«Балбырауын»

«Балбырауынға» байланысты бұрынғы-бүгінгі буынды қайдам, алпыстың ауылына ат басын бұрған өзімнің біршама білгенім беріде. Көзі ашық, көкірегі ояудың құлағына ғаламат күйдің күмбірі, сол күйдің желісінде қойылған биді орындаушы ару шолпысының сылдыры естілер. Содан соң? Содан соң тынды! Ал бүгінгі әңгіменің өзегі – «Балбырауын» кен орны.

19.04.2017 123

Мен «Балбырауын» кен орны туралы бастапқыда осы ғасырдың басында Қар­сақ­бай металлургия зауытының директоры Қадыр Мәткеновтен естідім.

Қарсақбайға қатысты әңгіме қозғала қал­са әжімді өңі әрленіп, тінін тарих те­ре­ңінен тамырлатып, байыпты сөзін бабымен сабақтайтын, осы өңірдің тағдырын өз отбасындай ойлайтын ол толғандырған түй­інді түйіткілді, тынымсыз тыныс-тір­ші­лікті тілге тиек ете келіп:

– Бұл өңірдің болашағы – «Бал­бы­рауын». Онда тұтасқан темір кенінің қа­лың қатпары жатыр. Сол ен байлықты ел игілігіне айналдыру, соған сай іргелі кә­сіп­орын салу Қаныш Сәтбаевтың арманы бол­ған. Академик арманының ақиқатқа ай­налатын уақыты алыс емес, – деп тү­й­ін­деген.

Шыны керек, сол жолы мыстай «май­­­­шелпек» тұрғанда, үкілі үмітті қай­­­дағы бір темірге әкеліп тірегеніне тү­сін­бегенмін. Алайда, көңіл түкпірінде «Бал­бырауын» туралы тереңірек біле түс­сем деген әуестік оянған. Оны акаде­мик еңбегінен табатыныма да күмән кел­­­тірмегенмін. Бірақ, «Балбырауынға» бай­­­ланысты бірегей деректі Қаныштың қап­­таған еңбегінің қайсысынан табамын?

Сөйтсем, Қ.Сәтбаевтың «Қарсақбай темір кен орны тобы» деген еңбегі бар екен. Ғұлама ғалым оны 1941 жы­лы жа­зып­­ты. Алғаш рет 1968 жылы жа­рық көр­­­ген «Таңдамалы туындыла­ры» кіт­а­бы­­на енгізіліпті. Сонымен, шы­ғар­ма­ның шұ­ң­­ғымасына сүңгідім де кеттім. Ол әлгі ең­бегінде «Балбырауынға» байланысты былай деп жазады:

«Табылған темір кені жүлгесінің жал­пы ұзындығы 270 шақырымға тең... Ені 2-5 шақырымдай. Терісбұтақ өзе­нінің солтүстігі мен Білеуті өзенінің оң­түс­ті­гін­дегі темір кені жүлгесі мезозой-кайно­зой шөгіндісінің көлбеу жамылғысы ас­тынд­а жатыр. Білеуті мен Терісбұтақ ара­лығында ішінара барынша беріректе тү­зілген шөгінді астында да кездеседі».

Одан әрі темір кені жүлгесі кез­де­сетін басқа өңірге түрен түспегенін, геоло­гия­лық-барлау жұмысы жүргізілмегенін ай­та­ды. Осы аймақтың күрт құбылмалы ауа-райына тоқталады. Жер бедерін си­пат­тайды. Гидрогеологиялық жә­не гид­ро­г­рафиялық ерекшелігін қарас­ты­ра­ды. Ха­лық шаруашылығы мен өндірісте көк­тем­гі қар суын пайдалану мүмкіндігіне на­­зар аударады.

Жалпы, геологиялық барлау дерегіне, бұ­рынғы зерттеудің болжам-байламына сүйе­ніп, ғылыми негізде жазылған көлемді әрі күрделі еңбекті қайталап айтып шығу­дың қажеті жоқ шығар, сірә?! Басы ашық нәр­се сол – Қарсақбай тө­ңі­-

р­егінде «Бал­бырауын» бастаған кен көзінің шоғыр­лан­­ғандығы. Бұл еңбектің тигізген әсері сон­­дай, оқып шыққан соң көз алдыма тағы бір Қазақстан маг­нит­касының сұлбасы көл­беңдеп тұрып алды.

Бұдан он шақты жыл бұрын «Бал­бы­рауын» әртүрлі алқалы жиында жиі

ау­ызға алына бастады.

2004 жылы ақпанда «Қазақмыс» ком­паниясының басшылығы жур­на­лис­терді жи­нап, баспасөз мәслихатын ұй­ым­дас­тыр­ды. Шикізат қорын нығайту мә­селе­сі­не баса назар аударылған сол жиын­да мы­н­андай әңгіме айтылды:

«Қазір компания «Қарсақбай» ау­ма­ғын­дағы «Балбырауын» темір кен орнын иге­ру мен өңдеу жобасын жүзеге асыруға кі­рісті. Оған электрлендірілген темір жол тар­тылады. Төтесінен тартуға мүмкіндік болуына қарамастан, тұрғындарды жұ­мыс­пен қамту мақсатында оның Жезді, Қар­сақбай арқылы өтуі қарастырылған.

­«Балбырауын» кен-металлургия ке­ше­нін игеру Қаныш Сәтбаевтың арманы еді. Соны жүзеге асыратын сәт туған сы­ңай­лы. Біздің болашақ – «Балбырауын». Оның қазір зерттелген қорының өзі 30-40 жылға жетеді. Одан өндірілген шикізатты элек­трмен балқытып, болат алатын уақыт та алыс емес».

Сол жылы наурызда Қарағанды облы­сы­­ның сол кездегі әкімі К.Мұхамеджанов Жез­қазғанда аймақтық кеңес өткізді. Бір­қатар өзекті өткір мәселе талқыланған осы алқалы басқосуда сөз алған «Қаза­қ­-

мыстың» басшысы Владимир Ким әр­алуан әлеуметтік мәселені шешуге бай­ла­нысты атқарылып жатқан жүйелі жұ­мыс­ты айта келіп, кен қорын нығайтуға қа­тысты да әңгіме қозғады.

– Біз «Балбырауын» кен орнын игеру жобасын жүзеге асыруға кірістік. Ке­ле­шекте оның базасында электрмен бал­қыту арқылы жоғары сапалы болат алу көзделген. Корпорация Жезқазған ай­мағын дамытуға соны серпін береді, – деп қа­дап айтқан.

Қысқасы, «Балбырауын» бұрынғыдай бо­лашақтың емес, бүгінгінің бірегей ныса­нына айналып отырғаны аңғарылған. Жал­пылама әңгіме нақты істен көрініс та­ба бастаған. Дархан даланың тусыраған тө­сі дүбірлеген еңбек күйіне бөленетін уа­қыт таяп қалғанын түйсіндік. Содан соң ком­па­нияның сол кездегі бас геологы Виктор Шквыряға телефон шалып, тілдескенім есімде.

– «Балбырауын» Қарсақбайдың оңтүстігінде жатыр, – деген ол.

– Қоры қанша?

– 125,6 миллион тонна.

– Бұл қаншаға жетеді?

– Бастапқы жылдық жобалық қуаты 3 миллион тоннаға жуық кен өндіруге есеп­тел­ген. Бара-бара оның ауқымы арта­ты­ны аян. Сонда қоры қырық жылға же­тіп қалар...

– Құнарлығы қандай?

– Кен құрамындағы металдың орта­ша көрсеткіші – 40,4%. Бұл әлемдік өл­шем­мен алғанда онша құнарлы шикізат саналмайды. Дегенмен, жоқтан жақсы ғой?..

– Кен қоры ұрпақтың бір буынына молынан жетеді екен. Ал «Балбырауынды» бітірген соң қайтеміз?

– Қарсақбай төңірегінде темір кен орны баршылық. Соның бірі – «Балбырауын». Сол­түстігінде керіліп «Керегетас» жатыр. «Сазтөбе» мен «Жетіқыз», тағы басқа кен ор­ны кезегін күтіп тұр. Кезінде Қаныш Сәтбаев жасап кеткен батыл болжам бү­­гін­­де нақтыланып, іргелі іске іргетас бо­ла­ры анық.

Екеуара осы әңгімеден Ұлытау өңі­рін­­дегі өмірге үлкен өзгеріс енгелі тұр­ға­нын аңғарғандай болдым. Сол қауырт қи­мылдың дүбірі құлаққа келгендей...

«Қазір қолда бар нақты деректер та­биғ­ат соншалықты жомарттықпен ал-

уан түрлі бай кенді аса мол мөлшерде бір жер­ге жинақтаған Жезқазған аймағын жер ша­рындағы санаулы бақытты өңірлердің бі­ріне жатқызуға мүмкіндік береді», деп берік байлам жасаған Қаныштың кө­ре­ген­дігіне еріксіз қайран қаласың. Бәрін қол­­мен қойғандай көрсетіп кеткен. Бе­дерлі бо­лашаққа бастайтын бүгіннің ке­мел келе­шек көкжиегін кеше кестелеген, соған жеткізетін соқпақты салып кеткен. Бізге бұйырғаны – сол сүрлеумен ілгері озу.

Әлібек ӘБДІРАШ,
Қазақстан Журналистер одағы
сыйлығының лауреаты


КОЛУМНИСТЕР

Гүлзейнеп Сәдірқызы,

Ең ауыр күнә

Ана құрсағындағы шара­на­ның 18 күнде жүрегі соғып, 8 апта­да айналасындағы тір­ші­л­ікті се­зе бастайды екен. Ал 12 апта­да саусағын сорып, ба­сын қимылдатады. Міне, сол кеу­де­сі­не жан бітіп, адам кейпіне келген шақалақ өзіне келе жатқан қау­іпті, жасалатын қиянатты сез­генде жиырылып қарсылық көр­сететін көрінеді. Демек, әйел ағ­­засында жүріп жатқан табиғи қа­лыпты күшпен бұзып, баланы жасанды жолмен алдыртып тас­тау әйел үшін құдай алдында күнә, адам алдында қылмыс де­се де болғандай. Өйткені, Ис­лам дінінде кісі өлтіру ең ауыр кү­нә болып есептеледі. Ал ана құр­са­ғындағы кеудесінде жаны бар шарананы кесіп, бөлшектеп алып тастау ауыр күнәға жатпай ма?..

Самат МҰСА, «Егемен Қазақстан»

Ұлттарды ұйыстырудың ұтымды үлгісі

1995 жылғы 1 наурызда Мемле­кет басшысы Нұрсұлтан Назарбаев Қазақстан халқы Ассамблеясын құру туралы Жарлыққа қол қойды. Сөйтіп, Президент жанынан басты міндеті мемлекет пен азаматтық қоғам институттары арасындағы әріптестік негізінде этностар мүдделерін қорғауды қамтамасыз ету, тиімді этносаралық іс-қимыл жүргізу, біртұтас саяси, құқықтық, мәдени орта қалыптастыру болып белгіленген жаңа консультативті-кеңесші орган құрылды.

Айбын ШАҒАЛАҚ, "Егемен Қазақстан"

​Елбасы һәм елдік жобалар

Ғасырға бергісіз осы 25 жылдың ішінде біз санамыздағы «сарысулардан» арылып, еңсемізді тіктедік, елдігіміздің іргесін бекіттік. Отарлық саясат құрдымға жібергісі келген ұлттық құндылықтарымызбен қау­ыштық. Дініміз бен діліміз қайта жаң­ғырды. Тағдыр жазуымен түрлі кезеңдерде киелі Қазақ жеріне келіп тұрақтаған ұлыстардың ынтымақ-бір­лігі нығайып, біртұтас халық ретінде қалыптасуға бет алды. Оның бүгінгі айқын көрінісі – Елбасының Мәңгілік Ел идеясының Қазақстан қоғамы тарапынан дұрыс қабылдануы және осы мұрат жолында ұйыса бастауы.

Қорғанбек АМАНЖОЛ, «Егемен Қазақстан»

​Тарих кені – туған жер

«Қазағымның көп тарихы Көк­шеде, қаланып тұр Оқжетпестей текшеге»... Осыдан біраз жылдар бұ­рынғы бір өлеңімізде осылай деп­піз. Шын мәнінде де Көкшетау халқымыздың кенен тарихы қат­пар­ланған қасиетті жерлерінің қа­тарынан ойып тұрып орын алатынына сөз бар ма?

Алдан СМАЙЫЛ, жазушы, Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты

​Ұлтты танып болдық па?

Өткен 25 жылдың ішінде дамыған елдердің үлгісінде технологиялық трансфертті жүзеге асырдық. Алыс-жақын мемлекеттермен экономикалық қарым-қатынастарды реттедік. Осы үдерістерді қорытындылаған ғылыми орталықтар Қазақстанда экономиканы нарыққа көшіру үрдісі аяқталды деп отыр. Яғни, ендігі кезекте әлеуметтік-рухани, адами-шығармашылық мұрат­тарды сол экономика арқылы баянды етуді шұғыл қолға алу керек.

Пікірлер(0)

Пікір қосу