Ел мен жер

Жарықтық Сәбеңнің – Сәбит Мұқа­новтың «Ботагөз» романының аяқталар тұсында Көк­шенің кеудесінде тұрып қазақ дала­сының ұлы тауларын жіпке тізіп шы­ғатыны әсіресе көнекөз, түрік құлақтардың есінде болар. Ел мен жер­дің қасиет-киесін бір ауыз сөз­бен түген­дегендей сол ғибратты жол­­дарды тағы бір көкейде тоқып, кө­ңілде өрнектеудің тарихи сәті енді түс­кендей.
Егемен Қазақстан
05.05.2017 473

«Азат – аяқ астында, Сырымбет – сырық сілтер жерде, Жыланды – жанында, Бұқпа – бауырында, Айыртау – аясында, Имантау – иығында, Сандықтау – сағасында, Ақан – ағайыны, Зеренді – замандасы, Шортан – шөбересі, Торыайғыр – тұстасы, Көксеңгір – көршісі, Ереймен – ерулесі, Баян – бауыры, Қарқаралы – құдасы, Ақтау – атасы, Ортау – одақтасы, Алатау – ағасы, Алтай – атасы» деп қайыр­­ған шалқар шабытты жазушы осы атал­ған таулардың біразын көзімен, көз жетпегенін аспанда шарықтап ұшқан сұңқар қанатты сезіммен көргенін айтады емес пе? Маржандай тізілген осы атаулардан қазақтың ұлан-ғайыр елі мен жері көз алдыңа келеді.
Жақында «Егеменде» жарық көрген Елбасы мақаласында туған жердің әрбір сайы мен қырқасы, тауы мен өзені тарихтан сыр шертетіні, әрбір жер атауының төркіні туралы талай-талай аңыздар мен әңгімелер бар екендігі өте орынды атап көрсетілді. Осы тұрғыдан келгенде, халқының бақ-берекесінің қамымен желмая мініп жер шалған Асан қайғы бабамыз қазақтың жалпақ даласының шұрайлы пұшпақтарының бәрінің дерлік сынын беріп, сипатын айтып кеткен ғой. Біле білсек, Асан баба сөздерінің маңызы бүгінгі ұрпақ үшін бір мысқал да кемімеген. Әрі тарих, әрі аңыз, әрі даналық. Әрі қазіргі шаруашылық пен тұрмыстың кәдесіне жарап кетерлік ілкімнен де құр алақан емес.
Қазақ ешқашан ел мен жер ұғымдарын бір-бірінен бөліп қарастырмаған. Ел бар болса жер бар. Жер болғанда ғана ел бар. Батырлар жырларымыздың өзі ел мен жерді айтудан басталады. «Жиделі Байсын жерінде Қоңырат деген елінде» дегендей. Қайғысын «Қаратаудың басынан көш келеді» деп елім-айлатып атамекеннің айбынына мұң қылып шаққан. Туған жердің қасиет-киесінен қара ормандай қорған болар пана тапқан. Сырды ана деген. Қуанышын әнге қосып, асқақтаған Алатаумен бөліскен. Наркескен ақын Махамбет те «Еділдің бойы ен тоғай, Ел толтырсам деп едім» деп арманына ел мен жерді бірге қосақтаған. Кенесары Сарыарқадан ауған кездегі қоштасу жырын толғаған Күдеріқожа «Қарқаралы, Қазылық, Жатушы едің жазылып...» деп бастап атажұрт атырабы, ардақты мекеннің берекелі тұнығын тізбелегенде көңілдің кенересінен асып толқып кететінін қайтерсіз? Қарқаралыны қастерлеп Мәңгілікке өрлеткен Мәди­дің, Ерейментаудан медет тілеген Иман­жүсіптің өздері де, әндері де ел мен жер­дің әркез желбіреп тұрар жалауына айналып кетуі сірә да тегін емес-ау!
Атам қазақтың, одан арғы бабала­рымыздың ат тұяғы жетіп жайлаған, қыс­таған жерлерінің бәрін Сарытау, Түмен, Азаулы, Құлынды, Байкөл, жаңағы Жиделі Байсын сияқты жер атауларынан зерделеп білеміз, ол жерлерге ордалы ел қонғанын ұғынамыз. Қаскелең, Шамалған, Бағанаты, Боралдай, Нарынқол, Байынқол, Аңырақай, Орбұлақ, Қалмаққырылған деген қазіргі белгілі жерлерімізден жоңғар-қалмақ шапқыншылығы кезіндегі ата тарихымыздың ізі қалғанын аңғарамыз. Бірақ бұл жерлерде қалмақтың емес, Ша­малған дәуді жекпе-жекте оқсатып құлат­қан Наурызбай батыр сынды қазақ батырларының ерлігі мен жеңісі жазыл­ған. Иә, Ұлы Даланың тарихы өзінің бедерлі бетінде сайрап жатыр. Саңылауы бардың санасын өшірмеуге, мәңгүрттікті бастан кешірмеуге осылардың септігі тимейді деп айта алмаспыз.
Тарих алдында Қазақ елінің жүзі жарқын. Қазақтың елі мен жерінің ешкімнен ұялып бет басатын тарихы жоқ. Арыдағы Алтай, Шыңғыстау, Отырар, Түркістан мен Әзірет Сұлтан, Айша бибілер, берідегі Байқоңыр мен Теміртау, Алматы мен Астана, «Бәйтерегіміз», әрі төл тарихтың оқулығы, әрі тәрбие құралы десек те болады. Рухани тәрбиенің, елжандылық пен отаншылдықтың. Олай болса, біз қазақ даласындағы ел мен жер атауларының, қасиетті рухани құндылықтарының, киелі жерлерінің мағына-мазмұнын, өнеге-ғибратын, тәрбие-тәлімін осы тараптағы игі мақсатқа икемдеуіміз керек-ақ.
Осыдан біраз жыл бұрын Көк­шетауда арнайы жасақталған экспедиция Кенесары бастаған ұлт-азаттық көтерілісінің негізгі бағыт-бағдар, ошақ-нүктелерін бір ай жүріп аралап шыққан еді. Әр жерден көтеріліске қатысты жаңадан қаншама дерек, мағлұматтар тапты, ел аузындағы әңгімелерді жинады. Ұлтжанды азамат, қарымды журналист, марқұм Нұрмұханбет Ысқақов «Кенесары ханның жорықты жолдарымен» атты тамаша танымдық кітап жазып шығып, оны орыс тіліндегі аудармасымен қоса сүйіншілеп тартқан болатын. Осы экспедицияның жұмысы, мақсаты орта жолда үзіліп, түйініне жетпей қалғанын да білеміз.
Ел мен жердің тарихын ізерлейтін осындай экспедициялар, ізденістер қажет. Абай хакім айтқан: «Берекелі болса ел, жағасы жайлау ол бір көл», деген сөздің мағынасы терең. Елсіз – жерде береке болмас, жерсіз – елде береке болмас. Ел мен жердің бүтіндік-бірлігіне септесетін тарих та, жәдігер де, аңыз да әрқашан қымбат.
Қорғанбек АМАНЖОЛ,
«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

23.05.2018

Қ.Тоқаев: Атырау облысы – ел экономикасының флагманы

23.05.2018

Жаңаөзенде судағы қауіпсіздік ережелері түсіндірілді

23.05.2018

Маңғыстауда өрт қауіпсіздігі бойынша 77 бекет орнатылды

23.05.2018

Маңғыстаулық полицейлер мұқтаж отбасыларға көмек берді

23.05.2018

Нұрсұлтан Назарбаев Ресей Федерациясының Қорғаныс министрі С.Шойгумен кездесті

23.05.2018

Менингиттен қалай қорғану керек?

23.05.2018

«Баян сұлу» жобасының жеңімпазы анықталды

23.05.2018

Қазақ әдебиеті әлем тілдерінде сөйлейді

23.05.2018

Л.Гирш көпшілікке «Стихи о войне и мире» өлеңдер жинағын таныстырды

23.05.2018

Қазақстан Президенті қорғаныс ведомстволарының министрлерімен кездесті

23.05.2018

Қызылордада жасырын казино ашқан азамат ұсталды

23.05.2018

Сотқа жүгінбей татуласуға болады

23.05.2018

«Петропавл–Қорған» бағытындағы тас жолға 27 миллиард теңге бөлінбек

23.05.2018

Маңғыстауда сот жүйесін жетілдірудің 7 бағыты талқыланды

23.05.2018

Петропавлда омарташы мамандар оқытыла бастады

23.05.2018

Қазақстандықтар жеке мәліметтеріне қолжетімділікке тыйым сала алады

23.05.2018

«Азаматтарға арналған үкімет» 8 млн адамның цифрлық сауаттылығын арттырмақ

23.05.2018

«Арсеналға» жаңа бапкер келді

23.05.2018

Елбасы V халықаралық «KADEX-2018» көрмесінің ашылу рәсіміне қатысты

23.05.2018

Алматыда «Жас өркен» жастар орталығы ашылды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Думан АНАШ, «Егемен Қазақстан»

Мектеп вальсі туралы ой

Соңғы қоңырау – мектеп бітіруші түлектердің жанын тербететін аяулы сәт. Алабұртқан сезім, алып-ұшқан арман, үміт пен күдік. Одан өзге? Мектеп вальсі. Иә, мектеп вальсі туралы әр жүрек түкпірінде жазылмаған бір-бір шығарма бар шығар. Бұл – мектеп қабырғасымен, дос-құрбылармен ғана қоштасу емес, іште бұғып жатқан мөлдір, алғашқы алақұйын сезімдермен де қоштасу.

Қорғанбек АМАНЖОЛ, «Егемен Қазақстан»

Қызғаныш деген қызыл ит

Заты адам баласымен бірге жасасып келе жатқан, көнермес те көгер­мес сезімдердің бірі – қызғаныш. Адам­ның көзіне шел қапта­та­тын қара қыз­ға­ныштардан кекшілдік пен күн­шілдік, бақас­тық пен бақталастық қоз­дап, неше түрлі қылмыстар жасалып жата­ты­ны да ешкімге құпия емес. 

Талғат СҮЙІНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Алматының алмасы. Шырын қайда?..

Алматы жұрты күнде жауған жауын­мен, түнде ұрған суықпен жағаласып жүріп Алатаудың бөктеріндегі биылғы алма бақ гүл шашқан көркем шақтан көз жазып қалған сыңайлы. Содан ба екен, біреу «Биыл алма гүлдеді ме?» десе, біреу «Биыл өзі алма бола ма?» дейді қамығып. 

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Рух көтерудің жолы

Кейінгі өскелең жас ұрпақты патриот­тық рухта қалай тәрбиелейміз, ертеңгі ел қорғар өрендеріміздің бойына отаншылдық пен патриотизмді, елге, жерге деген сүйіс­пен­шілік сезімін  қалыптастырып, келешекте ержүрек, батыл болып өсулері үшін не істеуіміз керек деп,  жастардың ертеңгі тағдыры мен таңдауына жиі бас ауыртып, жанымыздың жабырқап жататыны рас.

Қамбар Ахмет,

Каспий мен Қара теңіздерді жалғау кімге тиімді?

Мамырдың екінші онкүндігінде ақпарат һәм саясат алаңында қызу тал­қыланған тақырыптың бірі – Қазақ­стан Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың Каспий мен Қара теңіздің арасын жал­ғайтын «Еуразия» каналын салу жөніндегі пікірі болды. 

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу