«Балбырауын»

«Балбырауынға» байланысты бұрынғы-бүгінгі буынды қайдам, алпыстың ауылына ат басын бұрған өзімнің біршама білгенім беріде. Көзі ашық, көкірегі ояудың құлағына ғаламат күйдің күмбірі, сол күйдің желісінде қойылған биді орындаушы ару шолпысының сылдыры естілер. Содан соң? Содан соң тынды! Ал бүгінгі әңгіменің өзегі – «Балбырауын» кен орны.
Егемен Қазақстан
19.04.2017 313

Мен «Балбырауын» кен орны туралы бастапқыда осы ғасырдың басында Қар­сақ­бай металлургия зауытының директоры Қадыр Мәткеновтен естідім.

Қарсақбайға қатысты әңгіме қозғала қал­са әжімді өңі әрленіп, тінін тарих те­ре­ңінен тамырлатып, байыпты сөзін бабымен сабақтайтын, осы өңірдің тағдырын өз отбасындай ойлайтын ол толғандырған түй­інді түйіткілді, тынымсыз тыныс-тір­ші­лікті тілге тиек ете келіп:

– Бұл өңірдің болашағы – «Бал­бы­рауын». Онда тұтасқан темір кенінің қа­лың қатпары жатыр. Сол ен байлықты ел игілігіне айналдыру, соған сай іргелі кә­сіп­орын салу Қаныш Сәтбаевтың арманы бол­ған. Академик арманының ақиқатқа ай­налатын уақыты алыс емес, – деп тү­й­ін­деген.

Шыны керек, сол жолы мыстай «май­­­­шелпек» тұрғанда, үкілі үмітті қай­­­дағы бір темірге әкеліп тірегеніне тү­сін­бегенмін. Алайда, көңіл түкпірінде «Бал­бырауын» туралы тереңірек біле түс­сем деген әуестік оянған. Оны акаде­мик еңбегінен табатыныма да күмән кел­­­тірмегенмін. Бірақ, «Балбырауынға» бай­­­ланысты бірегей деректі Қаныштың қап­­таған еңбегінің қайсысынан табамын?

Сөйтсем, Қ.Сәтбаевтың «Қарсақбай темір кен орны тобы» деген еңбегі бар екен. Ғұлама ғалым оны 1941 жы­лы жа­зып­­ты. Алғаш рет 1968 жылы жа­рық көр­­­ген «Таңдамалы туындыла­ры» кіт­а­бы­­на енгізіліпті. Сонымен, шы­ғар­ма­ның шұ­ң­­ғымасына сүңгідім де кеттім. Ол әлгі ең­бегінде «Балбырауынға» байланысты былай деп жазады:

«Табылған темір кені жүлгесінің жал­пы ұзындығы 270 шақырымға тең... Ені 2-5 шақырымдай. Терісбұтақ өзе­нінің солтүстігі мен Білеуті өзенінің оң­түс­ті­гін­дегі темір кені жүлгесі мезозой-кайно­зой шөгіндісінің көлбеу жамылғысы ас­тынд­а жатыр. Білеуті мен Терісбұтақ ара­лығында ішінара барынша беріректе тү­зілген шөгінді астында да кездеседі».

Одан әрі темір кені жүлгесі кез­де­сетін басқа өңірге түрен түспегенін, геоло­гия­лық-барлау жұмысы жүргізілмегенін ай­та­ды. Осы аймақтың күрт құбылмалы ауа-райына тоқталады. Жер бедерін си­пат­тайды. Гидрогеологиялық жә­не гид­ро­г­рафиялық ерекшелігін қарас­ты­ра­ды. Ха­лық шаруашылығы мен өндірісте көк­тем­гі қар суын пайдалану мүмкіндігіне на­­зар аударады.

Жалпы, геологиялық барлау дерегіне, бұ­рынғы зерттеудің болжам-байламына сүйе­ніп, ғылыми негізде жазылған көлемді әрі күрделі еңбекті қайталап айтып шығу­дың қажеті жоқ шығар, сірә?! Басы ашық нәр­се сол – Қарсақбай тө­ңі­-

р­егінде «Бал­бырауын» бастаған кен көзінің шоғыр­лан­­ғандығы. Бұл еңбектің тигізген әсері сон­­дай, оқып шыққан соң көз алдыма тағы бір Қазақстан маг­нит­касының сұлбасы көл­беңдеп тұрып алды.

Бұдан он шақты жыл бұрын «Бал­бы­рауын» әртүрлі алқалы жиында жиі

ау­ызға алына бастады.

2004 жылы ақпанда «Қазақмыс» ком­паниясының басшылығы жур­на­лис­терді жи­нап, баспасөз мәслихатын ұй­ым­дас­тыр­ды. Шикізат қорын нығайту мә­селе­сі­не баса назар аударылған сол жиын­да мы­н­андай әңгіме айтылды:

«Қазір компания «Қарсақбай» ау­ма­ғын­дағы «Балбырауын» темір кен орнын иге­ру мен өңдеу жобасын жүзеге асыруға кі­рісті. Оған электрлендірілген темір жол тар­тылады. Төтесінен тартуға мүмкіндік болуына қарамастан, тұрғындарды жұ­мыс­пен қамту мақсатында оның Жезді, Қар­сақбай арқылы өтуі қарастырылған.

­«Балбырауын» кен-металлургия ке­ше­нін игеру Қаныш Сәтбаевтың арманы еді. Соны жүзеге асыратын сәт туған сы­ңай­лы. Біздің болашақ – «Балбырауын». Оның қазір зерттелген қорының өзі 30-40 жылға жетеді. Одан өндірілген шикізатты элек­трмен балқытып, болат алатын уақыт та алыс емес».

Сол жылы наурызда Қарағанды облы­сы­­ның сол кездегі әкімі К.Мұхамеджанов Жез­қазғанда аймақтық кеңес өткізді. Бір­қатар өзекті өткір мәселе талқыланған осы алқалы басқосуда сөз алған «Қаза­қ­-

мыстың» басшысы Владимир Ким әр­алуан әлеуметтік мәселені шешуге бай­ла­нысты атқарылып жатқан жүйелі жұ­мыс­ты айта келіп, кен қорын нығайтуға қа­тысты да әңгіме қозғады.

– Біз «Балбырауын» кен орнын игеру жобасын жүзеге асыруға кірістік. Ке­ле­шекте оның базасында электрмен бал­қыту арқылы жоғары сапалы болат алу көзделген. Корпорация Жезқазған ай­мағын дамытуға соны серпін береді, – деп қа­дап айтқан.

Қысқасы, «Балбырауын» бұрынғыдай бо­лашақтың емес, бүгінгінің бірегей ныса­нына айналып отырғаны аңғарылған. Жал­пылама әңгіме нақты істен көрініс та­ба бастаған. Дархан даланың тусыраған тө­сі дүбірлеген еңбек күйіне бөленетін уа­қыт таяп қалғанын түйсіндік. Содан соң ком­па­нияның сол кездегі бас геологы Виктор Шквыряға телефон шалып, тілдескенім есімде.

– «Балбырауын» Қарсақбайдың оңтүстігінде жатыр, – деген ол.

– Қоры қанша?

– 125,6 миллион тонна.

– Бұл қаншаға жетеді?

– Бастапқы жылдық жобалық қуаты 3 миллион тоннаға жуық кен өндіруге есеп­тел­ген. Бара-бара оның ауқымы арта­ты­ны аян. Сонда қоры қырық жылға же­тіп қалар...

– Құнарлығы қандай?

– Кен құрамындағы металдың орта­ша көрсеткіші – 40,4%. Бұл әлемдік өл­шем­мен алғанда онша құнарлы шикізат саналмайды. Дегенмен, жоқтан жақсы ғой?..

– Кен қоры ұрпақтың бір буынына молынан жетеді екен. Ал «Балбырауынды» бітірген соң қайтеміз?

– Қарсақбай төңірегінде темір кен орны баршылық. Соның бірі – «Балбырауын». Сол­түстігінде керіліп «Керегетас» жатыр. «Сазтөбе» мен «Жетіқыз», тағы басқа кен ор­ны кезегін күтіп тұр. Кезінде Қаныш Сәтбаев жасап кеткен батыл болжам бү­­гін­­де нақтыланып, іргелі іске іргетас бо­ла­ры анық.

Екеуара осы әңгімеден Ұлытау өңі­рін­­дегі өмірге үлкен өзгеріс енгелі тұр­ға­нын аңғарғандай болдым. Сол қауырт қи­мылдың дүбірі құлаққа келгендей...

«Қазір қолда бар нақты деректер та­биғ­ат соншалықты жомарттықпен ал-

уан түрлі бай кенді аса мол мөлшерде бір жер­ге жинақтаған Жезқазған аймағын жер ша­рындағы санаулы бақытты өңірлердің бі­ріне жатқызуға мүмкіндік береді», деп берік байлам жасаған Қаныштың кө­ре­ген­дігіне еріксіз қайран қаласың. Бәрін қол­­мен қойғандай көрсетіп кеткен. Бе­дерлі бо­лашаққа бастайтын бүгіннің ке­мел келе­шек көкжиегін кеше кестелеген, соған жеткізетін соқпақты салып кеткен. Бізге бұйырғаны – сол сүрлеумен ілгері озу.

Әлібек ӘБДІРАШ,
Қазақстан Журналистер одағы
сыйлығының лауреаты


СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

22.07.2017

Астанада XIII Халықаралық «Еуразия» кинофестивалі ашылды (фото)

22.07.2017

Мемлекет басшысы «Еуразия» кинофестиваліне өз құттықтауын жолдады

22.07.2017

Астанада қағаз жинайтын арнайы қоқыс жәшіктері орнатылады

22.07.2017

Түркиядағы ҚР Елшілігі Бодрумдағы қазақстандықтармен байланыс орнатты

22.07.2017

Жамбыл облысында егінжай күні өтті

22.07.2017

«Оскар» сыйлығының иегері қазақ киносына түскісі келетінін айтты

22.07.2017

Астанада рұқсатсыз орындарда сауда жасаумен күрес күшейтілді

22.07.2017

«Алматы» ӘКК басқармасына жаңа басшы келді

22.07.2017

ОҚО Сайрам ауданында әлеуметтік-психологиялық сүйемелдеу орталығы ашылды

22.07.2017

Дәурен Абаев Аргентинаның қоғамдық пікір және бұқаралық ақпарат федералды жүйесі министрімен кездесті

22.07.2017

Шығыста мектеп оқушыларына Таласбек Әсемқұлов атындағы стипендия тағайындалды

22.07.2017

Елеусінов ұлттық құрамаға қайта оралды

22.07.2017

Абель Санчес: Головкин қартайып қалды дейтіндер қателеседі

22.07.2017

Роза Рымбаева Астанада өнер көрсетеді

22.07.2017

Солтүстік Қазақстанда жас туристер слеті өтті

22.07.2017

Елордада Ақтөбе облысының жәрмеңке күндері өтіп жатыр

22.07.2017

Солтүстік Қазақстанда кәсіптік даярлық курстарынан 650 адам өтті

22.07.2017

Елордада тіркеу ережесін бұзған пәтер иелеріне 1,5 млн теңге айыппұл салынды

22.07.2017

"Қайраттың" бас бапкері қызметінен кетті

22.07.2017

Бірнеше өңірде бұршақ жаууы мүмкін

КОЛУМНИСТЕР

Бақытгүл САЛЫХОВА, педагогика ғылымдарының кандидаты

Жасанды интеллект

Жасанды интеллектіні қол­дай­тын­дар да, қолдамайтындар да көп. Соң­­ғы кездері осы тақырыпқа бай­ла­­нысты кітаптар мен түрлі ма­те­риалдарды оқи жүріп, жасанды ин­теллектіні қолдамайтындар қа­та­рын тағы бір адамға көбейткен си­яқ­тымын.

Қорғанбек АМАНЖОЛ, «Егемен Қазақстан»

Қазақ осы!

Қадағаңның – атақты ақын Қадыр Мырза-Әлінің «Қазақ осы!» деген атпен кең таралған, тамаша мақамды әнмен шалқыта шырқалатын өлеңін білмейтін адам кемде-кем болар, сірә. Шетелдік мейманға қазақты таныстыру ретімен жазылған өлеңнің айтары астарлы, мағынасы қатпарлы. Осындай форма арқылы кеңестің әр сөзден пәле іздеген қырағы көздерін адастырып кеткен ақын шын мәнінде қазақ деген халықтың жан дүниесін, бекзат болмысын жарқыратып ашып, көзіқарақты жұртқа ұлттың керемет қасиеттерін тамыршыдай тап басып таныта білген.

Әйіп ЫСҚАҚ, биология ғылымдарының докторы, профессор

Ғылым және жалған атаққұмарлық

Ғылымды көбіне қоғамды материал­дық жағынан қамтамасыз ететін, ілгері­лететін, алға жетелейтін ғылыми-тех­ника­лық прогрестің алғышарты ретінде қарастырып, ал рухани кемел­де­ну тетігі ретіндегі рөлін бағалай бермейтініміз бар. Ғалым тұлғасы қашанда ерекше құрметке ие екенін елеп-ескерудің орнына жалған атаққа ұмтылушылықтың тамырына балта шаба алмай келе жатқанымыз сондықтан болу керек. Адамзат тарихына үңілетін болсақ, өркениеттің шарықтап дамуы ғылымға қалтқысыз еңбек еткен ұлы тұлғалар есімдерімен тығыз байланысты. 

Әлисұлтан ҚҰЛАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Қырғызстан: сайлау «дүбірі» мен «күбірі»

Көршіміз Қырғызстанда кезекті пре­зиденттік сайлауға кандидат ре­тінде тіркелуге ниеттенген үміт­кер­лердің құжаттарын қабылдау бас­талғанына бір айдан асты. Кан­ди­даттардың сайлаушылармен кез­де­сіп, үгіт-насихат жұмыстары 10 қыр­күйек пен 14 қазан аралығында жүр­гізіледі. Ал президенттік сайлау 15 қазанда өтеді.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Бизнес және біздің іс

Жақында бір фирмаға жиһаз жасау жөнінде тапсырыс бердім. Обалы не керек, тапсырысымды сөз айтпастан қабылдап, ақшамды да қағып алды. Сөйтті де, күтіңіз, үш күннен кейін дайын болады деді. Риза болып мен кеттім. Арада үш күн өткенде телефоным шыр ете қалды. Баяғы өзім тапсырыс берген фир­ма екен. «Кешіріңіз, жұмыс көбейіп кет­кендіктен сіздің тапсырысыңызды уа­қытында орындай алмайтын болып отырмыз. 

Пікірлер(0)

Пікір қосу