Арқадағы тұлпарлар дүбірі

Президент жүлдесіне арналған бәйге түрлерінен «ЭКСПО-2017» кубогы өтті. Өткен жексенбіде Астана қаласындағы «Қазанат» атшабарында Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті – Елбасы Н.Назарбаевтың жүлдесіне арналған бәйге түрлерінен «ЭКСПО-2017» кубогы болып өтті. Шараны ұйымдастырушылар - Қазақстан Республикасының Мәдениет және спорт министрлігі, Алматы облысының әкімдігі, Ұлттық спорт түрлері қауымдастығы мен Қазақстанның бәйге түрлері қоғамы.
Егемен Қазақстан
13.06.2017 1325
2

Дүлдүл ақын Ілияс Жан­сүгіров: «Жанына халқымыздың жыл­қы жаққан, жылқыға жетпеген көз жаутаң қаққан...» дегеніндей жексенбінің ала таңымен таласа оянған астаналықтар қаланың оңтүстік-батысында орналасқан атшабарды бетке алып ағылсын кеп. Тіпті жеңіл көліктің көптігі соншалық, ығы-жығы, ызың-шу машиналар легі – жасыл киізде шашыла ұйлыққан ісек қойдың асығындай жыпыр-жыпыр.

Елмен бірге ентелеп біз де жеттік. Атшабардың алаңқайында жарыс жолына шығатын жүйріктер күн сүйген сауырын алма-кезек шайқап, алда болатын бір шабысты кәнігі түйсігі сезгендей, оқырана кезіліп, пысқыра шұлғиды. Ал атшабардың батыс бөктеріндегі адамдар отыратын қия беткей, қиыр жондағы орындықтарда ине шаншар жік болсашы. Көпшілік көңілді. Арқаның майда самал желі шайқап, даланың гүл көмкерген жасыл құрағындай тербеледі. Мұнда кімдер жоқ дерсіз. Ақ таяғына сүйенген ақсақал, ақ жаулығы желбіреген әз-ана, тұлпар тұяғының дүбірін аңсаған атқұмар азаматтар мен сәнді желеңі желбіреген бикештер, тіпті аузынан ақ уызы кеппеген бүлдіршіндер де осында жиналыпты.

Осындайда еріксіз еске түседі екен: «Вестник Европы» журналының 1809 жылғы № 7 санында еуропалық саяхатшылар жазған «Қазақтар түлік малдың ішінен жылқыны ерекше қастерлейді. Олардың бәйге, қыз қуу, көкпар ойындарына әлемде ат құ­лағында ойнайды деген ағыл­шын­дардың өзі олармен бақ сынасуға жарай қоймас» дегені.

Расында, ас­тын­дағы атын артық көретін қазақтың бүгінгі ұлы дүбір, ұлағатты шара, айтулы тойы – ЭКСПО-ның аясын­да осындай бәйге түрлерінен халық­аралық стандартқа сай жа­рыс­тардың ұйымдастырылуы және сонымен қа­тар, бәрінен ұлттық ойын түрлерінен (қыз қуу, теңге ілу, жамбы ату, т.б.) көр­сеті­лім ұсынылуы шетелдіктерге бұл қазақтың кім екенін танытса, өз қа­зағымыздың өзегі талып аңсап жүрген­ мейіріне қанғандай болды.

* * *

Кешікпей сағат күндізгі 11-лерді соғып, күн сиыр сәскеден сәл ауғанда көпшілік күткен жарыс та басталды. Бұл жолғы дүбірлі додаға еліміздің 14 облысы және Астана, Алматы қалаларынан әртүрлі жас­та және әр­қилы қашықтыққа жарысатын 150-ден астам жүйрік қатысса, бұлардың сыртында  2400 метрлік лып етпе ұшқыр аттар сайысына сонау  Башқұртстан, Осетия, Қарашай-Шеркес, Өзбекстан, Польша, Қырғызстаннан шаңтимес жүйріктер келіп топырағы бусанған атшабардың апшысын қуырды.

Қазақтың құлагер ақыны Ілияс Жасүгіров: «Шыдар ма қазақ жаны ұшып кетпей, аттарға шаң шығарып келе жатқан» дегеніндей, әуелі жарыс жолына 2400 метр қашықтыққа леп етіп шабатын 16 шаңтимес жүйрік жіберілді. Ауыздығымен алысып алаңға беттеген қызбел, қапшық сауыр, ұшкір тұмсық, тар сүбелі жүйріктердің алды болып осетиялық атбегі Тұрат Сатаров баптаған Т.Тигиевтің «Гри д Асье» атты боз жүйрігі топ жарса, оған құйрық тістесіп қырғызстандық ұшқыр жирен «Коммандер холл» мен керекулік Қ.Ақсақовтың

қызбел күреңі екінші-үшінші орындарды бөлісті.

Одан кейін көрермендер асыға күткен 25 шақырымдық аламанға 32 жүйрік жіберілді. Шу дегенде сөреден сергек шыққан жылқылар төрт айналымнан соң қожырап сала берді. Тіпті бабы болмады ма немесе бағы тайды ма жүйріктердің жартысы жарыс жолынан жолай шығып қалып жатты. Оның үстіне атшабар шеңбері де тарлық еткені байқалып тұр. Кейбір қысқа айналымға дағдыланбаған жылқылардың тынысы тарылып, ентігі жеделдеп, шабысы шатасып қалғандай сыңайды аңғардық...

Сонымен мәре сызығын бірінші болып атыраулық Д.Мырзахановтың «Желқанат» атты жүйрігі кесіп өтті. Екінші орын –  Алматы облысынан келген атбегі Е.Байбатыровтың күреңіне тисе, келесі орын тағы да осы облыстың тұлпары «Бұйражалға» бұйырды.

Келесі 15 шақырымдық топ бәйгеге 25 жүйрік жіберілді. Бұл сайыста Алматы облысы атынан қатысқан Ә.Назарбаевтың «Сүлікқарасына» жылқы жетпеді. Жарықтықтың шабысы-ай! Әуелі арындай тартып отырды да, соңғы айналымда үдемеліге ауысты. Үстіндегі шабандоз баланың тарта-тарта қолы қарысып, қыса-қыса тақымы талғандай болды. Келесі орындарды – батысқазақстандық А.Олжабаевтың «Ақкөзі» мен Алматы облысының жүйрігі «Шырай»  иеленді.

Одан кейінгі 7 шақырымдық жарыс жолына шыққан 25 жорға ақырына дейін жүрістерінен жаңылмады. Шапқынға да салмады, екпіндетіп тайпалды да отырды. Бірінші болып Ақмола облысының жорғасы «Элвуд вэб» атты күрең (иесі М.Мұстафаев) топ жарса, астаналық С.Түсіпбековтың торысы екінші, алматылық Те Эленаның «Цеппелинасы» үшінші орынды иеленді.

Бұдан соң атшабарға жиналған көпшілік 7 шақырымға жіберілген 35 құнанның жарысын тамашалады. Дүр етіп көтерілген айдын көлдің дүрегей үйрегіндей дүркірей жөнелген құнандар екінші айналымнан кейін-ақ шашырады. Десе де, Алматы облысынан келген А.Жұмабековтің «Доранына» жетер жылқы болмады. Келесі орындарға – жамбылдық Е.Жаппасовтың «Спортигі» мен астаналық Н.Оразбаевтың «Мажоры» ие болды.

Жарысты ұйымдастырушылар соңғы турға көрерменнің қанын қыздырып, көңілін сергітер нағыз шаңтимес 16 ұшқырды 1800 метрге дайындаған екен. Шынында шаңтиместер шабысы жұртты шу еткізді. Бір-бірінен омырау оздырып, аршындай аяқ тастаған тасқан шабыстан Н.Шаршенбаевтың «Шаңтимесі» суырылып шықса, Е.Жаппасовтың «Империал Регалия» атты торысы мен А.Шынайдаровтың «Эни куэсчнс» дейтін ұшқыры екінші-үшінші орындарды бөлісті.

Жоғарыдағы жарыс бағдарламасы бойынша: аламан бәйге, топ бәйге, жорға жарысы, құнан бәйгенің жүлде қоры – 36 млн теңгені құраса, 1880 және 2400 метрлік ұшқыр аттар жарысында берілген сыйақы қоры одан да қомақты – 63,6 млн теңгені құраған екен.  Жүлде 5-ші орынға дейін берілді.

Жарыс жеңімпаздарына тағайындалған арнайы кубок пен жүлдегерлерге бұйырған ашқалай сыйлықты Мәдениет және спорт министрі Арыстанбек Мұхамедиұлы, Астана қаласының әкім Әсет Исекешев, Алматы облысының әкімі Амандық Баталов, Ұлттық спорт түрлері қауымдастығының құрметті президенті Қайрат Сатыбалдыұлы, Парламент Мәжілісінің депутаты Бекболат Тілеухандар табыстады.

Бекен Қайратұлы,
«Егемен Қазақстан»

 

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

14.11.2018

Ыстамбұлда «Ұлы даланың тарихи-мәдени келбеті» атты халықаралық көрме ашылды

14.11.2018

Елбасы АХҚО Биржасының алғашқы сауда-саттығын іске қосты

14.11.2018

Ұстаз құрметіне дәрісхана ашылды

14.11.2018

Шетелде тегін білім алғыңыз келсе...

14.11.2018

26 мың медицина маманын қанат қақтырған қара шаңырақ

14.11.2018

«Барыс» үшінші орынға көтерілді

14.11.2018

Месси мен Роналду «Алтын допсыз» қалды

14.11.2018

Мажарстанда топ жарды

14.11.2018

Республика бойынша үздік деп танылды

14.11.2018

Алтайда аяз 34 градусқа жетті

14.11.2018

Ескерткіш тақта орнатылды

14.11.2018

Оқу орнына келмейтін студенттерге 8 миллион теңге стипендия төленген

14.11.2018

Қызылорда облысында пойыздар қозғалысы қалпына келді

14.11.2018

Өзеннің төл атауы қалпына келді

14.11.2018

Жанкүйеріңді қуанта бер, «Тобыл»!

14.11.2018

Бітімгершілік – биік адамгершілік іс

14.11.2018

«Күлтегін» бала тілінде сөйледі

14.11.2018

Ағартушының дара жолы

14.11.2018

Алғашқы қоғамдық кітапхана

14.11.2018

Жыраулық дәстүрдің Марғасқасы

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Mádenıetti adam. Ol kim?

Osy keıde on ekide bir gúli ashylmaǵan kókórim jastarǵa albyrttyqtyń saldarynan jibergen aǵattyǵy men qateligin túzeý maqsatynda apalyq qamqorlyqpen azǵantaı bir aqyl-keńes aıta bastasań, munyńdy muqatý, tuqyrtý dep oılaıtyndaryna túsinbeısiń.  Olardyń bári syndy solaı qabyldaıdy degen pikirden aýlaqpyz árıne, biraq kúndelikti ómirde mundaı jaıtqa jıi tap bolyp jatatynymyz ras endi. Munan soń aldyńǵy tolqyn apalarymyz ben aǵalarymyzdyń aldarynan kese-kóldeneń ótpeı, jumsaǵan jaqtaryna quldyrańdaı usha jóneletin baıaǵy bizdiń kezimizdegi jastardyń eleýsiz ǵana eskertilgen úlkenderdiń áńgimesinen keıin endigári sol kemshilikti qaıtalamaýǵa tyrysatyn elgezektigi, qarapaıymdylyǵy, kishipeıildigi, ıbalylyǵy sanamyzǵa saǵynysh sazyndaı sarqyla oralady. 

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Sheraǵań shertken sher

Qazaq jýrnalıstıkasynyń qara narlary Sherhan Murtaza men Kamal Smaıylovtyń «Egemendegi» hattary kezinde qoǵamdyq sanaǵa serpilis ákelgeni málim. «Qadirli Kamal Dos!», «Qadirmendi Sherhan!» dep bastap, el ómiriniń qaltarys-bultarystaǵy búkil problemasyn jipke tizip kórsetken, odan shyǵatyn jol izdegen eki tulǵanyń hattaryn qazir oqysań, alysty boljaı bilgen kóregendigine eriksiz tańǵalasyń. 

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Sotqa silteı salý sán be?

Qara qyldy qaq jaryp, ádildikti aıtqan qazaq bıleriniń bılik qaǵıdasy: «Týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joqqa» negiz­delgeni málim. Qasqaıyp turyp qamshysyn aldyna tastap: «Baı bolsań halqyńa paıdań tisin, batyr bolsań dushpanǵa naızań tısin. Baı bolyp paıdań tımese, batyr bolyp naızań tımese jurttan ala bóten úıiń kúısin» dep Áıteke bıdiń shamyrqanǵany, judyryqtaı jumylǵan Qazybek bıdiń Qońtajyny bılik aıtý kezegi tıgende: «Sózdi óńmenime suǵyp aıtqan kezde, eki ıyǵynan eki aıý aýzynan ot shashyp «typyr»» etshi, «kóreıin» dep turdy. Kórdińiz be, bılik aıtqan adam sózimen de kózimen de, susymen de yqtyra alady eken. Qazaq bıleri dala zańynyń oryndaýshylary bolǵan. Tek ádildikti tý etip kótergen onyń aldynda han da qara da birdeı jaýap bergen.

Дидар Амантай,

Sóz shyǵyny

Qazir sóz aldyǵa shyqty. Rolan Bart kótergen konnotasıa men denotasıa qaıshylyǵy, demek, sózdiń nársege emes, sózge nemese belginiń zatqa emes, belgige silteıtindigi jalǵan sana qalyptastyratyny jaǵdaıdy kúrdelendire tústi. 

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Qazaq otbasy

Otbasy uǵymy – qazaq úshin qasıetti de qadirli. Túbiri − ot, ot jylý beredi, ómir syılaıdy, tirshiliktiń kózi, úıdiń ishindegi «ýildegen» jeldi, «azynaǵan» aıazdy toıtaryp, otbasy ıesine sanalatyn adamǵa baq-dáýlet darytady. Otanasy, otaǵasy degen eki sózdiń arǵy jaǵyna oı jiberseń – qazaqtyń kemeldigine, bárin qysqa baılammen uǵyndyratyn kemeńgerligine kóz jetkizesiń. Sondyqtan da shyǵar, otbasy qaǵıdasynyń qashan da bıik turatyny. Qazaq otbasyn qurǵanda jetesizdikten jerip, kórgensizdikten boıyn aýlaq salǵan. Ata-ana úlgisin alǵa ozdyrǵan.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(1)

Қаңғыбас Жындыбаев (13.06.2017 23:50:50)

Жануарлардың есімдері не, шетелдік жезөкшелердің

Пікір қосу