Донор сыйлаған өмір

Аз уақыт болса да ғұмырдың ұзарғанына не жетсін! Жақын жанның айықпас дертке ұшырауы кімнің жанын жараламайды, кімге уайым арқалатпайды?
Егемен Қазақстан
28.03.2017 794

Қолдан келер дәрмен жоқ, айтып келген ажалға қарсы тұруға болмайды дейтін уақыт емес, медицинаның күннен-күнге жетілуімен бір кездердегі беті қайтпас түрлі дерттердің емдеуге көнген заманында өмір сүрудеміз. Әлде бір механизмнің сынған бөлшегін жаңасына айырбастағандай ауыратынын алып тастап, донорлық орган салып, жазылып шыққанды көру пәлендей жаңалық болмай қалды.  Адам ғұмырын осылайша ұзартатын медицинадағы трансплантология саласы дамып келеді дегенмен, осы тұста үлкен бір проблема оның жолын кескестеп тұрғандай. Ол – донор жетіспеушілігі.


Жамбыл облысы, Талас ауданының тұрғыны 1980 жылғы Тәкен Жаман­құлов­тың кішкентай күнінен бүйрегі ауырады. Ақыры не керек, 12 жасын­да бүйрегі алынып тасталып, сыңарынан айырылған бір бүйрекпен жүргенінде ол да істе­мей қа­лады. Жасанды бүйрек аппараты­мен 2 ай гемодиализге отырғанға дейін Тәкен ор­ган алмастыру операцияларының елі­міз­д­е жасалуынан мүлде бейхабар екен. Жан­дәрмен ақпарат іздегенде егер донор та­была қойса, отандық дәрігерлер-ақ ота жа­­сай­тынын білгенде жақындары тегіс қуан­ған. 

А.Сызғанов атындағы Ұлттық ғылы­ми хирургия орталығындағы дә­рі­герлер бүй­регін беруге келіскен әке­сі мен қа­рын­дасының және туған на­ға­шы­сы­ның анализ­дерін сараптағанда на­ға­шы­­сы Берікжан Қоқанбаевтың донор бо­лу­ға сәйкестігі анықталады. 5 сағатқа со­зылған операцияда Жаманқұловтар әу­летінің үзіле жаздаған үміті қайта жал­ғанды, Тәкен қазір, құдайға шүкір, ту­ған нағашы ағасы берген бүйрегімен тір­ші­лі­гін кешуде. Донор сыйлаған ғұмыр осы да!

ХХ ғасырдың аяғы мен ХХІ ғасырдың басында трансплантология хирургия­ның  ең бір озық жетістіктерін өзіне тоғыс­ты­рып, анестезиология, иммунология, фар­макология және өзге де бірқатар ме­ди­­цина, биология ғылымдарының адам­­ға қызмет етуінің көжиегін кеңейте түс­­кен. Алайда, трансплантологияда түр­­лі тех­нологияларды қолданудың ме­ди­­­ци­на­лық және этикалық, құқықтық мә­се­­ле­­лерінде шешімін таппаған көп түйткілдердің бар екені анық.

Мәселен, дәрігерлердің пайымын­да медициналық тұрғыда донорды анық­тау­да біраз қиын­дықтар бар. Алды­мен, донор денсау­лығының дұрыс болу­ын тексеруден өткізу, оған за­лал кел­тірмеу, органның көптеген па­ра­метр­лер бойынша сәй­кес келуімен қа­тар, реципиентке орган алмасқанға дей­ін және одан кейін жүр­гізі­летін имму­нносупрессивті тера­пияда мән бе­рі­летін тұстар көп. Донор болғысы кел­ген туыс, дені сау адам­ның өзінің ағзасы анатомиялық тұрғы­дан сәйкес келмеуі әбден мүмкін. Себебі, анасына ба­ла­сының бауырының бөлшегі тран­сплантацияланған күнде, қанша туыс дегенмен, ол адамның генетикалық ақ­паратының жартысы анасынан, ал жартысы әкесінікі, яғни өзге ағзаның де­регі бар тін. Екі ақпараттың арас­ын­да­ғы қайшылықты тұншықтыру үшін опе­рация­ның алдында да, соңынан да, тіп­ті өмір бойына кері итеру үде­рісін жүр­гізбейтін дәрі – иммунды деп­ре­с­санттар қабылдап отырады, осы­лай­ша пациенттің иммуни­тетін тежеп отыр­а­мыз. Әйтпесе, орнатыл­ған ағзаны кері те­бу, қабылдамау үдерісі жүреді. Егер до­нор реципиент үшін монози­готадан, яғ­ни бір ғана ұрықтың бөлінуінен жа­ра­тылған бір-бірінен генетикалық тұр­ғы­да айнымайтын егізінің сыңары бол­са ғана иммунносупрессивті тера­пия жүргізілмейді, себебі, олардың ағ­з­а­сының айырмасы жоқ. Донордан алын­ған органды бөтенсу мүлде бол­май­ды. Ал өзге жағдайда донор берген ор­ган­ды ағзаның кері итеруі, бөтенсуі жү­ре­ді. Донорлық органдар да туыстан жә­не мүрдеден алынған деп бөлінеді, дей­ді әңгімеге тартқан оташы дәрігер Бауыржан.

− Қазір еліміздегі донор жетіс­пеу­ші­лік мәселесі өте өткір күйінде тұр. Бүгінгі күні алмастырылған органның 90 пайызы тірі донорлардан алынады. Егер бұлай кете берсе, енді бір 20 жылда бір бүйректі ұлт атану қаупі барлығын жасыруға болмайды. Одан шығудың жолы қандай? Ол – мәйіттен алынған органдарды салу. Бұл жерде халықтың, әсіресе, оның ішінде қазақтардың оны беруге деген ынтасының аздығынан қаншама пациент күткен күніне жете алмай, сағағынан ерте үзілген гүлдей, орган жетімсіздігінен ерте солып жа­тыр. Күту парағына қанша сарыла қа­ра­ған­мен, донор жоқ. Мәселен, Еуропада ал­­мастырылатын органдардың 70-80 пай­ызы мәйіттен алынады. Әрине, дәл бұрынғыдай емес, біздің елімізде де шамалы қозғалу бар, бірақ ол тым мардымсыз. Жылына 15-16 мәйіттен орган алынады. Ал қазір 3 мың адам бүйрек ауыстырудың кезегінде, 1,5 мың пациент бауыр беретін донор та­был­са деп отыр. Бұл екі органды ті­рі донордан алуға келсе, ал жүрек, өкпе үшін тек мәйіт керек, дейді Аста­на­­дағы Ұлттық ғылыми онколо­гия жә­не тра­нс­пла­нтология орталығы ағ­за тра­н­сп­лан­та­циясы бөлімшесінің мең­ге­р­­­ушісі Ғани Құттымұратов.

Қазір әр облыс орталығында донор мәселесімен айналысатын үйлестіру ор­талықтары бар. Олар күнбе-күн жан­сақтау бөлімдеріне түскен пациенттің миы өлді деген диагноз қойылған жағ­дай­да туысқандарымен сөйлеседі. Қай­та­лап айтамын, тек миы өлген жағ­дайда ға­на. Бірақ жақындар тарапынан, мына жал­­ғанмен қоштасқалы жатқан жанның, дәл кетерінде де Аллаға жағар іс атқарып, бі­реуге өмір сыйлап кетуін қолдаушылар табыла бермейді. Мысалы, Иранда до­норлық органдар 90 пайыз мәйіттен алы­нады. Кәдімгі мұсылмандық жолды ұс­танған мемлекетте. Өйткені, Аятолла Хомейни көзі тірісінде мен өлген соң органдарым өзгенің өмірін жалғасын деп өсиет қалдырған. Испанияда, Еуропаның бір­қатар елдерінде ғибадат, құлшылық жа­сар орындарға «Органдарыңды жер­де қалдыр, көкте оның саған қажеті жоқ» деген жазбалар ілініп қойылған, де­­ген Ғани Мұратұлына миы өлген де­ген диагноз қойылды дейік, ал донор­дың сәй­кес, сәйкес еместігі қалай анық­та­ла­ды, деп сұрақ қойдым.

– Бұл жерде де үлкен бірнеше проб­лема бар. Мидың өлімі дегенде ми қ­а­бығының өлімі және тұтас мидың өлуі бар. Алдымен дәрігер үшін осы тұтас ми өлді деген диагноз қою оңай емес. Бұл үлкен біліктілікті қажет етеді.  Ми өлімі деген биологиялық тұрғыда өмір сүрудің тоқтауы, қарапайым тілмен айт­сақ, ажалдың жеткені. Миы өлген адам ең ұзағанда 5-6  күн аппаратпен жатуы мүм­кін, бірақ бәрібір бірте-бірте ағзада жү­ріп жатқан өшу үдерісі науқасты қай­т­-

­пас сапарға аттандырады. Дәрігерлік кон­силиум жасалып, науқастың миы өл­ген, бірақ аппарат арқылы жүрегі со­ғып тұр, өкпесі демалып тұр, бүйрегі зәр өткізіп тұр деген қорытындыға кел­се ғана, па­циент донор ретінде қа­ра­стырылып, жа­қындарымен әңгіме жү­реді. Ал жүрегі тоқтап қалса, онда органдары донорлыққа жарамайды.  Осы жерде алдымен дигноз қоюда дәрігерлердің біліктілігі қажет болса, әрі қарай тұтас ағзадағы барлық органдар қызметінің өліміне әкелетін үдерістен алынатын органды сапалы қалпында ұс­тап тұруда біліктіліктің өте бір жо­ғары деңгейі керек. Анализдер алып, ор­гандардың қай пациентке сәйкес ке­луін анықтау бірнеше сағаттарға, тәулікке созылуы мүмкін. Сол кезеңде дә­рілермен алынатын органдарды сақ­тамаса, қажет болса қан құйып, дәрі­лер жібермесе, мысалы, бүйректе зәр жүр­мей қалса ол бүйрек алуға жарамай қалады. Сондықтан да сапалы күйінде ұстап тұру үлкен біліктілікті қажет етеді. Бұл орайда проблемалар бар, қарапайым дәрігерлерге оны анықтау оңай емес. Сондықтан консилиум шақырылады, – дейді Ғ.Құттымұратов.  

Ал заң жүзінде елімізде донорлыққа кедергі жоқ көрінеді. Егер Қазақстан азаматы ирандықтар тәрізді өзінен кейін адамдарға өмір сыйлаймын десе, бұл шынымен ана дүниеде құдайдың ал­дында сауап емес пе? Бұл жайында мүф­тияттың пәтуасы бар. Дегенмен, халықтың бұл тұрғыда ақпараттары мардымсыз. Мәсе­лен, мешіттерде халық көп жиналған уақыттағы уағызда осы айтылса екен. Сосын біздегі заңда донорлықта пре­зумция келісімі деген пайым бар. Ол не? Ол – егер адам өзінің көзі тірісінде мен әлдеқандай жағдайда органымды донор ретінде алуға қар­сы­мын деп үй­лестіру орталығына жаз­баша өтініш қалдырмаса, ол келісімін бер­ген болып есептеледі. Мысалы, кө­лік апатынан, оқыс бір жағдайдан жан­сақтау бөлімінде адамның миы өлді де­ген дигноз қойылса, жоғарыдағы ба­задан қаралады. Қарсымын деген жаз­басы тіркелсе, еш әңгіме жоқ. Ал егер ж­азбаған, тіркелмеген болса, ол ық­ти­мал донор болып есептеліп, туыс­қан­да­ры­нан келісім сұралады. Отба­сын­дағы 10 адамның 9-ы келісіп, 1-уі келіс­пеген жағ­дайда орган алынбайды. Ал заң бо­-

й­ын­ша алуға еш тыйым жоқ екен.

– Біз, дәрігерлер оған бармаймыз, тіп­ті соттасып жатса,  жеңіп шығар едік, бірақ ол қаншама жүйке кететін, жұ­мыстан алаңдататын, кедергі болатын іс. Сондықтан жақындарының ке­лі­сімсіз орган алынбайды. Жалпы, қа­зір­гі донорлардың дені – туысқандар. Және бір айта кетерлігі, біздің елімізде донор тек тікелей генетикалық туыс бол­у қа­жет деген қатып қалған заң жоқ. Мы­салы, әйелінің туыстары да донор бола алады, бірақ бұл жерде орган сату деген мәселе бар. Біз, дәрігерлер орган саудаланбайтынын білеміз, сол себептен нотариуспен бекітілген тегін, туысқан ретінде органымды беремін деген құжаттың сыртында донормен әңгіме міндетті түрде өткізіледі. Бір жағынан, туыстан алынған орган сапалы, бірақ ол сау адамның қос бүйрегінің біреуін алып, туысына салудың өзі амалсыздың ісі ғой, − дейді Ғани Мұратұлы.

Біз балаларға қатысты орган ауыс­ты­ру мәселесін де сұрадық. Жалпы,  елі­­мізде заң бойынша 18 жасқа тол­ма­ған жан донор бола алмайды.  «Балаларға үлкен адамның бүйрегін, бауырын салуға болады, ал ересек адамның жүрегі балаға келмейді, көлемі үлкен. Сондықтан, кішкентай балаларға дертті жүректі алмастыру мүмкін емес. Шет елдерде жаңа туып, шетінеп кететін балалардың да органдары алынады, оларда бұл заң­мен реттелген. Періште сәбилер жүректің айықпас дертіне шалдықса, еш көмектесе алмаймыз, бұл да бір үлкен проблема. Мәселен, о дүниелік бір адамның 4-5 адамға жүрек, бүйрек, бауыр, өкпесін тастап кетуіне болады. Қаншама адамға қуаныш сыйланып, бақиға аттанған жан сауап арқалап кетер еді», дейді дәрігер.

Донор сыйға тартқан өмір ерекше қадірлі тәрізді. Себебі, бір ғана адамның емес, екі бірдей пенденің  ағзасында қызмет етіп, бірінің таусылған тұз-дәмін екіншісіне жалғаудың сыртында қаншалықты жүректің кеңдігі, пейілдің дархандығы жатыр десеңізші?!


Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ,

«Егемен Қазақстан»




СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

19.08.2017

Премьер қорғаныс-өнеркәсіп кешені кәсіпорындарының жұмысымен танысты

19.08.2017

Президент «Бурабай» гольф клубының ашылу рәсіміне қатысты

19.08.2017

Барселонадағы теракт бойынша басты күдікті анықталды

19.08.2017

Біз қазақша білуге міндеттіміз және болашағымызды осы тілмен байланыстырамыз

19.08.2017

Батысқазақстандық бастауыш сынып оқушылары биыл да ыстық тамақпен қамтылады

19.08.2017

Президент «Көкшетауминводы» акционерлік қоғамында болды

19.08.2017

Нұрсұлтан Назарбаев жұмыс сапарымен Ақмола облысына барды

19.08.2017

Бақытжан Сағынтаев Ауғанстан Атқарушы билігінің басшысымен кездесті

19.08.2017

Мемлекеттік хатшы Қазыбек бидің 350 жылдық мерейтойына қатысты

19.08.2017

Рудныйда облыстық жазғы «Тың-Целина-2017» спартакиадасы басталды

19.08.2017

Шымкентте шығарылатын аяқ киімдер Ресейге экспортталмақ

19.08.2017

Қостанайда пәтер ұрлығы едәуір азайды

19.08.2017

Жамбыл облысында шекарадан заңсыз өтпек болғандар ұсталды

19.08.2017

Қытайда селден 10 адам қаза болды

19.08.2017

Астананың бірнеше көшесінде көлік қозғалысы шектеледі

19.08.2017

Футболдан жасөспірімдер құрамасының аға жаттықтырушысы тағайындалды

18.08.2017

Павлодардан Астанаға 10 тонна қарбыз жеткізіледі

18.08.2017

Ақтөбе мектептері жаңа оқу жылына 95 пайыз дайын

18.08.2017

Бурабайда Нұрсұлтан Назарбаевтың қатысуымен кеңейтілген отырыс өтті

18.08.2017

Павлодарда 98 ауыл әкімі сайланды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Қызметтегі мәдениет мәйегі

Патшаның барымтасына, кеңес­тік кезеңнің күнде қырық құбылған қулығына бой алдырмай, тұнық ойына дақ түсірмей өткен нағыз ұлт көсемі Әлихан Бөкейхан: «Тірі бол­­сам, қазаққа қызмет қылмай қой­май­мын. Ұлтына, жұртына қызмет ету − білімнен емес, мінезден», деп еді. Шы­нында, ол кезде білім кем, мінез мық­ты еді. Қазір білім ұшан-теңіз, бі­рақ ұлттық мінез олқы, ала-құла, тіл мү­кіс, намыс пен ар ақшаға тәуелді болып барады.

Ғалым ОМАРХАН, «Егемен Қазақстан»

Жұмысты жалғастырар жастар қайда?

Қолында қолақпандай дипломы бола тұра жас мамандардың ауылда жұмыс істеуге құлшынысы жоқ. Көбінің ойы − қызығы мен у-шуы көп қалада қалып, өзіндей өрім жастардың ортасында болу. Бұл үшін оларды күстаналаудың да жөні жоқ шығар, бәлкім. Өйткені, қалада тұра ма, ауылда тұра ма, әркімнің өз қалауы. Солай десек те, жастар жаппай қалаға қарай ағылып жатқанда қазақтың алтын бесігі – ауылдарымыздың келешегі қалай болмақ? Бала саны жетпей, мектептер мен басқа да мекемелердің жабылуы жалғаса берсе, ата-баба кәсібін жалғастыратын лайықты ізбасарлар жоқ болса, ауылдардың ертеңгі күні не болмақ? Ойлаудың өзі қорқынышты. 

Нұрғали ОРАЗ,

Тәуелсіздік дегеніміз – мәңгілік күрес

Кешкілік аллеяда серуендейтін осы бір кішіпейіл, мәдениетті кісіні жиі көріп қаламын. Алғашында бас изесіп қана жүрдік. Бірте-бірте тіл қатысып, тротуардың жиегіндегі сәкіге тізе бүгіп, әңгіме-дүкен құратын болдық.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Кикілжің келіссөз арқылы шешіледі

Бүгінгі таңда әлемді алаңдатқан мә­селенің бірі Корей Халық-Де­мо­­кратиялық Республикасының яд­ролық қаруға қол жеткізу сая­саты болып отыр.

Талғат БАТЫРХАН, Егемен Қазақстан

ЭКСПО екі айналып келмес саған...

Алаштың алтын алқасындай Ас­та­на­ның ажар-көркіне аспанда­ғы ай қызығып, көктегі күн сүй­сін­гендей. Сарыарқадағы шамшы­рақтай сама­ла шаһар қазір тіпті құл­­пырып тұр. Сұлулығы көз суырғандай. Жер-жа­һан­ның жетіс­тік­тері жайнап төрінде тұр­са, бес құрлықты бетіне қаратар бе­дел жинамай қайтеді енді.

Пікірлер(0)

Пікір қосу