«Балбырауын»

«Балбырауынға» байланысты бұрынғы-бүгінгі буынды қайдам, алпыстың ауылына ат басын бұрған өзімнің біршама білгенім беріде. Көзі ашық, көкірегі ояудың құлағына ғаламат күйдің күмбірі, сол күйдің желісінде қойылған биді орындаушы ару шолпысының сылдыры естілер. Содан соң? Содан соң тынды! Ал бүгінгі әңгіменің өзегі – «Балбырауын» кен орны.

19.04.2017 244

Мен «Балбырауын» кен орны туралы бастапқыда осы ғасырдың басында Қар­сақ­бай металлургия зауытының директоры Қадыр Мәткеновтен естідім.

Қарсақбайға қатысты әңгіме қозғала қал­са әжімді өңі әрленіп, тінін тарих те­ре­ңінен тамырлатып, байыпты сөзін бабымен сабақтайтын, осы өңірдің тағдырын өз отбасындай ойлайтын ол толғандырған түй­інді түйіткілді, тынымсыз тыныс-тір­ші­лікті тілге тиек ете келіп:

– Бұл өңірдің болашағы – «Бал­бы­рауын». Онда тұтасқан темір кенінің қа­лың қатпары жатыр. Сол ен байлықты ел игілігіне айналдыру, соған сай іргелі кә­сіп­орын салу Қаныш Сәтбаевтың арманы бол­ған. Академик арманының ақиқатқа ай­налатын уақыты алыс емес, – деп тү­й­ін­деген.

Шыны керек, сол жолы мыстай «май­­­­шелпек» тұрғанда, үкілі үмітті қай­­­дағы бір темірге әкеліп тірегеніне тү­сін­бегенмін. Алайда, көңіл түкпірінде «Бал­бырауын» туралы тереңірек біле түс­сем деген әуестік оянған. Оны акаде­мик еңбегінен табатыныма да күмән кел­­­тірмегенмін. Бірақ, «Балбырауынға» бай­­­ланысты бірегей деректі Қаныштың қап­­таған еңбегінің қайсысынан табамын?

Сөйтсем, Қ.Сәтбаевтың «Қарсақбай темір кен орны тобы» деген еңбегі бар екен. Ғұлама ғалым оны 1941 жы­лы жа­зып­­ты. Алғаш рет 1968 жылы жа­рық көр­­­ген «Таңдамалы туындыла­ры» кіт­а­бы­­на енгізіліпті. Сонымен, шы­ғар­ма­ның шұ­ң­­ғымасына сүңгідім де кеттім. Ол әлгі ең­бегінде «Балбырауынға» байланысты былай деп жазады:

«Табылған темір кені жүлгесінің жал­пы ұзындығы 270 шақырымға тең... Ені 2-5 шақырымдай. Терісбұтақ өзе­нінің солтүстігі мен Білеуті өзенінің оң­түс­ті­гін­дегі темір кені жүлгесі мезозой-кайно­зой шөгіндісінің көлбеу жамылғысы ас­тынд­а жатыр. Білеуті мен Терісбұтақ ара­лығында ішінара барынша беріректе тү­зілген шөгінді астында да кездеседі».

Одан әрі темір кені жүлгесі кез­де­сетін басқа өңірге түрен түспегенін, геоло­гия­лық-барлау жұмысы жүргізілмегенін ай­та­ды. Осы аймақтың күрт құбылмалы ауа-райына тоқталады. Жер бедерін си­пат­тайды. Гидрогеологиялық жә­не гид­ро­г­рафиялық ерекшелігін қарас­ты­ра­ды. Ха­лық шаруашылығы мен өндірісте көк­тем­гі қар суын пайдалану мүмкіндігіне на­­зар аударады.

Жалпы, геологиялық барлау дерегіне, бұ­рынғы зерттеудің болжам-байламына сүйе­ніп, ғылыми негізде жазылған көлемді әрі күрделі еңбекті қайталап айтып шығу­дың қажеті жоқ шығар, сірә?! Басы ашық нәр­се сол – Қарсақбай тө­ңі­-

р­егінде «Бал­бырауын» бастаған кен көзінің шоғыр­лан­­ғандығы. Бұл еңбектің тигізген әсері сон­­дай, оқып шыққан соң көз алдыма тағы бір Қазақстан маг­нит­касының сұлбасы көл­беңдеп тұрып алды.

Бұдан он шақты жыл бұрын «Бал­бы­рауын» әртүрлі алқалы жиында жиі

ау­ызға алына бастады.

2004 жылы ақпанда «Қазақмыс» ком­паниясының басшылығы жур­на­лис­терді жи­нап, баспасөз мәслихатын ұй­ым­дас­тыр­ды. Шикізат қорын нығайту мә­селе­сі­не баса назар аударылған сол жиын­да мы­н­андай әңгіме айтылды:

«Қазір компания «Қарсақбай» ау­ма­ғын­дағы «Балбырауын» темір кен орнын иге­ру мен өңдеу жобасын жүзеге асыруға кі­рісті. Оған электрлендірілген темір жол тар­тылады. Төтесінен тартуға мүмкіндік болуына қарамастан, тұрғындарды жұ­мыс­пен қамту мақсатында оның Жезді, Қар­сақбай арқылы өтуі қарастырылған.

­«Балбырауын» кен-металлургия ке­ше­нін игеру Қаныш Сәтбаевтың арманы еді. Соны жүзеге асыратын сәт туған сы­ңай­лы. Біздің болашақ – «Балбырауын». Оның қазір зерттелген қорының өзі 30-40 жылға жетеді. Одан өндірілген шикізатты элек­трмен балқытып, болат алатын уақыт та алыс емес».

Сол жылы наурызда Қарағанды облы­сы­­ның сол кездегі әкімі К.Мұхамеджанов Жез­қазғанда аймақтық кеңес өткізді. Бір­қатар өзекті өткір мәселе талқыланған осы алқалы басқосуда сөз алған «Қаза­қ­-

мыстың» басшысы Владимир Ким әр­алуан әлеуметтік мәселені шешуге бай­ла­нысты атқарылып жатқан жүйелі жұ­мыс­ты айта келіп, кен қорын нығайтуға қа­тысты да әңгіме қозғады.

– Біз «Балбырауын» кен орнын игеру жобасын жүзеге асыруға кірістік. Ке­ле­шекте оның базасында электрмен бал­қыту арқылы жоғары сапалы болат алу көзделген. Корпорация Жезқазған ай­мағын дамытуға соны серпін береді, – деп қа­дап айтқан.

Қысқасы, «Балбырауын» бұрынғыдай бо­лашақтың емес, бүгінгінің бірегей ныса­нына айналып отырғаны аңғарылған. Жал­пылама әңгіме нақты істен көрініс та­ба бастаған. Дархан даланың тусыраған тө­сі дүбірлеген еңбек күйіне бөленетін уа­қыт таяп қалғанын түйсіндік. Содан соң ком­па­нияның сол кездегі бас геологы Виктор Шквыряға телефон шалып, тілдескенім есімде.

– «Балбырауын» Қарсақбайдың оңтүстігінде жатыр, – деген ол.

– Қоры қанша?

– 125,6 миллион тонна.

– Бұл қаншаға жетеді?

– Бастапқы жылдық жобалық қуаты 3 миллион тоннаға жуық кен өндіруге есеп­тел­ген. Бара-бара оның ауқымы арта­ты­ны аян. Сонда қоры қырық жылға же­тіп қалар...

– Құнарлығы қандай?

– Кен құрамындағы металдың орта­ша көрсеткіші – 40,4%. Бұл әлемдік өл­шем­мен алғанда онша құнарлы шикізат саналмайды. Дегенмен, жоқтан жақсы ғой?..

– Кен қоры ұрпақтың бір буынына молынан жетеді екен. Ал «Балбырауынды» бітірген соң қайтеміз?

– Қарсақбай төңірегінде темір кен орны баршылық. Соның бірі – «Балбырауын». Сол­түстігінде керіліп «Керегетас» жатыр. «Сазтөбе» мен «Жетіқыз», тағы басқа кен ор­ны кезегін күтіп тұр. Кезінде Қаныш Сәтбаев жасап кеткен батыл болжам бү­­гін­­де нақтыланып, іргелі іске іргетас бо­ла­ры анық.

Екеуара осы әңгімеден Ұлытау өңі­рін­­дегі өмірге үлкен өзгеріс енгелі тұр­ға­нын аңғарғандай болдым. Сол қауырт қи­мылдың дүбірі құлаққа келгендей...

«Қазір қолда бар нақты деректер та­биғ­ат соншалықты жомарттықпен ал-

уан түрлі бай кенді аса мол мөлшерде бір жер­ге жинақтаған Жезқазған аймағын жер ша­рындағы санаулы бақытты өңірлердің бі­ріне жатқызуға мүмкіндік береді», деп берік байлам жасаған Қаныштың кө­ре­ген­дігіне еріксіз қайран қаласың. Бәрін қол­­мен қойғандай көрсетіп кеткен. Бе­дерлі бо­лашаққа бастайтын бүгіннің ке­мел келе­шек көкжиегін кеше кестелеген, соған жеткізетін соқпақты салып кеткен. Бізге бұйырғаны – сол сүрлеумен ілгері озу.

Әлібек ӘБДІРАШ,
Қазақстан Журналистер одағы
сыйлығының лауреаты


СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

26.05.2017

Премьер ТМД елдері үкімет басшылары кеңесінің отырысына қатысты

26.05.2017

Мадрид конференциясы Астана процесі нәтижелерін жоғары бағалады - СІМ

26.05.2017

«Ұлы дала» II форумы аясында шетелдік ғалымдар құнды ойларымен бөлісті

26.05.2017

Солтүстік Қазақстанда әкім әкесіне заңсыз субсидия алып берген

26.05.2017

Алтай Көлгінов: Біз биыл «Алаш» музейін ашамыз

26.05.2017

Түркі тілінің халықаралық мәртебесі туралы мәселе қозғалды

26.05.2017

Ұлытауды ұлықтау жұмыстары басталды – Ерлан Қошанов

26.05.2017

Жандос Асанов: Түркі тілдерін зерттеу – ТүркПА-ның назарындағы мәселе

26.05.2017

Жансейіт Түймебаев: Елдік мүддедегі есебіміз түгенделе түсуде

26.05.2017

Манзур Хусейн Сумро: «Біз өз құндылықтарымыздан ажырамауымыз керек»

26.05.2017

Дархан Қыдырәлі Моңғолия ғылым академиясының құрметті докторы атанды

26.05.2017

Оңтүстік Қазақстанда қамыс плитасын шығаратын зауыт ашылады

26.05.2017

Қордайда Сағадат Нұрмағамбетовке арналған ескерткіш ашылды

26.05.2017

Елбасы бастамасын ел қолдады - Нұрлан Ноғаев

26.05.2017

Рухани жаңғыру – тарихты қайта тануға жетелейді

26.05.2017

Астанада «Мұңмен алысқан адам» атты пьеса сахналанды

26.05.2017

Сергей Саламацкий: «Успен ауданының түлектеріне ҰБТ-ға қатысу маңызды емес»

26.05.2017

«ONTUSTIK өнімдері-2017» көрме-жәрмеңкесі өтуде

26.05.2017

Солтүстік Қазақстан имамы Рамазан айындағы сауапты іс-шараларды айтты

26.05.2017

Жансай Смағұлов – Азия чемпионатының қола жүлдегері

КОЛУМНИСТЕР

Қорғанбек АМАНЖОЛ, «Егемен Қазақстан»

Ер мен Жер

Қазақтың әзелден ардақ тұтып қастерлейтін қасиетті ата құн­ды­лық­тарының арасында Ер мен Жердің ала­тын орны ерекше. Ер қашанда туып-өскен жеріне тартып туады. Осы бір жайды «Тау баласы тауға қа­рап өседі» деп жырлаған тұма жырлы Тұманбай Молдағалиевтай ақын аға­мыз да кезінде жақсы аңдатқан еді. Се­бебі, ер жерге кіндігімен байланады, ту­ған жерінің барша қадір-қасиетін тұ­ла бойына сіңіріп, көкірегіне құй­ып, соған бүкіл жан-жүрегімен із­гі­лік қайнарына бас қойғандай сусын­дап өседі. Осылайша туған жер ал­дын­да­ғы перзенттік парыз жүгі сал­мақ­та­на бермек, туған жерге деген пер­зент­тік ыстық ілтипат пен махаббат тұр­паттанып толағайлана түспек.

Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан»

Басты құндылық – рухани тазалық

«Өмір сүру үшін өзгере білу керек», деді Президент Нұрсұлтан Назарбаев «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты мақаласында. Заман талабына сай лайықты өмір сүру үшін қазіргі уақыттағы жаңғырудың да негізгі мақсаты – осы.

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Қазақ киносы неге дәстүрді ұлықтай алмайды?

Бір жылдары Қазақстанның мә­дениет күндері аясында Үндістанға сапарлап бардық. Көнеден көнермей жеткен мәдениеті, өнердің қай түрінен де әлемдік өркениетке қосар қомақты үлесі бар, бай тарихты, жер жүзіндегі жәдігерлер бесігінің бірі Үндістанға табан тірегенде таңданарлық қай­шылыққа тап болғанбыз. Сенің санаңда қалып­тасқан бай мәдениет, өр­кениет, ежелгі дәстүріне сызат түс­пеген ғажайып әлемге кереғар тір­шілік – қағаз жәшіктерден үй жасап, көшеде туып, көшеде тұрып жатқан халық менмұндалап алдымыз­дан шыққан. Тілім өкше ересек, кір қожалақ бала, қол жайған қайыр­шыдан аяқ алып жүре алмайсыз.

Әйіп ЫСҚАҚОВ, биология ғылымдарының докторы, профессор

Біліктілік – ауыл дамуының алғышарты

Мал шаруашылығы ата кәсібі­міз ғана емес, еліміздің азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ете­тін маңызды салалардың бірі сана­ла­ды. Мал басының басым бөлігі, яғни 80 пайыздан астамы қосал­қы шаруашылықтарда шоғыр­ланған­дықтан, Елбасы тапсыр­масымен оларды кооперативтерге бірікті­ріп, оңтайландыру шаралары­ның қолға алына бастауы өте құптарлық.

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Ұрпақ тағдырымен ойнаған оңбайды

Ұлттың ұлылығы ұрпағынан көрі­неді. Бұл – әлімсақтан белгілі нәрсе. Ал сол ұрпақ тағдырына былық араласса, ар былғанады. Содан да шығар, ұлт ұстазы Ахмет Байтұрсынұлының «Ба­ланы ұлша тәрбиелесең – ұл бол­мақ­шы. Құлша тәрбиелесең – құл бол­мақ­шы», деп өсиет қалдырып кеткені. Біз осы өсиетті орындай алдық па, әлде бәрін заманға теліп, теріс басқан аяғымызды, дүниенің құлы болуға ұм­тылған ниетімізді түзеуге мұршамыз жет­пей жүр ме? Бұл санамыздағы ақау­дан, ұлтты ұлт ететін мәдени-ге­не­тикалық кодымыздың әлсіздігінен, тіп­ті мүлде кеміп кеткенінен болып отыр ма?

Пікірлер(0)

Пікір қосу