Búrkemelengen aqıqat nemese shıfrlar, kiltsózder, kodtar álemi

Shıfrlar, kiltsózder, kodtar kóbinese detektıv, tyńshylar týraly shyǵarmalarda jáne shym-shytyryq oqıǵalardy sıpattaý barysynda kóp kezdesedi. Biraq avtorlar kóbine usaq-túıekke mán bermeı, mańyzdy aqparat nemese keıipkerdiń aıaq astynan qyraǵylyq tanytýy, boljam jasaýy arqyly máselelerdi sheshýin kórsetedi.

Егемен Қазақстан
30.01.2019 1223
3

Esterińizde bolsa, Edgar Ponyń «Altyn qońyz» atty áńgimesinde basty keıipker shıfrlanǵan qujatty oqyp, onyń sheshimin tapqanda qaraqshy kapıtan Kıdtyń qazynasyna jol ashylady. Maǵynasy joq sıfrlar men sımvoldardan turatyn shıfrdyń sheshimin tabýdaǵy basty keıipkerdiń oı baǵyty, taldaýlary men gıpotezalary «qarapaıym almastyrý shıfri» dep atalady. Tipti osy áńgime jaryqqa shyqqan 1843-jyldyń ózinde ol sondaı keremet dep sanalmaǵan. Degenmen bul áńgime krıptografıalyq júıeni sıpattaýdyń alǵashqy úlgileriniń biri bolǵandyqtan oqyrmandardyń zor qyzyǵýshylyǵyn týdyryp, óte tanymal boldy. 

Qazirgi zaman ádebıetinde osy baǵytta jazylǵan eń tanymal shyǵarma Den Braýnnyń «da Vınchı kody» jáne osy shyǵarmada qoldanylǵan «atbash» shıfri sıaqty. Atbash – qarapaıym shıfr, shıfrlaý erejesi áripterdi aýystyrý arqyly júzege asady. Atbash sóziniń shyǵý tarıhyna keletin bolsaq: ol ıvrıttegi birinshi, sońǵy, ekinshi jáne sońǵysynyń aldyndaǵy áripterdi qosqanda shyqqan sóz («alef», «tav», «bet» jáne «shın»).

Biraq oqyrmandy qyzyqtyrý úshin shıfrlar, kiltsózder, kodtar qoldaný bir bólek te, óz basyna túsken aýyrtpalyqty, qıynshylyqty, sol kezde aıta almaıtyn shyndyqty shyǵarmasynda jasyryp berý, keıin bolashaqta oqyrmandar ony shesher nemese ýaqyty kelgende aıtarmyn degen oımen jazý basqa nárse.

1969-jyly fransýz jazýshysy jáne kınorejıser Jorj Perek «La Disparation» dep atalatyn tanymal romanyn jazady. Fransýz tilinde shyqqan bul romanda osy tilde eń kóp kezdesetin «e» dybysy qoldanylmaǵan eken. Perek bul áreketke ne úshin barǵan? Onyń óz tarıhy bar. Perektiń ata-anasy soǵys kezinde qaza tabady: ákesi – maıdanda, al anasy – Osvensımde. Sondyqtan onyń romany eń qymbat jandaryn joǵaltqan avtor sıaqty, tildegi eń kóp qoldanystaǵy dybysty joǵaltady. Osy prınsıpke sáıkes aǵylshyn, nemis, ıtalıan tilderine aýdarylǵanda da «e» dybysy túsip qalady, al ıspanshaǵa aýdarylǵan nusqada «a» dybysyn tappaısyz. Roman orys tiline eki ret aýdarylǵan. Valerıı Kıslov jasaǵan aýdarmamen 2005-jyly jaryq kórgen romanda da lıpogramatıkalyq tásil tolyq saqtalady: orys tilinde eń kóp kezdesetin «o» dybysy romanda qoldanylmaǵan. Aıtpaqshy, lıpogramatıkalyq óleń degendi estýlerińiz bar bolar. Onyń maǵynasy: óleńde ádeıi bir nemese birnese dybysy bar sózder qoldanylmaıdy. Bul ádis óz bastaýyn kóne zamannan alady, grek aqyny Trıfıodor Gomerge eliktep óziniń «Odısseıasyn» jazady, birinshi bóliminde «a» dybysy bar sózder joq, ekinshisinde «b» dybysy, sóıtip ár bólimde álipbıge sáıkes bir dybys qoldanylmaı jazylǵan eken. Mundaı tájirıbeni Eýropa aqyndary da júzege asyryp kórgen. Orys aqyndarynan G. Derjavın men A. Golenıshev-Kýtýzov lıpogramatıkalyq óleń tásilimen jazǵan. Mysaly, Derjavınniń «Soloveı vo sne» óleńinde «r» dybysy joq. Bulaı jazý aqyndarǵa kóp qıyndyq týdyrǵan, al onyń áseri joqtyń qasy, óıtkeni arnaıy aıtpasa adamdar ony baıqamaı da qalady eken.

Sonymen Jorj Perek romanynda «e» dybysyn qoldanbaý arqyly óz janynyń kúızelisin, qaıǵysyn kórsetip, ata-anasyn joqtap, soǵysqa laǵynet aıtsa, soǵysta jaqyndaryn joǵaltqan basqa adamdarmen óziniń birge ekenin, olardy túsinip qoldaıtynyn kórsetse, orys jazýshysy Robert Shtılmark 1958-jyly shyqqan «Kalkýtta murageri» romanynyń 23-bóliminde «Ljepısatel, vor, plagıator» degen sózderdi jasyryp qoıady. Bul sózder osy romannyń ekinshi avtory Vasılı Vasılevskı týraly edi. Alǵashqy basylyp shyqqanda roman eki avtordyń esimderimen shyǵady da, óte tanymal bolady. Biraq Robert Shtılmark bul romandy tek ózi jazǵanyn, ekinshi avtordyń shyǵarmaǵa esh qatysy joq ótirikshi ekenin 1959-jyly bolǵan sotta dáleldep shyǵady da, romannyń keıingi basylymdarynda tek Shtılmarktyń aty-jóni turady. Shtılmark ekinshi avtordy nege qosty degen suraqtyń jaýabyn onyń ómirbaıanyn oqyp otyryp tabýǵa bolady. 1945-jyly tutqyndalyp, lagerlerde on jylyn ótkizgen Shtılmark, 1950-jyly óz jazasyn sol jaqta ótep jatqan ury Vasılevskıdi kezdestiredi. Lagerdegi «avtorıtet» V.Vasılevskııdiń Stalınge arnap roman jazyp, óz ýaqytynan erterek bosap shyqqysy keletin armany bar edi. Sol armanyn Shtılmarkke roman jazýǵa jaǵdaı jasaý arqyly júzege asyrmaq bolady. Shtılmark romandy 1 jyl 3 aıda bitiredi, Vasılevskı ony túptetip, barlyq ınstansıalardan ótkizip júrgende Stalın qaıtys bolady da, romandy jiberý qajettiligi bolmaı qalady. Degenmen ózinen erte bosap shyqqan Shtılmarkke ekeýiniń atynan romandy shyǵarýdy usynady, al eger olaı istemese, óz adamdaryn jiberip óltirtetinin aıtady. Osydan seskengen Shtılmark romanǵa eki avtordyń aty-jónin jazady. Biraq sońynda shyndyq jeńedi, tarıhty aldaı almaıtynymyzdyń osyndaı dálelderi qaı kezde de úmit otyn jaǵa beredi.

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

15.02.2019

Бірге барайық: Интеллектуал дос тапқыңыз келе ме?

15.02.2019

Назгүлдің фото нысанасында – бейкүнә сәбилер қасіреті

15.02.2019

Е.Біртанов медицина саласындағы сапасыз қызметтерді атады

15.02.2019

Смартфоныңыз денсаулығыңыздың көмекшісіне айналады

15.02.2019

Мұхтар Тайжан ауылшарушылығы жерлерін жалға беру туралы пікір білдірді

15.02.2019

Өскемен көшелері  жаңғырып жатыр

15.02.2019

Батырхан Шүкеновтің естелік медалін анасына табыстау рәсімі өтті

15.02.2019

Бердібек Сапарбаев халық алдында есеп берді

15.02.2019

Абайдың латын графикасындағы кітаптары көрмеге қойылды

15.02.2019

Тағам өндірушілерінің І халықаралық форумы өтті

15.02.2019

Адамзат тарихында ең қымбатқа бағаланған картина

15.02.2019

Әлемге әйгілі болған қазақ қызы алдағы уақытта Америкаға аттанады  

15.02.2019

Дипломатиялық қатынастар орнату туралы бірлескен коммюникеге қол қойылды

15.02.2019

Сенатор Ә.Құртаев Азия елдері парламентшілерінің кездесуіне қатысты

15.02.2019

Қолжетімді баспанамен қамтуда қозғалыс бар

15.02.2019

Астана әкімі Бақыт Сұлтанов көпбалалы аналармен кездесті

15.02.2019

Семейде өлкетану оқулары өтті

15.02.2019

Испанияда кезектен тыс сайлау болады

15.02.2019

Киногерлер Шәкен Аймановтың ескерткішіне гүл шоқтарын қойды

15.02.2019

Зауыттар көбейсе, жұмыссыздық азаяр еді

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Elorda: kósheler, avtobýstar, aıaldamalar

Astana jyl sanap ósip keledi. Bir kezderi oblys ortalyǵy bolǵan shaǵyn ǵana qala az ýaqyttyń ishinde elimizdegi iri shaharlardyń qataryna qosyldy. Munyń bári qarqyndy júrgizilgen qurylys jumystarynyń nátıjesinde júzege asyp otyr. Ras, qazir 2000 jyldardyń basyndaǵydaı ekpin joq. Degenmen áli de bolsa jańa ǵımarattar men turǵyn úıler turǵyzý isinde alǵa basý bar. Bas qala, jańadan turǵyzylyp jatqan elorda bolǵandyqtan, qurylys jumystarynyń jalǵasa beretinine kúmán joq.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Oqıǵalar uǵymdy bolsa ıgi

Tildiń túıtkili qansha aıtsaq ta tarqamaıtyn boldy. Burynǵydaı eshkim zorlamasa da, eshkim tizege salmasa da, ana tilimizde sóıleıik dep urandap jatsaq ta, halqymyzdyń qalada turatyn negizgi bóligi únemi orys tilin qoldanýǵa beıil turatyny qynjyltady. Úlkender túgili qazaqsha oqıtyn balalarymyzdyń ózi orysshany tez qabyldaıdy. Qazaqsha oılanǵansha oryssha jyp etkizip jaýap bere qoıady. Eshkimdi kinálamaı, eshkimdi qaralamaı osynyń sebebin taǵy bir izdep kórelikshi...

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Qatygezdikke bala ǵana kináli me?

Sońǵy kezderi mektep oqýshylarynyń arasynda sotqarlyq órship barady. Teledıdardan kórip, áleýmettik jeliden oqyp otyrǵanda, olar mundaı qatygezdikke qalaı bardy degen saýal kókeıdi tebendeı tesip, oıdy oıran etedi. 

Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан»

Keleli istiń paidasy

Búginde ár kólikke tirkelip beriletin memlekettik nómirlerdiń deni jappaı satylymǵa shyǵaryldy. Olar birkelki sandar men úılesimdi áripter tizbeginen quralǵandyqtan birden kóz tartady. Ony halyq arasynda «ádemi nómirler» deıdi. Atalǵan nómirlerdi alýǵa júrgizýshiler de yntyq. Ásirese qymbat kólik ıeleri úshin sándi nómirdi taǵý, ózine bir artyqshylyqty beretindeı kóredi. Endeshe bul nómirlerdi satylymǵa shyǵarǵannan kim utyp jatyr dep oılaımyz?

Мирас Асан, «Егемен Қазақстан»

Qumar oıynnyń quryǵy uzyn

«Aıdalada altyn bar» dese, soǵan birinshi qandastarymyz baratyn shyǵar dep oılaıtyn halge jettik. Bulaı deýimizge qoǵamda qordalanyp qalǵan, ordalanyp alǵan máseleler mysal bola alady. Sonyń biri – báske aqsha tigý, ıaǵnı býkmekerlik keńselerdiń keleńsiz kásibi bolyp tur. Jalpy, ózi jarymaı otyrǵan jannyń «úıde otyryp ońaı aqsha tabý jolyn úıretemin» degenine erip kete beretin ańqaý bolatynyna ekenine búginde kózimiz ábden jetti. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу