Антиядролық қозғалыс һәм азаматтық қоғам

Егемен Қазақстан
29.11.2016 249
bez-yadernyy-mirБиылғы жылдың басында Вашингтонда өткен ядролық қауіпсіздік жөніндегі саммит қазақстандықтардың бейбітшілік бастамасына бай сындарлы саясатын жаһан жұртына тағы паш етті. Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев «Әлем. ХХІ ғасыр» манифесінде адамзат қоғамы ықтимал сын-қатерлер алдында тұрғанын, бұл қауіптен атомды бейбіт мақсатта пайдалану арқылы жол табуға болатынын нақты дәйектемелермен сөз етті. Біз осы орайда еліміздегі ажал араны болған атомға қарсы күрес пен азаматтық қоғамның қатар дүниеге келгенін айтуға тиіспіз. Жалпы, антиядролық қозғалыс – Қазақстандағы азаматтық секторды құрудағы алғашқы қадам. «Невада-Семей» қозғалысы қара­пайым еңбекшілер мен мем­лекет­тің бірінші тұлғаларын бірік­тіре отырып, еліміздің та­рихы­н­дағы тұңғыш үкіметтік емес ұйым ретінде тіркелді. Нәти­же: қазір мемлекетімізде атом қуаты бейбіт мақсатта пайдала­нылуы тиіс дегенді берік ұстан­ған жаңа буын қалыптасты. Яғни, ұлттық қасірет пен сенім келе­шекте миллиондаған қа­зақ­­стан­дықтардың жүрегін біріктірді. Семей полигонынан туған қайғы-кесапат сол кездегі кеңе­стік Қазақстанның өзінде аза­маттық сектордың құрылуына және тұңғыш азаматтық баста­ма­лардың пайда болуына сер­пін берді. «Невада-Семей» анти­ядролық қозғалысы ұра­нымен жарылыстардан зардап шеккен тұрғындар ядролық қарудың генетикалық мутацияға алып келетінін айтып, халықтың көзін ашуға және полигонды жауып, зардап шеккен халыққа көмек көрсету туралы заң қа­был­дауға жетуді алдарына айқын мақсат етіп қойған еді. Президент Н.Назарбаевтың Жарлығымен оған 1991 жылы 29 тамызда қол жеткіздік. Дәл осы күн ядролық сынақтарға қарсы іс-қимылдың халықаралық күні болып жарияланды. Осылайша, қазақ халқы азаматтық сілкініс жасап мақсатына жетті және жаһандық шешім қабылдау арқылы еркін қоғамға алғашқы қадамын жасады. Айта кетелік, полигоннан зардап шеккен аумақ алаңы 304 мың шаршы шақырымға тең. Оның сынақ жылдарында қалдырған генетикалық және экологиялық зардабын қалай бағалауға болады? Полигон жарылыстары кезінде жерүсті жарылыстары мен газды фракциялары арқылы әуеге 55 радиоактивті бұлт және 169 жерасты сынақтары жүр­гізілді. Осы 224 жарылыс Қазақ­станның шығыс бөлігіндегі аумағын түгелімен радиациялық улы қалдықтармен ластады. Әлемдегі ядролық эйфорияны әшкерелеген ең қауіпті кезеңдердің бірі Чернобыль атом электр стансасындағы апат болды. Мен апатты жоюға қаты­сушы ретінде сол кезде санамда үлкен бетбұрыс болғанын сездім. Бұл жағдай басқа адамдар сияқты мені де өзгертті. Чернобыль қасіреті де азаматтық қоғамды дамытуға түрткі болды. Осы кезеңде өз өміріміз бен келешек ұрпақтың өмірі алдындағы азаматтық жауапкершілік сезі­мін түсіндік. Сондықтан, сол уақыт­та азаматтық парыз аясында эко­ло­гиялық қозғалыстар мен қоғамдық ұйымдар ашыла бастады. Шығыс Қазақстанда да азаматтық белсенділіктің ұшқын­дары пайда болды. Бүкіл ел бойынша азаматтық белсенділер эколо­гия­лық қауіпсіздікке, халық денсаулығына және қоршаған орта қауіпсіздігіне, азаматтар құқын қорғауға алаңдаушылық білдірді. Қазақстанның бастан өткер­ген тарихы антиядролық стра­тегияның көшбасшысы болу құқын сыйлады. Бүгінде Мем­лекет басшысы мен еліміздің саясаты экологиялық қауіп­сіз­­дікке, бейбіт атомға және әс­­кери мақсаттағы ядролық жо­баларды пайдаланудан бас тартуға бағытталған. Елбасымыз ұсынған антиядролық бастамалар көптеген елдерді қам­ты­ды. Ал Қазақстан әлемдік қо­ғам­дастыққа өзін сенімді әріптес ретінде танытты. Қазір лаңкестік шабуылдардан құты қашқан әлемдік қоғамдастық Қазақстанның, Елбасының бұл мәсе­ледегі жоспарларының сұң­ғы­лалығын айқын сезініп, құр­метпен қарайтын болды. Мем­лекет басшысының манифесінде ядролық жойқын қарулардың жекелеген топтардың қолына түсуі қаупі тағы да сараланды. Сондықтан, атомды бейбіт мақсатта пайдаланудың өзектілігі өсе түсті. ХХІ ғасырдың күрделі мәселелерінің бірі ядролық терроризм, сондай-ақ, ядролық және радиоактивті материалдардың заңсыз айналымы болуы мүмкін. «Соғысты жою – адамзаттың күрделі өркениеттік міндеті. Бірақ оның баламасы жоқ», – деп мәлімдеген болатын қанқұйлы ядролық салдарларсыз әлемге тағы да табандылықпен ұмтылған Нұрсұлтан Назарбаев. Қазақстанға деген жоғары деңгейдегі сенім МАГАТЭ жобасын жүзеге асыруда да байқалды. Ашық байқаудың қорытындысы бойынша, Қазақстан өз аумағында банкті орналастыруға үміткер бірден-бір ел атанды. 2012 жылы мамыр айында МАГАТЭ делегациясы Астана мен Өскемен қалаларына келді. Делегация мүшелері Уран банкін орналастыруға арнап ұсынылған алаңдармен таныс­қаннан кейін Үлбі металлур­гиялық зауытын таңдады. МАГАТЭ-нің төмен байытылған уран банкі тұжырымдамасы ерекше жағ­дайларда ғана пайдалануға бола­тын қосымша қор құруға негіз­делген. Яғни, МАГАТЭ мүшесі – белгілі бір мемлекет сая­си себеп-салдарлармен дәстүрлі тасы­мал­даушыдан отын алуға қол жеткізе алмаған жағдайда аталған қор іске қосылады. Кез келген жаңа бастамалар сияқты, бұл идея да бірқатар сыбыс пен жорамалға арқау болды. Аталған мәселені бел­сенді түрде талқылауға үкімет­тік емес ұйымдар да атсалыс­ты. Осы бағытта жүргізілген жеке зерттеулер нәтижесінде, азаматтық сектордың бұл жобаны қоғамның қабылдауын сауатты негізде қалыптастыруға үлес қосқанын айтқым келеді. Олег ЧЕРНЫШОВ, Шығыс Қазақстан облысы бойынша Азаматтық альянстың төрағасы ӨСКЕМЕН
СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

24.03.2019

Кремльді тамсандырған Димаш

24.03.2019

Димашқа өзі бейнеленген қуыршақ сыйға берді

24.03.2019

Маңғыстаулық 40 мың жұмысшы астанамыздың Нұр-Сұлтан болып өзгеруін оң шешім деп бағалады

24.03.2019

Бақыт Сұлтанов елорда атауын өзгерту туралы: Біз барынша үнемді жолды таңдаймыз

24.03.2019

Financial Times басылымы Н.Назарбаевты елдегі геосаяси тұрақтылықтың тірегі деп есептейді

24.03.2019

Bloomberg: Құрметке лайық ақсақал 

24.03.2019

Trend: Назарбаев – қазақ ұлтының батыры

24.03.2019

CNN: Ядролық қарудан бас тартқан көреген көшбасшы

24.03.2019

ШҚО: Көкпекті ауданында кәсіпкер 6 баланың анасына баспана сыйлады

24.03.2019

Глубокое ауданы Наурызды ерекше атап өтті

24.03.2019

Foreign Policy: Ең көреген мемлекет басшысы

24.03.2019

Global Times: Қазақстанның даңқы Назарбаевпен байланысты болған

24.03.2019

А.Мамин Президенттің су тасқыны кезеңіне дайындық жөніндегі тапсырмаларының орындалуымен танысты

24.03.2019

А. Мамин Талдықорған қаласының әлеуметтік-экономикалық дамуымен танысты

24.03.2019

Алматы облысына жұмыс сапары аясында Асқар Мамин астананы қайта атауға қатысты пікір білдірді

24.03.2019

Қасым-Жомарт Тоқаев «MEDIKER 4K» жауапкершілігі шектеулі серіктестігіне барды

24.03.2019

Димаш Құдайбергеннің Кремльдегі концертінің толық видеосы жарияланды

24.03.2019

Элизабетке ел риза

24.03.2019

«Батыс» өңірлік қолбасшылығының танкішілері Т-72 танкісінің қару-жарағынан штаттық оқ атуларды өткізді

24.03.2019

Наурызда айтылған бата

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Айнаш ЕСАЛИ, «Егемен Қазақстан»

Etjeńdi balalar

Qoǵam kóz jumyp qaraı almaıtyn máse­lelerdiń basynda bala densaýlyǵy tur. Bú­gin­de mańaıymyzǵa zerdelep qaraıtyn bolsaq, tyǵynshyqtaı, tolyq jasóspirimder kó­beıe túsken. Semizdik – aýrý bolyp esep­teletindikten, qazirgi ýaqytta dıspanserlik esep­ke alynady. Sábı saýlyǵy ana qursaǵyna bit­­ken kúnnen bastap qalyptasatyndyǵyn al­dymen ata-anasy túsinýi qajet.

Amangeldi QURMET,

Igi bastama ult tanymymen úılesýi tıis

Keıde qazaq qoǵamyndaǵy oqıǵalar men qubylystarǵa nazar aýdarǵan kezde «Biz ózi­mizimdi ózimiz tolyq tanymaımyz-aý osy» degen oıǵa qalatynymyz bar. Árıne, qa­zaq ekenimizdi, bizdiń de tanym-túısigimiz, dúnıetanymymyz, ar­man-ańsarymyz, muraty­myz bar ekenin bilemiz. 

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Алты жасар Алпамыстың арманы не еді?

«Білесің бе, оқитын болсам тез өсіп, үлкен бастық болам. Оқуды да тез бітіремін. Тез келіншек аламын. Сосын менің он екі ұлым болады. Оның бірі колхоз бастығы, екіншісі агроном, үшіншісі мұғалім, бәрі де үлкен-үлкен бастық болады...»

Думан АНАШ, «Егемен Қазақстан»

Kúmis tostaǵandaǵy kóne álipbı

Kóne órkenıet oshaqtarynan urpaqqa mura bolyp qalǵan qundy dúnıelerdiń bi­ri – adamzattyń aqyl-oıyn taspalaǵan jazý­lar. Elbasy «Uly dalanyń jeti qyry» atty ma­qalasynda Esik qorymynan tabylǵan «Altyn adamnyń» janyndaǵy kúmis tosta­ǵan­dardyń birinde oıyp jazylǵan tańba­lar bar ekenin aıta kelip, «Bul – Ortalyq Azıa aýma­ǵynan buryn-sońdy tabylǵan jazý ataýlynyń ishindegi eń kónesi» degen bolatyn.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

«Jaqsy kitap – jan azyǵy»

Kitap oqıtyn jáne oqymaıtyn adamdardyń alshaqtyǵy árqashan kózge kórinip turady. Alǵashqylardyń oıy tereńdeý, tili sheshendeý bolsa, sońǵylardyń tili tutqyr, aýzynan sózi túsip turatynyn jıi kóresiz. Máseleni jaqsy bilip tursa da, ondaılar oıyn jetkize almaı, ábden qysylady.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу