Досжан хазірет

Егемен Қазақстан
19.01.2016 309
islam-crescentЕліміз Тәуелсіздікке қол жеткізгеннен кейін өшкені қайта жанып, өлгені тірілгендей болған қазақ ұлттың қамы, ұрпақтың теңдігі үшін жан пида болған талай саңлақтарын тарих сахнасына қайта шығарды. Олардың әзиз есімдерін ұрпақ жадында қайта жаңғыртты. Сондай тұлғаларымыздың бірі – Қашақұлы Досжан хазірет. Досжан хазірет 1815 жылы Ақтөбенің Тасастау елді ме­кенінде дүниеге келіп, 1890 жылы қайтыс болған. Досжан атаның қазақтар арасында ислам дінін уағыздап, жастарға мұсылманша білім беріп, ата дәстүрін сақтап, кейінгі ұрпаққа жеткізудегі еңбегі мол. Ол – діни ұстаз, ағартушы, ірі ойшыл, өз дәуіріндегі қоғамдық елдік мүдделерге етене араласқан қоғам қайраткері. Оның әкесі Қашақ та ескіше хат таныған молда кісі болған. Досжан хазірет діни сауатын әкесінің көмегімен ашады. Зерттеушілердің пайымдауынша, Досжан ишан (Досжан атамызды хазірет деп те, ишан деп те, қажы деп те, қалпе деп те атайды. – Ш.Ә.) Орынбордан 18 шақырым жерде орналасқан Қарғалыдағы медреселердің бірінде білім алған. Қарғалыда сол кездің өзінде 9 медресе болған екен. Оқудан кейін еліне келіп, мешітте имам қызметін атқарған шағында ол небәрі 16-17 жаста болыпты. Өкінішке орай, оның өмірі мен қызметі әлі толық зерттелмей жатыр. Алайда, халық оның игі істерінің жарқын іздерін бүгін де көріп отыр. «Алаш» тарихи-этноло­гиялық тарихи журналының бас редакторы, Қазақстан Рес­публикасының мәде­ниет қай­раткері, тарих ғылым­дарының кандидаты Хайрулла Ғабжәлилов былай дейді: «Досжан хазіреттің қолданған мүлкінен бүгінде сақталып қалғаны – жеке мөрі. Мөр қазір жекенің қолында. Мөрдің бетінде арабша «Аллаға құлшылық етуші молла Дос­мұхаммед ибн Қашақ 1248 (хижра жыл санауы бойынша) деп жазылған. Мөр түсті металдан жасалған. Әдемі тұтқасы бар. Досжан хазірет өз заманында Алла ра­зы­лығы үшін үш рет қажылыққа барған екен. Сол сапарларының бірінде Құнанбай қажымен бірігіп, Меккеде тәкие салдырған. Бұл туралы Шәкәрім Құдай­бердіұлы «Түрік, қазақ-қырғыз һәм хандар шежі­ресі» дейтін еңбегінде «1872 жылы қажыға барғанда қазақ қажылары түсетұғын Мек­кеде бір тәкие үй салдырып, құдайы қылып еді. 1905 жылдан 1906 жылға қарай қа­жыға барғанда тәкиені көрдім. Бұл тәкие осы күні Кіші жүз табын Досжан қажының атына жазулы екен» деп көрсетеді. Қай кезде де мемлекеттің бо­ла­шағы үшін, ұлттық мүдде үшін талмай еңбек еткен, ақырғы демі таусылғанша күресіп өткен ұлт зиялыларымен, батырларымен, діндарларымен тығыз байланыста екендігімізді ұмытпауымыз керек. Досжан хазірет те сол сияқ­ты ұлтым деп өткен біртуар тұл­ғаларымыздың бірі». Өмірін дін жолына арнаған ғазиз жан Досжан хазірет туралы өзінің тұстасы, ақын Әбубәкір Кердерінің дастандары мен өлең жырларында көп айтылады. Хазіреттің атқарған істері мен өмірдерегі туралы бүгінге жеткен мағлұматтардың ең құндысы да, нақ­тырағы да осы Әбубәкір шайырдың жырларында жиі кездеседі. Досжан хазіреттің ең алғаш салдырған мешіті Ақтөбе өңі­ріне қарайтын Сам құмы­ның етегіндегі, Тасастау қайнар ма­ңындағы Қарашың деген жерде екен. Әбубәкір Кер­дерінің жырында осы өңірдегі Досжан ишан мешітінде мыңдаған шәкірт білім алды деп көрсетеді. Досжан атамыз 1842 жылдың шамасында ишан дәрежесіне жетіп, медресе ашып, бала оқытуға рұқсат беретін құжат алады. «Рұқсат пірден алып, болды ишан» дейді Әбубәкір шайыр ол туралы. Айналасына имандылық нұрын шашып жүретін Досжан хазірет туралы Әбубәкір Кер­дері «Ойылдың көшіп келді Ши­лісіне, Асыл зат тәбәріктің милысына. Келген соң мешіт салып, ғылым ашты, Құдайым жолықтырды игі ісіне» дейді өз жырында. 1868 жылдары орыс отаршылары Темір, Ақтөбе бекіністерін сала бастағанда Досжан ишан мешіт салу үшін Орынбор губернаторынан рұқсат алып, Шилі бойын таңдап, мешіт салуға бағыттала бастайды. «Досжан ата Бірман деген ұстаны тауып алып, онымен келісім жасайды. Мешіттің қандай болу керектігін шешкеннен кейін құ­рылыстың негізгі жұмысына жұртшылық жұмыла кіріседі. Асарлатып, тез арада бітіреді. Мешіт құрылысына бие сүті, мал сүйегі, ши қосылып, қолдан құйылған кірпіш пайдаланған. Қабырғаларының күні бүгінге дейін сақталуының өзі берік материалдан қаланғанын бай­қатады. Мешіттің ұзындығы 28 метр, ені 11 метр, биіктігі 5 метр шамасында. Бөлмелері алтау. Бөлме ішінде бірде-бір тіреу болмаған. Төбесінде бірде-бір қиық жоқ, күмбезі бұрандалып жасалған. Күмбез үстінде айшық тұрған, мешіт іші ою-өрнекпен әшекейленген. Күмбезден түскен жарық барлық нақыштарын нұрландырып тұрған. Әбубәкір жырлаған деректерге сүйенсек, мешіт жанында 150 орындық бала оқытатын медресесі, қонақ күтетін қосалқы бөлмесі болған. Мешіттің архитектуралық үлгісі Қазандағы сәулетші А.Пескенің басшылығымен салынған Юну­сов мешітінің үлгісімен жа­салған» дейді Қазақстан Журна­листер одағының мүшесі Мең­діхан Әділханұлы. Бұл мешіт халық аузында «Ақши» мешіті деп аталған. Оны өз атымен атауды Досжан ишанның өзі қаламаған сияқты. Кейін Кеңес өкіметі тұсында Досжан хазіреттің ұрпақтары қуғындауға ұшырап, мұралары қирату, құлату, қорлау зардаптарын басынан өткізген. Жемсарай, дүкен, мал қора сияқты шаруа­ға пайдаланғандарымен қой­май, айшықтарын жұлып, күм­бездерін құлатқан. Ішіндегі асыл заттары тоналып, кілем, кітап­тары ұрланып, қасиетті орын аяққа тапталған. Досжан хазірет дін жолында үлкен бір істі қолға алады. Яғни, қазаққа арнап өз алдына мүфтилік ашу шарасына белсене кіріседі. Әбубәкір Кердерінің сөзімен айтқанда: «Баршасы үшбулардың пірім деді, Хазірет ақылы дана, білімді еді, Патшадан қазақ үшін мүфти сұрап, өзінен халық қамын бұ­рын жеді» дейді. «Мүфти сұрап» деп отырғаны қазақ даласында өз алдына діни басқарманың болуын, әр ауылда мешіт болып, оны басқаратын өз молдасы болуын, оған жұрттың неке қиғызу, отбасы істерін ше­шуді қарауына бергізу сияқты мәселелердің шешімін іздейді. Досжан хазіреттің өміріне тікелей қатысты тұлғаның бірі – Жұмағали ахун Оразалыұлы. Ол Доңызтаудың Тасқабақ деген жерінде мешіт салдырып, бала оқытқан. Мысырдағы «Әл-Азһар» медресесін бітірген. Арғы атасы – әрі ғұлама, әрі батыр Ербатыр ишан. Жұмағали «Әл-Азһар» медре­сесінде оқып жатқанда әкесі Оразалы ишан қайтыс болады. Сол кезде Мысырдағы оқулар ақылы болса керек. Ол әкесі өл­геннен кейін ақшадан тарығып жүргенде оның алғырлығын, білімдарлығын естіген арабтың бір байы оқуының ақшасын төлеп, оқуын бітірген соң өз ме­шітінде қызмет жасауға ке­лісімшарт жасасады. Осы ке­зеңде Меккеге екінші рет қа­жы­лыққа барған Досжан хазірет Жұмағалидың атын естиді. Онымен шарт жасасқан араб байымен келісіп, оны разы етіп, Жұмағалиды еліне алып қай­тады. Өзі салдырған мешітке имам етіп дайындайды. Алғыр да зерек, араб, парсы, түрік, орыс тілдерін жетік білетін жас жігіт адалдығымен де, іскерлігімен де хазіреттің сеніміне ие болса керек, Досжан хазірет Жұмағалиға қызы Үммагүлсімді қосады. XIX ғасырда қазақ жерінде ислам дінінің таралуына, насихатталуына өлшеусіз үлес қосқан діни ағартушы Досжан хазіреттің туылғанына 200 жыл толуына орай үлкен ас берілді. Ақтөбе облысы, Темір ауданы, Шұбарқұдық кентінде өткен дүбірлі тойға еліміздің түкпір-түкпірінен, Қарақал­пақстаннан, Түрікменстаннан ат арылтып келгендер аз болған жоқ. – Еліме рахмет, халқыма ризамын, – дейді Досжан хазіреттің тікелей ұрпағы Орынғали Аң­дамасұлы, – Атаның асына жұрт көп жиналды. Оның аруағы қадірлі екен, қасиетті екен. Әу баста дайындығымыз аздау болды ғой, мерейтой қалай өтеді екен деп қобалжығанымыз да рас. Бірақ бәрінің сәті түсті. Біз ойлағаннан да асып түсті. Ол үшін Ақтөбе облысының әкі­мі Бердібек Сапарбаевқа, Те­мір ауданының әкімі Бауыр­жан Қаниевке шексіз риза­шылығымды білдіремін. Қазақ қоғамы тарихында діннің, дін адамдарының орны ерекше болды. Олар мешіт, медреселер салды, халықты ілім-білімге тартты. Мұсылмандықты уағыздау арқылы жан таза­лығына, адамгершілік, ізгілікке шақырды. Олар сонымен қатар, ел тағдыры, ұлт тағдыры жолында саяси әрекеттерге кеңінен араласты. Сол арқылы азаматтық тарихтың да, сондай-ақ, рухани тарихтың да төрінен лайықты орындарын ала білді. Солардың ішінде аты алты Алашқа мәлім Досжан хазіреттің бар екендігі ақиқат. Шарафаддин ӘМІРОВ, «Егемен Қазақстан». АЛМАТЫ – АҚТӨБЕ – АЛМАТЫ.
СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

10.12.2018

Мал бағасының қымбаттауы кімге тиімді?

10.12.2018

Ұлы даланың мұрагері болу – үлкен жауапкершілік

10.12.2018

Бағы кем бессайыс

10.12.2018

«Сергек» сенімді серікке айналса

10.12.2018

Франция: Даудың басы неден басталды?

10.12.2018

Мүмкіндігі шектеулілердің мүмкіндігін кеңейткен

10.12.2018

Ел Елордасымен еңселі

09.12.2018

Алпамыс Шәрімов: Қайырымдылық жасау үшін бай болу қажет емес

09.12.2018

Павлодар облысында 1 мыңнан астам кәсіпорын 1,6 трлн. теңгенің өнімін шығарған

09.12.2018

Қостанай облыстық қазақ драма театры Шәмші туралы спектакль қойды

09.12.2018

Павлодарда «ҚазАвтожол» АҚ-ның облыстық филиалына қатысты қылмыстық іс тергелуде

09.12.2018

Маңғыстау полициясының басшысы халық алдында есеп берді

09.12.2018

Ұлытау ауданында спорт нысандары салынады

09.12.2018

Үздік шаруашылыққа жаңа трактор тарту етілді

09.12.2018

Aktobe Invest-2018 форумында 300 млрд теңгеге меморандумдарға қол қойылды

08.12.2018

Семейдегі колледж ұжымы бойжеткенге пәтер алып берді

08.12.2018

Тарбағатай ауданының әкімі семейлік жастармен кездесті

08.12.2018

ШҚО Алтай ауданында Татуласу орталығы ашылды

08.12.2018

Күй жетті Алтай-Қобда – арғы беттен...

08.12.2018

Астанада Өспен ауылының азаматтары бас қосты

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Jekemenshik teatrlar jaıy

Jalpy, kez kelgen halyqtyń mádenıeti men rýhanı damý deńgeıi teatr salasyndaǵy jetistikterimen ólshenetini tarıhtan málim. О́rkenıetti memleketterdegi bir ǵana qalanyń ózinde teatr sany 200-den asyp jyǵylatyndyǵy sonyń buljymas dáleli bolsa kerek-ti.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Aqparattar aýqymyndaǵy aqıqat

Taıaýda Almatyda ótken medıaquryltaıda Qazaqstandaǵy buqaralyq aqparat qural­darynyń qazirgi jaı-kúıi keńinen áńgime boldy. Mamandar tarapynan aıtylǵan pikirlerge qulaq qoıar bolsaq, sońǵy jyldary qazaqstandyq BAQ-tyń, ásire telearnalardyń reıtıngi aıtarlyqtaı túsip ketken. Máselen, 2013 jyldan bergi aralyqta bul kórsetkish 22 paıyzǵa tómendegen eken. Onyń sebebi nede?

Сайраш ӘБІШҚЫЗЫ, Қазақстанның білім беру ісінің құрметті қызметкері

Halyq sózinde birtutastyq, birlik bar

«Halyq» sóziniń mán-maǵynasy óte tereń ekeni barshaǵa málim. Másele – osyndaı saıası astary aıryqsha sózdi qalaı qoldanyp júrgenimizde. Merzimdi baspasóz betterindegi habarlardan,  teleradıo arnalardan, ózara áńgimeden «aýyl halqy», «qala halqy» degendi oqyp ta, estip te júrmiz. Máselen, telearnalardyń birinen «Arshaly aýdanynda 27 myń halyq bar» degendi estidim de, «halyq sózin durys qoldanaıyq» dep, ózimniń oı dápte­rime jazyp qoıdym. Sebebi orys tilinde «narod sela» nemese «narod derevnı», «na­rod raıona», «narod goroda» demeıdi, tipti jazbaı­dy. Bul tilde «naselenıe», «jıtelı», «gorojane», «selchane» deıtinin bilemiz. Biz qazaqsha «aýyl turǵyndary», «qalalyqtar» nemese «qala turǵyndary» desek, ekpini báseń bolyp, birdeńe joǵaltyp alatyndaı, «aýyl halqy», «qala halqy» dep qysqa qaıyramyz. Sonda deımin-aý, qazaǵymyzdy bólip, jiktep, birtutas halyq sanatyna qospaı turǵanymyzdy nege ańǵarmaımyz?!

Дидар Амантай,

Túsiniktiń kúıreýi

Sońǵy jyldary, sandyq tehnologıalyq ónimderdiń (iPhone, Red One, digital camera, information technology) alǵashqy nusqalary (computer, printer, scaner, copier), shyqqanyna tabany kúrekteı jarty ǵasyrǵa jýyq ýaqyt, jeteqabyl mezgil ótkende, ozyq qoǵamdarda, qala berdi, damýshy elderde, tipti, jalpy adamzattyq mádenı-rýhanı keńistikterde iri-iri qomaqty ózgerister júrdi. 

Думан АНАШ, «Егемен Қазақстан»

Ejelden metal ılegen el

Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń jýyrda jaryq kórgen «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasy búginde 30-dan astam ult pen ulystan turatyn, jalpy sany 200 mıllıonǵa jýyqtaıtyn, ońtústik-batysta Jerorta teńizi jaǵalaýynan bastap, soltústik-shyǵysta Soltústik Muzdy muhıtqa deıingi Eýrazıa qurlyǵynyń apaıtós alyp dalasynda 6 táýelsiz memleket, onyń ishinde Reseı Federasıasynda 20-dan astam túrki tildes halyqtardyń túrli sýbektilerimen, keı jerde avtonomıalyq, keı jerde esh sýbektisi bolmasa da iri oblys quramynda ómir súrip jatqan túrki halyqtarynyń ortaq kóne tarıhyn qamtıtynymen erekshe deýge bolady. Iаǵnı osynaý baıtaq keńistikte bul halyqtar bir kezderi bir memleket quramynda ómir súrip, álemdik órkenıetke ózderiniń laıyqty úlesin qosty.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу