Атажұртты аңсаған ақсақал

1869-1870 жылдары бүкіл Батыс Қазақстан өңірін шарпыған «Ел ауа» көтерілісінде туған жерінен көтерілген көштің ұрпағы бір жарым ғасырдан кейін атажұртын іздеп келді.
Егемен Қазақстан
31.07.2017 1886

1868 жылы Патша өкіметінің қазақ даласын басқару жөніндегі жаңа ережесіне қарсы Батыс Қазақстан мен Торғай өңірінде үлкен толқу болған. Тарихшылар бұл оқиғаны «Ел ауа» көтерілісі деп атайды. Өйткені толқу кезінде мыңдаған шаңырақтан тұратын қалың ел Ресей билігін мойындамау үшін өз жерінен ауа көшіп, Хиуаға қоныс аударған екен.
Біздің кейіпкеріміз Темірқұл қажы Тәліпұлының арғы атасы Беркін Оспанұлы – дәл осы көтеріліс көсемдерінің бірі болған. Бодандық бұғауына қарсы көтерілген халық оны өздеріне «хан» көтерген. «Қарадан шығып, хан болған» алаша Сейіл Түркебайұлы орыс қолына түсіп, түрмеде өлсе, байбақты Беркін өзіне қараған көп елді бастап тәжік-ауған жеріне өтіп кеткен.
– Орыс деректерінде Беркін Ос­пановты «Сырым Датовтың немере інісі, аса қауіпті» деп сипаттайды. Тіпті сол жылдары шыққан «Ресей империясы­ның жаулары» деген тізімде Беркін Оспан­ұлы №1 болып жазылған, – дейді тарих ғылымдарының кандидаты Жәнібек Исмурзин.
– Беркін бабамыз бұрынғы шалдардың айтуы бойынша, орыстан қиындық көргесін, Батыс Қазақстанның Тайпақ өңірінен 500 шаңыраққа бас болып көшкен екен. Көшу себебі – қазақтың құнарлы жерлерін Ресей үкіметі күштеп тартып алыпты. Ол жерлерді қазақтар әлдеқалай пайдалана қойса, оларға айып салыпты. Қарапайым халықтан ретсіз алым-салық алуды да көбейтіпті. Жығылғанға жұдырық дегендей, ашар­шы­лық та болыпты. Елден көшіп, тәжік жеріне келіпті. Сөйтіп, Қаратау, Түйе­бақырды деген тауларды жайлап, Қолап өңірін қоныс еткен, – дейді бүгінде жасы 81-ге келген Темірқұл ата.
Қазақтар бірнеше жылдан соң тәжік жерінің де түпкілікті қоныс болмайтынын сезіп, ақылдасыпты. «Бұл жерде де Ресей үкіметінің қоластынан құтыла алмаймыз-ау» деген ой-пікірге келіпті. Ишанқажы деген кісіні «Сіз қоныс қарап келіңіз» деп бата беріп, желмаяға мінгізіп жөнелткен екен. Ол кісі Ауғанстан, Иран, Пәкістан, Түркия сияқты бірнеше мемлекетке барып, аралап көріп, қайта оралып келген соң халқын жинап, былай деген екен:
– Ал, ағайын, біз Ресейдің қоластынан құтылу үшін көшуіміз керек. Бұл орыстың мұсылманға қысым көрсетуі анық. Бірнеше мемлекетке бардым. Ауған­станға қоныс аударсақ болады-ау деп келдім, қалай қарайсыңдар? – дейді. 
Әрине, бұған наразылық білдір­ген­дер де болыпты. «Елді тағы да бос­­қын­шылыққа ұшыратайын деп отыр ма» деп күңкіл шығарғандар көп болған екен. Сонда Беркін батыр: «Жауды көрмей тұрып қорық» деген нақыл сөз бар. Қиындық басымызға келмей тұрып көшейік, ағайын!» депті. Осылайша, қазақтар Бағлан қаласының Ақмол деген ауылына, Құндыз қаласының Шар­дара, Айлабат, Седірек ауылдарына, Имам­сайып қаласының Бескепе, Ақмешіт, Кәлбат деген ауылдарына қоныстанып өмір сүрген.
Әрине, жат жерде кірме елдің халі қайдан керемет болсын?! Небір қақтығыс, қанды шайқастар да болғанға ұқсайды. Тіпті орыс өкіметінің өзі арнайы қазаққа соққы беру үшін шекара асырып әскер кіргізген оқиға да болған. Беркін батыр ауған жерінде жасы жетіп, Құндыз қала­сының Сәдірек ауылының оңтүстік жағындағы адырдың үстіндегі қорымға жерленіпті. Беркін қайтыс болған соң да Ерназарбек, Бүркітбай ақсақал, Өтеш ақсақал, Тәжі батыр, Майлаш батыр, Дастанбек, Өтеген ақсақал, Әбдіразақ уәкіл, Әбдіқали палуан сияқты азаматтар елді билеп, ауғанның, басқа ұлттың иегінің астында жүрмей, өз басына ауыл болып, мешіт салып, имам ұстап, өзге ұлттармен терезесі тең өмір сүрген екен.
Темірқұл ақсақалдың әңгімесін тың­дап отырып, жер жаһанға тарыдай ша­шыл­ған қазақтың басынан талай тар заман, тайғақ кешу өткенін түсіндік.
Сонымен, Ауғанға барған қазақтардың бәрі де 1977 жылға дейін тыныш өмір сүріпті. Кеңес солдаттары Ауғанстанға басып кіргенде қарапайым халықтың күн көруі қиын болған. Мал-мүлкін тас­тап, қашу басталған. Алды Түркияға, Иранға қоныс аудара бастапты. Тағы да босқан бір мыңдай отбасымен бір­ге Иранға барған Темірқұл қарияның ағайындары Гурган, Бендертүркпен, Аққала, Кумбеткәус деген қалаларда тұрмыс кешкен. Осы уақытта он-он бес жылдай босқын мәртебесінде болған. 1991 жылы «Қазақстан егемендік алды, мемлекет болды» – деген жақсылық хабарды есіткенде алақайлап қуанып, «Біз отанымызға барамыз» – деп Президентке өтініш жазған. 
– 1992 жылы Нұрсұлтан Назарбаев Иранға келеді дегенде, ондағы қазақтар қатты қуанып, өз патшамызбен кездесуге қамдандық. Сол жолы Нұрекеңмен жолыға алмасақ та, Мырзатай Жолдасбеков бізге арнайы келді. «Президенттің Иранға келгенде жоспарлаған жиырмадан аса шаруасы бар. Соның ең біріншісі – сіздердің, қазақтардың қамы, – дегенде жат жерде жабығып жүрген қаракөздер еңіреп жылап жіберді, – деп еске алады Темірқұл ақсақал. Сөйтіп, 1993 жылы Президент қолдауымен Иран қазақтары Қазақстанға көшіп келген. 
Темірқұл қажы Тәліпұлының отбасы бүгінде Оңтүстік Қазақстан облысы, Түркістан қаласының Ынтымақ ауылында тұрып жатыр.
Ал енді сексеннен асқан жасында ақсақалды төсегінен тұрғызып, алыс жолға аттандырған не сезім?!
– Арғы бабамыз Беркін осы Батыс Қазақ­стан өңірінен кетті ғой. Оның баласы молла Естай да, менің әкем Тәліп те атажұртын бір көруді армандап дүниядан өтті. Қазақ жерінің қай топырағы да – Отанымыз, дегенмен атакүлдіктің орны бөлек екен. Кәрі қойдың жасындай жасым қалса да осы өңірді бір көріп, аталас ағайындарыммен танысып, табысып кету – арманым еді, – дейді қария.
* * * 
150 жылдан кейін жарты әлемді шарлап оралған ұрпағын Батыс Қазақстан өңірі жылы қарсы алды. Темірқұл қажы­ны Сырым ауданының әкімі Төлеген Төреғалиев қабылдап, өңір тарихымен таныстырды. Меймандар Байбақты руы­ның Шолан атасынан тарайтын, Сырым батырдың ұрпағы тұратын Жетікөл өңіріне сапар шегіп, Қазы Сырымұлы мен Омар Қазыұлының қабірін зиярат етті. Ауыл ақсақалдарымен кездесіп, шежіре сұрасып, шер тарқатты. «Бошалап кетіп, боталап оралған» бауырларын сырымдықтар биыл күзде атап өткелі отырған Сырым Датұлының 275 жылдық мерейтойының да төрінен көргісі келіп отыр.

Қазбек ҚҰТТЫМҰРАТҰЛЫ,
«Егемен Қазақстан»

Суретті түсірген
Шынар МОЛДАНИЯЗОВА

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

21.06.2018

Алматының әкімі стартап-компанияларының өкілдерімен кездесті

21.06.2018

Еуропа лигасындағы қарсыластар анықталды

21.06.2018

«Жетісу» газетінің жарық көргеніне бір ғасыр толды

21.06.2018

Джокович үлкен тенниске қайта оралды

21.06.2018

Тайсон келесі кездесуін тамызда өткізеді

21.06.2018

Уилшер «Арсеналмен» қоштасады

21.06.2018

«Егемен академиясының» бірінші маусымы сәтті аяқталды (видео)

21.06.2018

ӘЧ: «Неміс машинасы» атағын қорғай ала ма?

21.06.2018

ӘЧ: Тоналған фанаттар мен жаңарған рекордтар

21.06.2018

Астананың құрдастары: Мақсатым – ақылды адамдарға арналған ұйым құру (видео)

21.06.2018

Түркістан облысы - Зиялы қауым не дейді?

21.06.2018

Шетел басылымдары. Түркістанды бауырлас халықтар да қолдайды

21.06.2018

Түгел түркінің тілегі орындалған күн - Құлбек ЕРГӨБЕК

21.06.2018

Астанада көптілділікті дамытуға арналған жиын өтті

21.06.2018

Үздік мемлекеттік қызметкерлер анықталды

21.06.2018

Қаржы министрі Бақыт Сұлтанов халыққа есеп беру кездесуін өткізді

21.06.2018

Біздің мақсат – мемлекеттік қызметшілерді ынталандырудың жоғары деңгейіне қол жеткізу – А.Шпекбаев

21.06.2018

Ислам қолжазбалары зерттелуі тиіс

21.06.2018

Әйелдер кәсіпкерлігін қолдау қорын құру ұсынылды

21.06.2018

Цифрландыру – ел дамуының басты кепілі – А. Оспанов

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан»

Ақты ақ, қараны қара деген ұтады -Александр ТАСБОЛАТ

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Астық шығымы неге артпайды?

Кейінгі жылдары еліміздің егін шаруашылығы саласына келіп жатқан жаңа технологиялардың нәтижесінде мұндағы еңбек өнімділігінің өсе бас­тағаны белгілі. 

Дархан ҚЫДЫРӘЛІ, «Егемен Қазақстан»

Түркістан – тамырластық тұғыры

Түркістан екі дүние есігі ғой, Түркістан ер түріктің бесігі ғой, Тамаша Түркістандай жерде туған, Түріктің Тәңірі берген несібі ғой!

Жұмабай ШАШТАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Әр қазаққа қажет ұстаным

Қазіргі өмір барысына ой жіберіп қараған кезде ақыл-ойымыздың тереңдігіне малданып, сезімтал аңғарғыштығымызды артықшылыққа балайтын жөніміз бар ма? Аға ұрпақ санатына қосылған ендігінің ақсақалы біздер қазақ сөзіне әкелген жаңалығымыз, яғни бейнелі тіркес­теріміз кәне дегенге кесімді жауап беру қиын-ау. Ұлғайыңқы тартқан осынау шағымызда қазақ қарияларының сөз саптау мәдениетін жиі-жиі еске алып, жадыда жаңғыртуға тырысатын дертке шалдықтық. 

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Арайланған, абаттанған Астанам!

Махамбет «Еділдің бойы ен тоғай, ел қондырсам деп едім» деп жалынды жырына қосқандай, бүгінде еңсесі биіктеген елорда көз алдымызда қанатын жайып, өсіп-өркендеп, сары даланың сәніне сән қосқан керім қалаға айналғаны анық.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу