Ақ металлдың әлемі

Осыдан 150 жылдай уақыт бұрын адамдар алюминийді түсіне қарап күміске балаған екен. Сол тұста бұл металл алтыннан да қымбат саналған көрінеді. Үшінші Наполеон өз байлығы мен құдыретінің белгісі ретінде алюминийден қасық, кесе, табақ секілді ыдыс-аяқ жасатады. Үстел басында оларды ерекше мәртебенің белгісі ретінде императордың өзі және оның отбасы мүшелері мен құрметті қонақтар ғана пайдаланады. Басқаларына күміс пен алтынан жасалынған сервистік жиһаздар ұсынылады екен.
Егемен Қазақстан
18.04.2017 399

Қарқынды дамыған сала

Қазіргі күні алюминий – әлемде ең кеңінен таралған металдардың бірі. Пайдаланылу көлемі жағынан ол барлық металдар арасынан болаттан кейінгі екінші орынға шығып отыр. Ұшақ пен автокөлік өнеркәсібінің қарқынды дамуы мен қалалар құрлысының күшеюі, энергетикалық құралдар өнеркәсібінде көп жағдайда мыстың орнын алюминийдің басуы бұл қанатты металды адамзаттың ең басты қажеттіліктерінің біріне айналдырды. Бұған жер қыртысында алюминий алуға болатын боксит кен орындарының көбірек кездесуі де себеп болды. Сарапшылардың пікірінше, күміс түстес бұл ақ металл ХХІ ғасырдың ең конструктивті материалдарының бірі ретіндегі өз орнын алдағы уақытта да нығайта бермек.

Әлемде алюминий өнеркәсібінің қарқынды дамуын мына цифрлардан анық байқаймыз.

1854-1890 жылдар аралығында Жер шарында барлығы 200 тоннаға жуық алюминий өндірілген екен. Сонан кейінгі 10 жылдың ішінде бұл көрсеткіш 140 есе өсіп, 28 мың тоннаны құрап шыға келеді. 1930 жылға дейін тағы да 10 есе өсіп, 270 мың тоннаны құрайды. Ал ХХ ғасырдың ортасында, яғни мұнан кейінгі жиырма жыл ішінде алюминий өндірісінің көлемі 1 миллион тоннаға жетеді. Бұл көрсеткіш 1973 жылға дейін тағы он еселеніп, 10 миллион тонна болады. Ал қазір 60 миллион тоннаны құрап отыр. Яғни соңғы қырық жылдан астам уақыттың ішінде алюминий өндірісі мен оны тұтыну деңгейі тағы да 6 есе өскен.

Сонымен алюминий адамзат қоғамында соңғы 150 жыл ішінде барынша белең алған индустрияландыру, урбанизация үдерістері мен техникалық прогресстің бөлінбес бөлшегіне айналды. Сарапшылардың пікірінше, әлемдік алюминий нарығы алдымыздағы он жылдың ішінде тағы да 60-70 пайызға өсуі тиіс.

Адамзат өз дамуының алғашқы ғасырларында тастан жасалған құралдарды пайдаланғандықтан ол кезең тас дәуірі деп аталды. Сонан кейін қола дәуірі келді. Оның басты заттары мыс пен қалайы болды. Ал қазіргі кезді темір дәуірі деп айта аламыз. Өйткені өндіріс пен тұрмыста темірдің араласпайтын жері жоқ. Ғалымдар мен сарапшылардың пікірінше, алдағы уақытта оның орнын алюминий басуы тиіс.

«Ерте ме, кеш пе алюминий ағашты да алмастыратын болады. Бұл неткен үлкен байлық еді. Барлық жерде алюминий және алюминий» деп жазған еді орыс философы әрі жазушысы Н.Чернышевский 1863 жылы өзінің «Не істеу керек?» атты кітабында. Ғалымның осы көрегендік болжамы қазір жүзеге асу үстінде.

Алюминийдің ең үлкен қасиеті оның жеңілдігі мен беріктігінде Сондықтан да оған «қанатты металл» деген ат берілген. Бұл металдың тағы бір басты қасиеті ол табиғатта молынан кездеседі. Жер қыртысының 8,8 пайызы алюминийден тұрады. Былайша айтқанда, алюминий дегеніңіз біздің аяғымыздың астында жатыр. Ол, әсіресе ылғалды өңірлердің топырағында молынан шоғырланған. Бірақ таза алюминийдің өзін дайындау технологиясының күрделілігі, энергияны көп қажет ететіндігі, осыдан барып бағаның қымбат болатындығы оны молынан өндіру ісіне тұсау салып келеді. Әйтпесе, алюминий көп жағдайда болаттың, басқа да темір түрлерінің орнын айырбастаған болар еді.

Ірі өндірушілер кімдер?

Алюминий өндіру үшін ең алдымен боксит кенін қазып алып, оны глиноземге, яғни алюминий тотығына айналдыру керек. Мұнан кейін ол алюминий зауыттарына жөнелтіліп, сол жерден дайын металл күйінде шығарылады. Алюминийді металға өңдеу онша жеңіл іс емес. Сондықтан алюминий зауыттары негізінен дамыған елдерде және Қытай, Үндістан секілді қарқынды дамып келе жатқан елдерде шоғырланған.

Алюминийдің әлемдік ірі өндірушілері, әдетте, құрамына боксит кеніштері мен глинозем зауыттарын қамтыған тігінен интеграцияланған холдинг ретінде әрекет етеді. Бұл оларды шикізатқа тәуелділіктен және шикізат бағасының құбылуынан қорғайды. Ал шағын өндірістер шикізатты сырттан жеткізушілерден сатып алатындықтан олардың жағдайы тұрақты бола бермейді.

Алюминий рыногындағы баға басқа металдарға қарағанда тұрақтылығымен сипатталып келеді. Соңғы 30 жылдың ішінде ол тек 2008 жылы рекордтық деңгейге жетіп, тоннасына 3000 долларға дейін шарықтады. Осы кезде алюминий көп өндірілді де 2009 жылы 1370 долларға дейін құлдырап кетті. Осы кезде өндірісте дағдарыс орнығып, баға қайта қалпына келді. Қазіргі күні алюминийдің әлемдік биржалардағы бағасы шамамен тоннасына 1900 доллардың айналасында қалыптасуда.

Қазақстанның ірі жетістігі

Қазақстандағы алюминий өндірісі Ресейден кейінгі екінші орынды тұрақты түрде иеленуде. Бұған еліміздегі боксит кен орындарының молдығы ықпал етуде. Олар негізінен еліміздің солтүстік өңірінде, соның ішінде Торғай даласында шоғырланған. Инвестициялар және даму министрлігі Геология және жер қойнауларын пайдалану комитетінің мәлімдеуінше, еліміздегі алюминий (боксит) қоры 809 миллион тонна деп бағаланып отыр. Жылына, шамамен алғанда 5-6 миллион тонна боксит өндіріледі деп артығымен есепке алғанның өзінде бұл қор бізді әлі кемінде 100 жыл бойы қанатты металмен қамти алады.

Тәуелсіздік жылдарында еліміздегі алюминий өндірісі глинозем дайындау деңгейінде ғана қалыптасты. Торғай бокситі Павлодардағы алюминий зауытына жеткізілетін де сол жерде глиноземге айналдырылатын. Мұнан әрі ол Ресейге жөнелтіліп, сол жақтан таза алюминий алынатын. Қазақстанда алюминий өндірісін құру Елбасымыздың үлкен армандарының бірі болды. Бұл арманға 2007 жылы қол жеткізілді. Осы жылдың 12 қаңтарында Павлодарда салынған электролиз зауытын Елбасының өзі іске қосты. Сөйтіп, Қазақстан тарихында алғашқы алюминий алынды. Бұл елімізде алюминий алудың толық циклі қалыптасып, түсті металдар өндірісінің жаңа кластері пайда болды деген сөз.

Кезең-кезеңмен салынған Қазақстан электролиз зауыты өз өндірісін жылдан жылға арттыра түсуде. Өткен жылы ол тағы да рекордтық көрсеткішке қол жеткізіп, 235 мың тонна бастапқы алюминий өндірді. Бұл 2015 жылғы көрсеткіштен 14 мың тоннаға артық. Зауыттың жобалық қуаты 250 мың тоннаны құрайды. Осындай жетістіктердің нәтижесінде жаңа өндіріс орнында 2600 адам тұрақты жұмыспен қамтылған. Алдағы уақытта алюминий қосындыларын алу және олардан бұйымдар жасап шығару ісі қолға алынған. Яғни зауыт қасынан жаңа өнеркәсіп орындары бой көтеретін болады.

Зауыттың өнімінің 90 пайызға жуығы экспортқа бағытталады. Оны Ресей, Украина, Беларусь, Қытай, Өзбекстан кәсіпорындары тұтынады.

Тәуелсіз Қазақстанда алюминий кластерінің пайда болуы нәтижесінде еліміздің әлемдік рыноктағы орны жыл өткен сайын нығайып келеді. Алдымыздағы алюминий дәуірі Қазақстанның оң жамбасына дөп келетіні сөзсіз.

Сұңғат ӘЛІПБАЙ,

«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

23.06.2017

Инвестициялық ахуалды жақсарту жөніндегі кеңес отырысы өтті

23.06.2017

Оңтүстікте 600-ден астам кооператив құрылады

23.06.2017

Медиа форум аясында сингапурлық ғалым кітабының тұсаукесері өтті

23.06.2017

Алматыда отандық суретшілердің көрмесі өтті

23.06.2017

«KAZ Minerals» Ана мен бала орталығына жаңа жабдықтар сыйлады

23.06.2017

Қазақ диаспорасы шоғырланған елдерде арнайы орталықтар ашу керек –Д.Қыдырәлі

23.06.2017

Бектас Бекназаров Франция Сенатының вице-президентімен кездесті

23.06.2017

"Самұрық-Қазына" қызметі Сантьяго принципіне сай

23.06.2017

Таэквондодан әлем чемпионатына қатысатын Қазақстан Ұлттық құрамасының тізімі

23.06.2017

Шығыс Қазақстан полицейлеріне 101 автобус пен 140 автокөлік беріледі

23.06.2017

Кәсіпқой боксшы Айдар Шәрібаев чемпиондық белдікке таласады

23.06.2017

Қарағандыда Қазақстан полициясының 25 жылдығына арналған шеру өтті

23.06.2017

Павлодарда 300-ге жуық полицей марапатталды

23.06.2017

ОҚО-ның 500 мыңға жуық тұрғыны сапалы электр жарығына қол жеткізеді

23.06.2017

Елбасы Дүниежүзі қазақтары қауымдастығы Төралқасының Төрағасы болып қайта сайланды

23.06.2017

Елбасы: Елге келем деген азаматтарға қауымдастық арқылы бар жағдай жасалуы керек

23.06.2017

Дүниежүзі қазақтарының V құрылтайы (фото)

23.06.2017

Елбасы шетелдегі қазақтарды қолдау үшін "Отандастар" қорын құруды тапсырды

23.06.2017

Үкімет танымал қазақтардың электронды базасын жасайды

23.06.2017

Асыл қасиет сеңгірі

КОЛУМНИСТЕР

Бақытгүл САЛЫХОВА, педагогика ғылымдарының кандидаты

Клай-фай жанры немесе әдебиеттегі табиғат апаттары

Бірер апта бұрын АҚШ президенті Дональд Трамптың қоршаған ортаны қорғауға қатысты Париж келісімінен шығамын деген еді. 2015 жылдың желтоқсан айында 194 мемлекет қол қойған Париж келісімі – ғаламдық жылыну процесін тежеуге арналған әрекеттер жоспары. Тараптар өздеріне климаттың өзгеруіне икемделу, техникамен қайта жасақтану, ауаға залалды заттардың шығарылуын азайту бойынша шаралар қабылдауға міндеттемелер алған болатын. АҚШ аталған келісімнен бас тартып отыр. Бір қуаныштысы, шығамын деген сәтте шыға салуға болмайды, бұл рәсім төрт жылға созылады екен. Осы жағдай есіме клай-фай жанрындағы әдебиетті түсірді.

Жылқыбай ЖАҒЫПАРҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Үкілі үміт үдесі

«Тойдың болғанынан, боладысы қызық» демекші, Арқа төсіндегі ару Астанада жаһандық шара – ЭКСПО-2017 көрмесінің жалауы желбірегеніне, міне, он күннің өрмегі ауды. Осы уақыт ішінде «Ұлттық жобаға» деген егемен елдің үкілеген үміті ақтала ма, Бүкіләлемдік жетіс­тіктер көрмесінің қос ғасырға тақау шежіресінде өткен көрмелер керуенінде «Астана ЭКСПО-2017» Халықаралық көрмесінің алар орны қандай дәрежеде болар екен деген сұрақтарға жауап іздеуіміз де заңды.

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Жік пен жіп

Автобуста өзіңнен жасы үлкен адамға ұшып түрегеліп орын беру үшін кісіге соншалық көп ақылдың керегі жоқ-ау. Отбасында адам қан­дай тәрбие алса, көшеде, қоғамдық орындарда мұнысы тайға таңба басқан­дай көрініп тұрады емес пе? Бірақ қай ата-ана «автобуста көзіңді тас жұмып, құлаққабыңды киіп отыра бер» деп үйдегі баласының сана­сын бөтен оймен лайлайды дейсің. Соған қарағанда, адамның мәде­ниетті болмағы үйдегі алған тәрбиесіне қоса, «Тірлікте көп жаса­ғандықтан көрген бір тамашамыз» деп Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы айт­пақшы, әр адамның өмірден дұрыс сабақ түйіндей білуіне байланысты болса керек-ті. 

Қуат БОРАШ, журналист-публицист

Оралыңның барында оқы да біл

Халқымыздың бітім-болмысын бейнелейтін қазыналы қара өлеңдер топтамасын парақтап көріңізші. Даңғайыр даланың жусан исімен әтірленген жұпар  ауасы дауылпаз көңіліңізді аспандатып, еріксіз шабытыңыздың шоғын үрлейді.  

Қорғанбек АМАНЖОЛ, «Егемен Қазақстан»

Қазақтың құты

Қазір қалада тұратын аға буын ұрпақтың басым көпшілігінің санасындағы, жалпы жан дүние­сін­дегі, ұғым-түсінігіндегі алтын бесік ауыл бейнесі бала­лық шақтың бал дәуренінде қа­лып­тасқан ғой. Содан да болар, қашанда көл көңілді қазақы мінездің, астың асыл-дәмдісін көпке сақтайтын дархан пейілдің, айтпай келетін қыдыр қонаққа қуанатын мырза бейілдің нұр шуағына малынып өстік десек те болады. Қарап отырсақ, осындай ақ-адал пейіл, көңілдің кеңдігі қазақтың құты екен-ау.

Пікірлер(0)

Пікір қосу