Атажұртты аңсаған ақсақал

1869-1870 жылдары бүкіл Батыс Қазақстан өңірін шарпыған «Ел ауа» көтерілісінде туған жерінен көтерілген көштің ұрпағы бір жарым ғасырдан кейін атажұртын іздеп келді.
Егемен Қазақстан
31.07.2017 1974
2

1868 жылы Патша өкіметінің қазақ даласын басқару жөніндегі жаңа ережесіне қарсы Батыс Қазақстан мен Торғай өңірінде үлкен толқу болған. Тарихшылар бұл оқиғаны «Ел ауа» көтерілісі деп атайды. Өйткені толқу кезінде мыңдаған шаңырақтан тұратын қалың ел Ресей билігін мойындамау үшін өз жерінен ауа көшіп, Хиуаға қоныс аударған екен.
Біздің кейіпкеріміз Темірқұл қажы Тәліпұлының арғы атасы Беркін Оспанұлы – дәл осы көтеріліс көсемдерінің бірі болған. Бодандық бұғауына қарсы көтерілген халық оны өздеріне «хан» көтерген. «Қарадан шығып, хан болған» алаша Сейіл Түркебайұлы орыс қолына түсіп, түрмеде өлсе, байбақты Беркін өзіне қараған көп елді бастап тәжік-ауған жеріне өтіп кеткен.
– Орыс деректерінде Беркін Ос­пановты «Сырым Датовтың немере інісі, аса қауіпті» деп сипаттайды. Тіпті сол жылдары шыққан «Ресей империясы­ның жаулары» деген тізімде Беркін Оспан­ұлы №1 болып жазылған, – дейді тарих ғылымдарының кандидаты Жәнібек Исмурзин.
– Беркін бабамыз бұрынғы шалдардың айтуы бойынша, орыстан қиындық көргесін, Батыс Қазақстанның Тайпақ өңірінен 500 шаңыраққа бас болып көшкен екен. Көшу себебі – қазақтың құнарлы жерлерін Ресей үкіметі күштеп тартып алыпты. Ол жерлерді қазақтар әлдеқалай пайдалана қойса, оларға айып салыпты. Қарапайым халықтан ретсіз алым-салық алуды да көбейтіпті. Жығылғанға жұдырық дегендей, ашар­шы­лық та болыпты. Елден көшіп, тәжік жеріне келіпті. Сөйтіп, Қаратау, Түйе­бақырды деген тауларды жайлап, Қолап өңірін қоныс еткен, – дейді бүгінде жасы 81-ге келген Темірқұл ата.
Қазақтар бірнеше жылдан соң тәжік жерінің де түпкілікті қоныс болмайтынын сезіп, ақылдасыпты. «Бұл жерде де Ресей үкіметінің қоластынан құтыла алмаймыз-ау» деген ой-пікірге келіпті. Ишанқажы деген кісіні «Сіз қоныс қарап келіңіз» деп бата беріп, желмаяға мінгізіп жөнелткен екен. Ол кісі Ауғанстан, Иран, Пәкістан, Түркия сияқты бірнеше мемлекетке барып, аралап көріп, қайта оралып келген соң халқын жинап, былай деген екен:
– Ал, ағайын, біз Ресейдің қоластынан құтылу үшін көшуіміз керек. Бұл орыстың мұсылманға қысым көрсетуі анық. Бірнеше мемлекетке бардым. Ауған­станға қоныс аударсақ болады-ау деп келдім, қалай қарайсыңдар? – дейді. 
Әрине, бұған наразылық білдір­ген­дер де болыпты. «Елді тағы да бос­­қын­шылыққа ұшыратайын деп отыр ма» деп күңкіл шығарғандар көп болған екен. Сонда Беркін батыр: «Жауды көрмей тұрып қорық» деген нақыл сөз бар. Қиындық басымызға келмей тұрып көшейік, ағайын!» депті. Осылайша, қазақтар Бағлан қаласының Ақмол деген ауылына, Құндыз қаласының Шар­дара, Айлабат, Седірек ауылдарына, Имам­сайып қаласының Бескепе, Ақмешіт, Кәлбат деген ауылдарына қоныстанып өмір сүрген.
Әрине, жат жерде кірме елдің халі қайдан керемет болсын?! Небір қақтығыс, қанды шайқастар да болғанға ұқсайды. Тіпті орыс өкіметінің өзі арнайы қазаққа соққы беру үшін шекара асырып әскер кіргізген оқиға да болған. Беркін батыр ауған жерінде жасы жетіп, Құндыз қала­сының Сәдірек ауылының оңтүстік жағындағы адырдың үстіндегі қорымға жерленіпті. Беркін қайтыс болған соң да Ерназарбек, Бүркітбай ақсақал, Өтеш ақсақал, Тәжі батыр, Майлаш батыр, Дастанбек, Өтеген ақсақал, Әбдіразақ уәкіл, Әбдіқали палуан сияқты азаматтар елді билеп, ауғанның, басқа ұлттың иегінің астында жүрмей, өз басына ауыл болып, мешіт салып, имам ұстап, өзге ұлттармен терезесі тең өмір сүрген екен.
Темірқұл ақсақалдың әңгімесін тың­дап отырып, жер жаһанға тарыдай ша­шыл­ған қазақтың басынан талай тар заман, тайғақ кешу өткенін түсіндік.
Сонымен, Ауғанға барған қазақтардың бәрі де 1977 жылға дейін тыныш өмір сүріпті. Кеңес солдаттары Ауғанстанға басып кіргенде қарапайым халықтың күн көруі қиын болған. Мал-мүлкін тас­тап, қашу басталған. Алды Түркияға, Иранға қоныс аудара бастапты. Тағы да босқан бір мыңдай отбасымен бір­ге Иранға барған Темірқұл қарияның ағайындары Гурган, Бендертүркпен, Аққала, Кумбеткәус деген қалаларда тұрмыс кешкен. Осы уақытта он-он бес жылдай босқын мәртебесінде болған. 1991 жылы «Қазақстан егемендік алды, мемлекет болды» – деген жақсылық хабарды есіткенде алақайлап қуанып, «Біз отанымызға барамыз» – деп Президентке өтініш жазған. 
– 1992 жылы Нұрсұлтан Назарбаев Иранға келеді дегенде, ондағы қазақтар қатты қуанып, өз патшамызбен кездесуге қамдандық. Сол жолы Нұрекеңмен жолыға алмасақ та, Мырзатай Жолдасбеков бізге арнайы келді. «Президенттің Иранға келгенде жоспарлаған жиырмадан аса шаруасы бар. Соның ең біріншісі – сіздердің, қазақтардың қамы, – дегенде жат жерде жабығып жүрген қаракөздер еңіреп жылап жіберді, – деп еске алады Темірқұл ақсақал. Сөйтіп, 1993 жылы Президент қолдауымен Иран қазақтары Қазақстанға көшіп келген. 
Темірқұл қажы Тәліпұлының отбасы бүгінде Оңтүстік Қазақстан облысы, Түркістан қаласының Ынтымақ ауылында тұрып жатыр.
Ал енді сексеннен асқан жасында ақсақалды төсегінен тұрғызып, алыс жолға аттандырған не сезім?!
– Арғы бабамыз Беркін осы Батыс Қазақ­стан өңірінен кетті ғой. Оның баласы молла Естай да, менің әкем Тәліп те атажұртын бір көруді армандап дүниядан өтті. Қазақ жерінің қай топырағы да – Отанымыз, дегенмен атакүлдіктің орны бөлек екен. Кәрі қойдың жасындай жасым қалса да осы өңірді бір көріп, аталас ағайындарыммен танысып, табысып кету – арманым еді, – дейді қария.
* * * 
150 жылдан кейін жарты әлемді шарлап оралған ұрпағын Батыс Қазақстан өңірі жылы қарсы алды. Темірқұл қажы­ны Сырым ауданының әкімі Төлеген Төреғалиев қабылдап, өңір тарихымен таныстырды. Меймандар Байбақты руы­ның Шолан атасынан тарайтын, Сырым батырдың ұрпағы тұратын Жетікөл өңіріне сапар шегіп, Қазы Сырымұлы мен Омар Қазыұлының қабірін зиярат етті. Ауыл ақсақалдарымен кездесіп, шежіре сұрасып, шер тарқатты. «Бошалап кетіп, боталап оралған» бауырларын сырымдықтар биыл күзде атап өткелі отырған Сырым Датұлының 275 жылдық мерейтойының да төрінен көргісі келіп отыр.

Қазбек ҚҰТТЫМҰРАТҰЛЫ,
«Егемен Қазақстан»

Суретті түсірген
Шынар МОЛДАНИЯЗОВА

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

21.09.2018

Тимур Жақсылықов Президенттің көмекшісі болып тағайындалды

21.09.2018

Маман дайындау мәселесі талқыланды

21.09.2018

Астанада тұрғын үй кешенінде шартты өртті сөндіру бойынша тактикалық оқу-жаттығу өтті

21.09.2018

Бүркітші қыз Айшолпан түскен «Көшпенділер» фильмі көрерменін қуантады

21.09.2018

Павлодарда биыл 1655 жұп қосылса, 1101-і ажырасқан

21.09.2018

Тұрмыстық қатты қалдықтарды өңдеу бойынша жоба әзірленді

21.09.2018

Кәрім Мәсімов терроризмге қарсы орталықтың отырысын өткізді

21.09.2018

Қостанайлықтар жарықдиодты шыны жолмен жүреді (ВИДЕО)

21.09.2018

Қанат Ислам мақтааралдық жас боксшыларға мастер-класс өткізді

21.09.2018

Алексей Луценко: «Алматы турын» апталық жарыс қылса керемет болар еді

21.09.2018

Бурабайда жаңа мешіт ашылды

21.09.2018

Онкологиялық қызметтің атасы Сәкен Нұғмановтың 100 жылдығы атап өтілді

21.09.2018

Дзюдошы Ерлан Серікжанов жартылай финалға шықты

21.09.2018

Қайрат өз құрамын жария етті

21.09.2018

Асқар Жұмағалиев Үндістанның АТ және телекоммуникациялар министрімен кездесу өткізді

21.09.2018

Шетелдік мамандар ауылдық мектеп оқушыларына ағылшын тілін оқытуды бастады

21.09.2018

Шыңғырлау ауданында төрт емдеу нысаны күрделі жөндеуден өтті

21.09.2018

Рани Мукерджидің қазақтарға сәлемі

21.09.2018

Елбасы «Қазатомөнеркәсіп» ҰАК» АҚ басқармасының төрағасын қабылдады

21.09.2018

Даниал Ахметов Зырян ауданын Алтай деп атау туралы ұсынысты қолдады

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Qasiet pen qasiret

«Dánikkennen qunyqqan jaman» degen sózge mán bersek, munda úlken fılosofııalyq maǵyna bar. Táýba, bireý bireýden nan surap jeıtin zaman emes qazir. Toqshylyq zaman. О́zimizdi qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan barshylyqta, etek-jeńniń keń kezinde dúnıege kelgen, zárýlik kúıin sezinbeı ósken urpaqqa balaımyz. Dastarqannan nan, maı, qant, sút, qaımaq eshqashan úzilgen emes. Sonymyzben baı sanalmasaq ta, bardyń sanatynan bolatynbyz... Qudaı saqtaı gór, taǵamǵa talǵam-talabymyzdyń sharyqtap ósip ketkeni sonshalyq keıde dastarqannan búginde nan qoıylatyn bos oryn tappaı qınalatynymyz ras. Sóıte tura, toqshylyq zamanda ómir súrip jatqanymyzdy sezinbeıtinimiz jaman. Moıyndaǵymyz kelmeıtini qorqynyshty. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Minez adamnyń taǵdyry ma?

Qazir Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy týraly jıi áńgime qozǵalýda. Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – ulttyq kodyńdy saqtaı bilý, ıaǵnı zaman jańalyqtaryn qabyldaı, oǵan ún qosa otyryp, basqa ulttardan árdaıym erekshelendirip turatyn ózińniń ulttyq bolmysyńdy, qazaqy qalybyńdy damyta bilý ekendigi aıtylýda.

Жұмабай ШАШТАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Esti men eski

Elektrondy aqparat quraldaryn qosa qalsań-aq jarq etip shyǵa keletin ánshilerdiń bitim-bolmystarynan syr aýlaı uzaq qadalatynyń bar. Qyz-jigitterdiń arasynda burynnan biletiniń ıa qatarǵa jańa-jańa ilingenderiniń oryndaǵan ánderine qulaı elikpeseń de – beker obaldary káne, beıjaı tyńdap otyrǵyzbaıtyn izdenisteriniń qýaty barshylyq. Bul salanyń jetik bilgiri sanalmasań da, tańdaǵan repertýaryna ózińshe kóńil aýdaryp, naqyshyn ishki tarazyńmen ólshep, órnek ıirimin oısha saraptaısyń ǵoı, baıaǵy. 

Ермухамед Мәулен, «Егемен Қазақстан»

Boljam aıtyp baıyǵandar

Sport bızneske aınalǵaly qashan. Árıne bul sózben qazir eshkim daýlasa almaıdy. Álemdegi eń baı adamdar sportshylar ekeni anyq. Alaıda osy sport bıznesi salasynda alaıaqtyq ta joq emes. Ásirese bás tigip aqsha tabatyndar men qandaı báske qoıý kerektigin usynatyndardan aıaq alyp júre almaısyz. Keńes beretin keń­seler men aqyl aıtyp otyratyn saıttar qap­tady. Aldaǵy ýaqytta alaıaqtardyń arbaýyna túspes úshin bul júıeniń qalaı áreket etetinin aıtyp óteıin. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Naǵyz Báıterek

Qazirgi baspasóz betterinde, buqaralyq aqparat quraldarynda «Báıterek» degen sóz teńeý retinde kóbinese qoǵamǵa eńbegi sińgen nemese ómir jolynda jeke basy jaqsy tabystarǵa jetken, sodan halyqtyń kózine túsken adamdarǵa qatysty qoldanylyp júr. Durys-aq. Ondaı adamdardyń eńbegi halyq ıgiligine jarap jatsa, sol ıgilikten kóptegen adamdar nár alyp, turmysyn jaqsartsa nemese sol adamnan úlgi alý arqyly urpaǵyna durys tárbıe, baǵyt-baǵdar berse, tipti basqany bylaı qoıǵanda, et jaqyn týystary, aýyldastary sonyń saıasynan pana taýyp, sol arqyly ómirin durys arnada jalǵastyryp jatsa, nege qoldanbasqa. Rasynda da, mundaı adamdar «Báıterek» degen atqa ábden laıyq qoı.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу