Әлем неге алаңдаулы?

Өткен айда Ақ үй басшысы климат өзгеруінің алдын алуға байланысты қабылданған Париж келісімінен АҚШ-тың шығатынын мәлімдеген-ді. АҚШ президенті Дональд Трамп Гамбургте өткен G20 саммитінде де өзінің ұстанымынан айныған жоқ. Көмірқышқыл газын шығару көлемі бойынша әлемде екінші орында тұрған АҚШ басшысының сол сөзі әлемді әрі-сәрі күй кештірді.
Егемен Қазақстан
13.07.2017 2159
2

CNN арнасының мәліме­тін­ше, Трамптан басқа саммит­ке қатысушылардың бәрі климат өзгеруі мен жаһандық жы­лынудың күн тәртібінде тұр­ған мәселе екеніне келіскен. Әйтсе де, АҚШ-қа қатысты сауда-сат­тық мәселесінде оң ұстанымда қал­ған сыңайлы. 
ГФР канцлері Ангела Мер­кель саммиттің жабылуы кезінде: «Өкінішке қарай, АҚШ климат келісімін тастап шықты немесе солай жасауға мүдделі екенін мәлімдеді», ‒ деген болатын. CNN-нің хабарлауынша, G20-ның 19 мүшесі Париж келісімін жал­ғастыра беретініне уәде берген. Алайда, АҚШ келісімнен шы­қ­са да, ауаға бөлінетін көмір­қыш­қыл газы мөлшерін азайтуға талпынатынын жеткізді.
«Саммиттен кейін Ресей пре­зиденті Владимир Путин климат өзгеруін «басты мәселе» деп атап, Меркельдің «жақсы ымы­раға» келгенін айтты. «АҚШ шық­са да, олар бұл мәселені тал­қылауды жалғастыра береді. Ме­ніңше, бұл оң шешім және мұны Ангела Меркельдің табыс-
ты қадамы ретінде есептеуге бо­лады», ‒ деді Путин. Британия премьер-министрі Тереза Мэй де АҚШ-тың ұстанымына келіс­пей­тінін білдіріп, Трампты асық­пай ойлануға шақырды. Ал Канада премьері Джастин Трюдо «әлеу­е­т­ті экономикалық даму мен қоршаған ортаны қорғау қатар жүреді», деп айтты», ‒ делінген CNN-дегі мақалада. 
Time журналы АҚШ-тың Париж келісімінен бас тартуы бас­қа елдердің бірлесе, бұ­рын­ғы­дан әлеуетті жоспар қа­был­дауға әкелгенін жазады. 
«Жыл басында Президент Трамп АҚШ-ты Париж ке­лісімінен шығатынын мәлім­де­генде, бұл жайтты жаһандық жылынуға қарсы саясатты әлем бойынша қолдайтындар мәселеге кедергі келтіреді деп қауіптенген. Алайда, Трамптан басқа әлем­нің озық экономикасының көш­бас­шылары G20 саммитіне жиналып, таза энергия өндіру мен климат өзгеруіне қатысты Париж келісіміне сай әрекет ете­тінін қайта нақтылады», ‒ деді Time. 
BBC агенттігі әлем көш­бас­шы­лары Трамптың пікірін өзге­р­туге қауқары жетпеді деп есеп­тейді. 
«Германияда өткен G20 сам­митінде 19 елдің басшылары АҚШ-тың шығып кеткеніне қа­рамастан, өздерінің климат өз­геруіне байланысты Париж келісіміне адалдығын білдірді. Гамбургтегі келіссөздердің соңғы күнінде тығырыққа тірелгендей болған, алайда, ақырғы келі­сім­ге қол жеткізілді. Онда Пре­зидент Дональд Трамптың бас­қа елдердің ұстанымына қа­ра­­мас­тан, Париж келісімінен шы­ға­ты­нын көрсетті», ‒ деп мә­лім­деді BBC арнасы. 
Дональд Трамп көмірқышқыл газын азайту саясатынан бас тарту өзінің басты ұстанымы екенін әлдеқашан мәлімдеген. Оның айтуынша, Париж келісімі АҚШ үшін оңтайлы емес. Әрі Ақ үй басшысы жаһандық жылынуға сене қоймайтынын бұрыннан бері айтып келеді. Трамп бұл мәселе АҚШ-тың бәсекеге қабілеттілігін азайту үшін Қытай тарапынан ұйымдастырылған мәселе деп есептейтінін 2012 жылы твиттерге жариялаған-тұғын. 
Жалпы, Париж келісімі БҰҰ-ның климат өзгеруі жөніндегі конвенция аясында 2015 жылы қабылданып, бір жылдан кейін қол қойылған-ды. Құжат 2020 жылдан бастап әлем елдерін ауаға бөлінетін көмірқышқыл газы мөлшерін азайтуға мін­дет­тейді. Бүгінгі таңда оған әлем­нің 195 елі қол қойып, 153-і бе­кіт­ті. Келісімнің басты мақсаты ‒ жа­һандық жылынуды 2 градус Цельсийден төмен деңгейде ұс­тап қалу. 
Әлем елдерінің АҚШ-тың мұндай шешіміне алаңдауының негізі бар. Өйткені, жаһандық жылыну 2 градус Цельсийден асып кетсе, теңіз деңгейінің кө­теріліп, су жағалаудағы қала­лар­ды шайып кетеді. Бұл тура­лы ғалымдар көптеген зерттеулер жа­сап, әлдеқашан дабыл қағып үл­герген-ді. Қазірдің өзін­де кли­мат өзгеруінің әсері ора­­сан зиян тигізіп отырғаны бел­гі­лі. Мәселен, кейінгі кездегі әлем температурасының 0,5 гра­­дусқа көтерілуі Антарктида мұз­­дықтарының опырылып, же­­дел еруіне әкеліп соғуда. Тіп­­ті, бұрын мұз басып жата­тын аймақтар бүгінде қара суға айналған. Мұның «домино әсері» де бар. Сондағы су жалпы мұхит температурасын жылытып, оларды Антарктида астына апарып, мұздың еруін одан әрі жеделдетіп ке­леді. National Geographic жур­­налы алда-жалда осындай үрдіс­пен кете берсе, 2100 жылы теңіз дең­гейі 1-2 метрге көтерілуі мүмкін екенін айтады. 
Негізі, Антарктида мұзы тү­гел­дей ерісе, жер бетін су басып қалу қаупі бар. Алайда, әзірге ең көп зиян шегіп отырған ‒ Батыс Антарктида бөлігі. Ондағы мұз­дықтар саны азайып барады. Мәселен, Ларсен А және Б мұз­дық­тары түгелдей опырылып, ашық мұхитқа ағып кетті. Қазіргі таң­да Пайн аралы мұздығы да со­ның кебін киюі ықтимал. Әлем­дегі мұхит деңгейін 1 метр­ге көтеруге қабілетті Туэйтс мұз­ды­ғы да үлкен қауіптің алдында тұр. 
Бұл ‒ Антарктиданың батыс бөлігіне ғана қатысты. Мәң­гі ақ континент мұзының не­гізгі бөлігі оның шығысында екені мәлім. Бұрын ғалымдар Шығыс Антарктида қауіптен аман деп есептеп келген. Кей­ін­гі жүргізілген зерттеулер он­дағы жағдайдың мәз емес еке­нін көрсетті. 2015 жылы авс­тра­­­лиялық ғалымдар Шығыс Ан­­­тарктидаға аттанып, біраз де­­ректерге қол жеткізді. Мә­се­лен, еріген жағдайда теңіз дең­гей­ін 4 метрге дейін жоға­ры­ла­татын Тоттен мұздығы асты­нан жы­лы мұхит суы ағып жат­қа­ны анықталған. Яғни, бұл ‒ алып мұздық астынан ери бастады деген сөз. Алда-жалда атал­ған мұздықтардың еруі тоқтамаса, енді бір ғасырдан кей­ін жағалауларда орналасқан әлем­нің алпауыт қалалары су ас­­тына кетуі мүмкін. Ендеше, кө­мір­қышқыл тұтынымын азайту ‒ күн тәртібінде тұрған үлкен мә­селе. 
Қазақстан да бұл мәселеге бей-жай қараған емес. Еліміз Париж келісіміне қол қойып, ал­дағы уақытта осыған байла­нысты жұ­мыс атқарып келеді. Былтыр Энергетика министрі Қанат Бозымбаев «Жаңартылатын және баламалы энергия көздерін дамыту бағдарламасына сәйкес, олардың үлесін 2020 жылға қа­рай 3 пайызға, 2030 жылға дейін 30 пайызға, 2050 жылға қарай 50 пайызға жеткізу көз­деледі», ‒ деп мәлімдеген бола­тын. Соның нәтижесі шығар, ел аумағында бірнеше баламалы энергия өндіретін стансалар са­лынып, олардың кейбірінің құрылыс жұмыстары басталып кетті. Осы орайда, Астанада өтіп жатқан ЭКСПО-2017 ха­лықаралық көрмесінің тақы­ры­бы «Болашақтың энергиясы» болуы Қазақстанның әлемді алаң­датқан мәселеге бей-жай қа­ра­майтынын көрсетсе керек.

Абай АСАНКЕЛДІҰЛЫ,
«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

14.11.2018

Ардақ Әшімбекұлы Мемлекеттік күзет қызметінің бастығы қызметіне тағайындалды

14.11.2018

Б.Сағынтаев Жамбыл облысының білім беру саласының мамандарымен кездесті

14.11.2018

Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл мәселелері жөніндегі комиссия отырысы өтті

14.11.2018

Елбасы «Астана Бас жоспары» ғылыми-зерттеу жобалық институтында болды

14.11.2018

Үкімет басшысы Жамбыл облысында болды

14.11.2018

Атыраулықтар жалпыұлттық диктант жазуға қатысты

14.11.2018

Қазақстанның бірқатар өңірлерінде Азаматтарға арналған қоғамдық қабылдаулар өтті

14.11.2018

Қ.Тоқаев: Бюджетті қарау кезінде тек мемлекеттік мүдде үстем болуы тиіс

14.11.2018

Африканың Батыс Сахарасында күрделі тапсырмаларды орындады

14.11.2018

Батыс Қазақстан облысында тағы бірнеше кәсіпорын жалақы өсірді

14.11.2018

Халықаралық балалар шығармашылығы Фестивалінің жеңімпаздары марапатталды

14.11.2018

Батыс Қазақстан облысының Жәнібек ауылында 40 пәтер пайдалануға берілді

14.11.2018

Елбасы кітапханасы ақтөбелік жоғары оқу орнына 350-ден аса кітап тарту етті

14.11.2018

Алматыда мұғалімнің кәсіби құзыреттілігін қалыптастыру мәселесі талқыланды

14.11.2018

Алматы жұртшылығы жалпыхалықтық диктант жазуға қатысты

14.11.2018

Алматыда «Көшпенділер әуені» атты дәстүрлі орындаушылардың ІІ Республикалық байқауы өтті

14.11.2018

Алматыда дәстүрлі «Болат Тұрлыханов кубогі» өтеді

14.11.2018

Бақытжан Сағынтаев Таразда Халықты жұмыспен қамту орталығына барды

14.11.2018

Асқар Мамин өңіраралық семинар-кеңеске қатысты

14.11.2018

Премьер-Министрге «Смарт-Тараз» және Тараз-Хаб жобалары таныстырылды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Mádenıetti adam. Ol kim?

Osy keıde on ekide bir gúli ashylmaǵan kókórim jastarǵa albyrttyqtyń saldarynan jibergen aǵattyǵy men qateligin túzeý maqsatynda apalyq qamqorlyqpen azǵantaı bir aqyl-keńes aıta bastasań, munyńdy muqatý, tuqyrtý dep oılaıtyndaryna túsinbeısiń.  Olardyń bári syndy solaı qabyldaıdy degen pikirden aýlaqpyz árıne, biraq kúndelikti ómirde mundaı jaıtqa jıi tap bolyp jatatynymyz ras endi. Munan soń aldyńǵy tolqyn apalarymyz ben aǵalarymyzdyń aldarynan kese-kóldeneń ótpeı, jumsaǵan jaqtaryna quldyrańdaı usha jóneletin baıaǵy bizdiń kezimizdegi jastardyń eleýsiz ǵana eskertilgen úlkenderdiń áńgimesinen keıin endigári sol kemshilikti qaıtalamaýǵa tyrysatyn elgezektigi, qarapaıymdylyǵy, kishipeıildigi, ıbalylyǵy sanamyzǵa saǵynysh sazyndaı sarqyla oralady. 

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Sheraǵań shertken sher

Qazaq jýrnalıstıkasynyń qara narlary Sherhan Murtaza men Kamal Smaıylovtyń «Egemendegi» hattary kezinde qoǵamdyq sanaǵa serpilis ákelgeni málim. «Qadirli Kamal Dos!», «Qadirmendi Sherhan!» dep bastap, el ómiriniń qaltarys-bultarystaǵy búkil problemasyn jipke tizip kórsetken, odan shyǵatyn jol izdegen eki tulǵanyń hattaryn qazir oqysań, alysty boljaı bilgen kóregendigine eriksiz tańǵalasyń. 

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Sotqa silteı salý sán be?

Qara qyldy qaq jaryp, ádildikti aıtqan qazaq bıleriniń bılik qaǵıdasy: «Týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joqqa» negiz­delgeni málim. Qasqaıyp turyp qamshysyn aldyna tastap: «Baı bolsań halqyńa paıdań tisin, batyr bolsań dushpanǵa naızań tısin. Baı bolyp paıdań tımese, batyr bolyp naızań tımese jurttan ala bóten úıiń kúısin» dep Áıteke bıdiń shamyrqanǵany, judyryqtaı jumylǵan Qazybek bıdiń Qońtajyny bılik aıtý kezegi tıgende: «Sózdi óńmenime suǵyp aıtqan kezde, eki ıyǵynan eki aıý aýzynan ot shashyp «typyr»» etshi, «kóreıin» dep turdy. Kórdińiz be, bılik aıtqan adam sózimen de kózimen de, susymen de yqtyra alady eken. Qazaq bıleri dala zańynyń oryndaýshylary bolǵan. Tek ádildikti tý etip kótergen onyń aldynda han da qara da birdeı jaýap bergen.

Дидар Амантай,

Sóz shyǵyny

Qazir sóz aldyǵa shyqty. Rolan Bart kótergen konnotasıa men denotasıa qaıshylyǵy, demek, sózdiń nársege emes, sózge nemese belginiń zatqa emes, belgige silteıtindigi jalǵan sana qalyptastyratyny jaǵdaıdy kúrdelendire tústi. 

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Qazaq otbasy

Otbasy uǵymy – qazaq úshin qasıetti de qadirli. Túbiri − ot, ot jylý beredi, ómir syılaıdy, tirshiliktiń kózi, úıdiń ishindegi «ýildegen» jeldi, «azynaǵan» aıazdy toıtaryp, otbasy ıesine sanalatyn adamǵa baq-dáýlet darytady. Otanasy, otaǵasy degen eki sózdiń arǵy jaǵyna oı jiberseń – qazaqtyń kemeldigine, bárin qysqa baılammen uǵyndyratyn kemeńgerligine kóz jetkizesiń. Sondyqtan da shyǵar, otbasy qaǵıdasynyń qashan da bıik turatyny. Qazaq otbasyn qurǵanda jetesizdikten jerip, kórgensizdikten boıyn aýlaq salǵan. Ata-ana úlgisin alǵa ozdyrǵan.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу