атындағы тарих, архео­логия және этнография институтының ғалымдары жас студентті жатыр­каған жоқ. Әйгілі этнограф Х.Ар­ғын­баев экспедицияға шақы­рып, қазақ отбасын зерттеудің тамаша мектебінен өткізді.

1971 жылы университетті аяқ­та­ған жас тарихшының тағ­ды­рын­дағы жаңа кезең Орал пед­инс­т­иту­тына жолдама арқылы қыз­мет­ке орналасумен басталды. «Ай­хай жиырма бесінде» Таласы мен Қара­тауын, Алатауы мен Есен­тайын арт­та қалдырып, Еділ мен Жайықтың жаға­сына жай­ғас­қан Тұяқбай жалғыз емес еді. Жанында құдай қосқан қосағы Баян Ғаббасқызы бар болатын.

Содан бері де жарты ғасырға жуық уақыт тұлпардай зулап өте шығыпты. Жас маман есейді, қыз­метте өсті, ғылымда кемел­ден­ді, отбасында қамқор әке, ақыл­гөй ата атанды. 1977 жылы өзі оқыған Қазақ университетінің тарих факультетінде кандидаттық диссертациясын қорғаған соң, Орал пединститутында кафедра меңгерді, жаңадан ашылған тарих факультетін басқарды. Ал 1990 жылы Ш.Уәлиханов атындағы тарих және этнология институтындағы мамандандырылған кеңесте тарих ғылымдарының докторы дәре­жесіне диссертациясын қорғай­ды. Мұнда академиктер К.Нұр­пейіс пен М.Асылбековтің қамқор­лы­ғы­­на бөленгенін Тәкең күні бү­гін­ге дейін тебіреніспен еске алады.

Диссертацияларында ұлттық тарихымыздың осынау тағылымын жан-жақты зерделеген Т. Рысбеков оны, Мұқағали ақын айтқандай, замана талабына лайық шапан жауып, туған халқына қайтарды. 1991 жылы Орал пединститутына ректорлыққа сайланған ол қысқа мерзім ішінде жоғары оқу орнын университет мәртебесіне жеткізді, жаңа мамандықтар мен кафедралар ұйымдастырды, профессор-оқытушылар құрамын нығайтты. Түйіп айтар болсақ, Т. Рысбеков 20 жылға жуық ректор болған уақыт ішінде М.Өтемісұлы атындағы Батыс Қазақстан мемлекеттік уни­верситеті еліміздегі маң­дайалды білім мен ғылым орталығына айналды, әлемдік интеллектуалды кеңістікте алғашқы қадамдарын жасады. Кәсібіне қатысты ізденісі мен жетілуін бір сәтке тоқтатқан жоқ. Біріншіден, теориялық-мето­до­логиялық ұстанымдарды жаң­ғырту оңайға соқпады, екіншіден, деректерді жаңадан сүзіп шығуға және оқуға тура келді, үшіншіден, тарихтағы ақтаңдақтарды жоюға белсене араласты. Нәтижесі бүгінде кімді болсын тәнті қылғандай. 600-ден астам ғылыми және ғылыми-көп­шілік еңбектерін жариялады, бедел­ді ғылыми форумдарда баян­дамалар оқыды, тарихшы ғалым­дардың Батыс өңіріндегі таны­мал мектебін қалыптастырды, шет­ел­­дерге іс-сапарға шығып, ин­тел­­лек­туалды әлеуетті артты­ру­дың әлем­дік тәжірибесін кәдеге жарат­­ты. Қалалық және облыстық мәс­ли­­хат­­тар­дың бірнеше дүркін депу­­таты ретінде тәуелсіз­дігіміз­дің демо­кра­тиялық бастау­ларын бекем­­дегені өз алдына бөлек әңгіме.

Бүгінде Батыс Қазақстан аума­­­ғының білімі мен ғылымын, руха­нияты мен қоғамдық-саяси өмірін, тарихи өлкетануы мен тұлғатануын Тұяқбай Рысбековтің есімі мен тындырған ісінсіз елестету мүмкін емес. Қаратаудың кешегі қара­домалағы, Жетісудың қыран бүркіті, Еділ мен Жайықтың, Абай ұлықтағандай, «толық адамы», тарих ғылымдарының телқарасы еңбегімен, ақылымен аялап, баптап өсірген жасыл бағының саясында елінің берекелі ертеңіне тілек қосуда. 

Ханкелді ӘБЖАНОВ, 
ҰҒА академигі

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

15.10.2018

Қазақстан Президенті «Ақтөбе» индустриялық аймағына барды

15.10.2018

Елбасы «ACE Tennis Center» теннис орталығына барды

15.10.2018

Нұрсұлтан Назарбаев Мұз сарайын аралап көрді

15.10.2018

Мемлекет басшысы Ақтөбедегі «Аяла» балаларды сауықтыру орталығына барды

15.10.2018

Елбасы «DaruZharygy» жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің офтальмология орталығына барды

15.10.2018

«Қазақ радиолары» ЖШС-ның Бас директоры тағайындалды

15.10.2018

Брексит: келісімге қол жетпеді

15.10.2018

Геннадий Шиповских: Мұғалім мәртебесін асқақтату еліміз үшін аса маңызды (ВИДЕО)

15.10.2018

Сенаторлар Атырау қалалық Бизнес және құқық колледжінде кездесу өткізді

15.10.2018

Станимир Стоилов: Әлеуетін толық көрсете алмай жүрген футболшылар бар

15.10.2018

Павлодарда құрылысы ұзаққа созылған 25 нысан анықталды

15.10.2018

Елбасы жұмыс сапарымен Ақтөбе облысына барды

15.10.2018

Қыздар университеті «Туған жерге тағзым» жобасын жүзеге асыруға кірісті

15.10.2018

«Ұстаз мәртебесі туралы» заңды әзірлеуге салалық кәсіподақ белсенді түрде атсалысады

15.10.2018

Өзбекстанда импорт өсіп, экспорт көрсеткіші төмендеді

15.10.2018

Нұрсұлтан Назарбаев Арыстанбек Мұхамедиұлын қабылдады

15.10.2018

Мұратхан Шүкеев Жамбыл облысы әкімінің орынбасары болып тағайындалды

15.10.2018

Теннисшілердің әлемдік рейтингі жаңартылды

15.10.2018

Ұшқындағы үшем

15.10.2018

Армения әскері Таулы Қарабаққа қатысты атысты тоқтату режимін бұзды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Жолдыбай БАЗАР, «Егемен Қазақстан»

Izgilikke shaqyrý iriliktiń belgisi

Bıylǵy 10-11 qazan kúnderi Astanada ótken Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń dástúrli siezi óziniń halyqaralyq aýqymdaǵy asa mańyzdy únqatysý alańy ekenin taǵy bir ret dáleldedi.

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Jer emgender oza ma, toza ma?

Jalpy, bizdiń halyqtyń arman-maqsatynyń bir ushyǵy qashan da jermen baılanysty sıaqty. Jerdi keńeıtý, jerdi qorǵaý, jerdi óńdeý, jerdi qurmetteý... Mentalıtetimiz jerge jaqyn. Bul basqa halyqtarda olaı emes degen sózimiz emes, biraq bizdiń halyq úshin tym erekshe sıaqty. 

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Qatygezdik vırýsy

О́tken ǵasyrdyń 80-jyldary rejısser R.Bykovtyń «Chýchelo» atty fılmi Odaq kólemindegi búkil eldi shýlatqan bolatyn. Kishkentaı ǵana 6 oqıtyn balalardyń boıynan sonshalyqty qatygezdikti kórgen qazaq qaýymy, bálesinen aýlaq, qalada ósken ózge ulttyń qatybastary ábden buzylyp ba­rady eken, bizdiń balalarymyzdan, keleshegimizden aýlaq dep shoshyǵan. Ol kezde mundaı zulymdyq qazaq balasynda kezdespeıtin jat qylyq sanalatyn. 

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

О́mir kúzetindegi meıirim

Otbasylyq jáne jeke basynyń jaǵdaıyna baılanysty Germanıadaǵy oqýynan eriksiz qol úzip, týǵan jerge oralǵan Ǵabıt Nurhanuly esimdi azamattyń feısbýktegi jazbasy kóńilge túrli oı saldy. Elimizdegi densaýlyq saqtaý salasyndaǵy kóptegen túıtkildi synaǵan avtor nemis halqynan kóp nárseni úırenýimiz kerek deıdi.

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Týrızmdi damytý qonaqjaılyqtan bastalady

Tetigin tapqan elder týrızm salasyn sarqylmaıtyn tabys kózine aınaldyryp alǵan. Qyzyǵa qarap otyrsaq, bul saladan qyrýar qarajat túsetinin aıtpaǵanda, kóptegen jumys orny ashylyp,  eldiń tórtkúl álemge jaqsy aty shyǵyp jatady eken.  Al kez kelgen qonaqtyń kóńilin tabýǵa eń birinshi ashyq-jarqyn qabaǵyń, odan keıin dámdi tamaǵyń kerek ekeni álmısaqtan belgili aksıoma emes pe.  

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу