Ел мен жер

Жарықтық Сәбеңнің – Сәбит Мұқа­новтың «Ботагөз» романының аяқталар тұсында Көк­шенің кеудесінде тұрып қазақ дала­сының ұлы тауларын жіпке тізіп шы­ғатыны әсіресе көнекөз, түрік құлақтардың есінде болар. Ел мен жер­дің қасиет-киесін бір ауыз сөз­бен түген­дегендей сол ғибратты жол­­дарды тағы бір көкейде тоқып, кө­ңілде өрнектеудің тарихи сәті енді түс­кендей.

«Азат – аяқ астында, Сырымбет – сырық сілтер жерде, Жыланды – жанында, Бұқпа – бауырында, Айыртау – аясында, Имантау – иығында, Сандықтау – сағасында, Ақан – ағайыны, Зеренді – замандасы, Шортан – шөбересі, Торыайғыр – тұстасы, Көксеңгір – көршісі, Ереймен – ерулесі, Баян – бауыры, Қарқаралы – құдасы, Ақтау – атасы, Ортау – одақтасы, Алатау – ағасы, Алтай – атасы» деп қайыр­­ған шалқар шабытты жазушы осы атал­ған таулардың біразын көзімен, көз жетпегенін аспанда шарықтап ұшқан сұңқар қанатты сезіммен көргенін айтады емес пе? Маржандай тізілген осы атаулардан қазақтың ұлан-ғайыр елі мен жері көз алдыңа келеді.
Жақында «Егеменде» жарық көрген Елбасы мақаласында туған жердің әрбір сайы мен қырқасы, тауы мен өзені тарихтан сыр шертетіні, әрбір жер атауының төркіні туралы талай-талай аңыздар мен әңгімелер бар екендігі өте орынды атап көрсетілді. Осы тұрғыдан келгенде, халқының бақ-берекесінің қамымен желмая мініп жер шалған Асан қайғы бабамыз қазақтың жалпақ даласының шұрайлы пұшпақтарының бәрінің дерлік сынын беріп, сипатын айтып кеткен ғой. Біле білсек, Асан баба сөздерінің маңызы бүгінгі ұрпақ үшін бір мысқал да кемімеген. Әрі тарих, әрі аңыз, әрі даналық. Әрі қазіргі шаруашылық пен тұрмыстың кәдесіне жарап кетерлік ілкімнен де құр алақан емес.
Қазақ ешқашан ел мен жер ұғымдарын бір-бірінен бөліп қарастырмаған. Ел бар болса жер бар. Жер болғанда ғана ел бар. Батырлар жырларымыздың өзі ел мен жерді айтудан басталады. «Жиделі Байсын жерінде Қоңырат деген елінде» дегендей. Қайғысын «Қаратаудың басынан көш келеді» деп елім-айлатып атамекеннің айбынына мұң қылып шаққан. Туған жердің қасиет-киесінен қара ормандай қорған болар пана тапқан. Сырды ана деген. Қуанышын әнге қосып, асқақтаған Алатаумен бөліскен. Наркескен ақын Махамбет те «Еділдің бойы ен тоғай, Ел толтырсам деп едім» деп арманына ел мен жерді бірге қосақтаған. Кенесары Сарыарқадан ауған кездегі қоштасу жырын толғаған Күдеріқожа «Қарқаралы, Қазылық, Жатушы едің жазылып...» деп бастап атажұрт атырабы, ардақты мекеннің берекелі тұнығын тізбелегенде көңілдің кенересінен асып толқып кететінін қайтерсіз? Қарқаралыны қастерлеп Мәңгілікке өрлеткен Мәди­дің, Ерейментаудан медет тілеген Иман­жүсіптің өздері де, әндері де ел мен жер­дің әркез желбіреп тұрар жалауына айналып кетуі сірә да тегін емес-ау!
Атам қазақтың, одан арғы бабала­рымыздың ат тұяғы жетіп жайлаған, қыс­таған жерлерінің бәрін Сарытау, Түмен, Азаулы, Құлынды, Байкөл, жаңағы Жиделі Байсын сияқты жер атауларынан зерделеп білеміз, ол жерлерге ордалы ел қонғанын ұғынамыз. Қаскелең, Шамалған, Бағанаты, Боралдай, Нарынқол, Байынқол, Аңырақай, Орбұлақ, Қалмаққырылған деген қазіргі белгілі жерлерімізден жоңғар-қалмақ шапқыншылығы кезіндегі ата тарихымыздың ізі қалғанын аңғарамыз. Бірақ бұл жерлерде қалмақтың емес, Ша­малған дәуді жекпе-жекте оқсатып құлат­қан Наурызбай батыр сынды қазақ батырларының ерлігі мен жеңісі жазыл­ған. Иә, Ұлы Даланың тарихы өзінің бедерлі бетінде сайрап жатыр. Саңылауы бардың санасын өшірмеуге, мәңгүрттікті бастан кешірмеуге осылардың септігі тимейді деп айта алмаспыз.
Тарих алдында Қазақ елінің жүзі жарқын. Қазақтың елі мен жерінің ешкімнен ұялып бет басатын тарихы жоқ. Арыдағы Алтай, Шыңғыстау, Отырар, Түркістан мен Әзірет Сұлтан, Айша бибілер, берідегі Байқоңыр мен Теміртау, Алматы мен Астана, «Бәйтерегіміз», әрі төл тарихтың оқулығы, әрі тәрбие құралы десек те болады. Рухани тәрбиенің, елжандылық пен отаншылдықтың. Олай болса, біз қазақ даласындағы ел мен жер атауларының, қасиетті рухани құндылықтарының, киелі жерлерінің мағына-мазмұнын, өнеге-ғибратын, тәрбие-тәлімін осы тараптағы игі мақсатқа икемдеуіміз керек-ақ.
Осыдан біраз жыл бұрын Көк­шетауда арнайы жасақталған экспедиция Кенесары бастаған ұлт-азаттық көтерілісінің негізгі бағыт-бағдар, ошақ-нүктелерін бір ай жүріп аралап шыққан еді. Әр жерден көтеріліске қатысты жаңадан қаншама дерек, мағлұматтар тапты, ел аузындағы әңгімелерді жинады. Ұлтжанды азамат, қарымды журналист, марқұм Нұрмұханбет Ысқақов «Кенесары ханның жорықты жолдарымен» атты тамаша танымдық кітап жазып шығып, оны орыс тіліндегі аудармасымен қоса сүйіншілеп тартқан болатын. Осы экспедицияның жұмысы, мақсаты орта жолда үзіліп, түйініне жетпей қалғанын да білеміз.
Ел мен жердің тарихын ізерлейтін осындай экспедициялар, ізденістер қажет. Абай хакім айтқан: «Берекелі болса ел, жағасы жайлау ол бір көл», деген сөздің мағынасы терең. Елсіз – жерде береке болмас, жерсіз – елде береке болмас. Ел мен жердің бүтіндік-бірлігіне септесетін тарих та, жәдігер де, аңыз да әрқашан қымбат.
Қорғанбек АМАНЖОЛ,
«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

27.05.2017

Қанат Ислам: Бапкерім 12 раунд жекпе-жекке тапсырма берді 

27.05.2017

СҚО-да «Мерейлі отбасы» конкурсының жеңімпаздары анықталды

27.05.2017

Солтүстік Қазақстанда 60,5 мың бала жазғы лагерьде демалады

27.05.2017

Қостанайға жаңа вагондар келді

27.05.2017

БҚО-да экономикалық реформа және өңірлік даму комитетінің көшпелі отырысы өтті

27.05.2017

Павлодарда шіркейлерге қарсы жұмыс қолға алынды

27.05.2017

Еліміздің барлық аймағында ауа райы тұрақсыз болады

27.05.2017

Қанат Ислам қарсыласын ұпай санымен жеңді

27.05.2017

Жанқош Тұраров мексикалық боксшыны нокаутқа түсірді

26.05.2017

Астанада «Қазақстанның киелі жерлерінің географиясы» атты форум өтті

26.05.2017

Премьер ТМД елдері үкімет басшылары кеңесінің отырысына қатысты

26.05.2017

Мадрид конференциясы Астана процесі нәтижелерін жоғары бағалады - СІМ

26.05.2017

«Ұлы дала» II форумы аясында шетелдік ғалымдар құнды ойларымен бөлісті

26.05.2017

Солтүстік Қазақстанда әкім әкесіне заңсыз субсидия алып берген

26.05.2017

Алтай Көлгінов: Біз биыл «Алаш» музейін ашамыз

26.05.2017

Түркі тілінің халықаралық мәртебесі туралы мәселе қозғалды

26.05.2017

Ұлытауды ұлықтау жұмыстары басталды – Ерлан Қошанов

26.05.2017

Жандос Асанов: Түркі тілдерін зерттеу – ТүркПА-ның назарындағы мәселе

26.05.2017

Жансейіт Түймебаев: Елдік мүддедегі есебіміз түгенделе түсуде

26.05.2017

Манзур Хусейн Сумро: «Біз өз құндылықтарымыздан ажырамауымыз керек»

КОЛУМНИСТЕР

Қорғанбек АМАНЖОЛ, «Егемен Қазақстан»

Ер мен Жер

Қазақтың әзелден ардақ тұтып қастерлейтін қасиетті ата құн­ды­лық­тарының арасында Ер мен Жердің ала­тын орны ерекше. Ер қашанда туып-өскен жеріне тартып туады. Осы бір жайды «Тау баласы тауға қа­рап өседі» деп жырлаған тұма жырлы Тұманбай Молдағалиевтай ақын аға­мыз да кезінде жақсы аңдатқан еді. Се­бебі, ер жерге кіндігімен байланады, ту­ған жерінің барша қадір-қасиетін тұ­ла бойына сіңіріп, көкірегіне құй­ып, соған бүкіл жан-жүрегімен із­гі­лік қайнарына бас қойғандай сусын­дап өседі. Осылайша туған жер ал­дын­да­ғы перзенттік парыз жүгі сал­мақ­та­на бермек, туған жерге деген пер­зент­тік ыстық ілтипат пен махаббат тұр­паттанып толағайлана түспек.

Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан»

Басты құндылық – рухани тазалық

«Өмір сүру үшін өзгере білу керек», деді Президент Нұрсұлтан Назарбаев «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты мақаласында. Заман талабына сай лайықты өмір сүру үшін қазіргі уақыттағы жаңғырудың да негізгі мақсаты – осы.

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Қазақ киносы неге дәстүрді ұлықтай алмайды?

Бір жылдары Қазақстанның мә­дениет күндері аясында Үндістанға сапарлап бардық. Көнеден көнермей жеткен мәдениеті, өнердің қай түрінен де әлемдік өркениетке қосар қомақты үлесі бар, бай тарихты, жер жүзіндегі жәдігерлер бесігінің бірі Үндістанға табан тірегенде таңданарлық қай­шылыққа тап болғанбыз. Сенің санаңда қалып­тасқан бай мәдениет, өр­кениет, ежелгі дәстүріне сызат түс­пеген ғажайып әлемге кереғар тір­шілік – қағаз жәшіктерден үй жасап, көшеде туып, көшеде тұрып жатқан халық менмұндалап алдымыз­дан шыққан. Тілім өкше ересек, кір қожалақ бала, қол жайған қайыр­шыдан аяқ алып жүре алмайсыз.

Әйіп ЫСҚАҚОВ, биология ғылымдарының докторы, профессор

Біліктілік – ауыл дамуының алғышарты

Мал шаруашылығы ата кәсібі­міз ғана емес, еліміздің азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ете­тін маңызды салалардың бірі сана­ла­ды. Мал басының басым бөлігі, яғни 80 пайыздан астамы қосал­қы шаруашылықтарда шоғыр­ланған­дықтан, Елбасы тапсыр­масымен оларды кооперативтерге бірікті­ріп, оңтайландыру шаралары­ның қолға алына бастауы өте құптарлық.

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Ұрпақ тағдырымен ойнаған оңбайды

Ұлттың ұлылығы ұрпағынан көрі­неді. Бұл – әлімсақтан белгілі нәрсе. Ал сол ұрпақ тағдырына былық араласса, ар былғанады. Содан да шығар, ұлт ұстазы Ахмет Байтұрсынұлының «Ба­ланы ұлша тәрбиелесең – ұл бол­мақ­шы. Құлша тәрбиелесең – құл бол­мақ­шы», деп өсиет қалдырып кеткені. Біз осы өсиетті орындай алдық па, әлде бәрін заманға теліп, теріс басқан аяғымызды, дүниенің құлы болуға ұм­тылған ниетімізді түзеуге мұршамыз жет­пей жүр ме? Бұл санамыздағы ақау­дан, ұлтты ұлт ететін мәдени-ге­не­тикалық кодымыздың әлсіздігінен, тіп­ті мүлде кеміп кеткенінен болып отыр ма?

Пікірлер(0)

Пікір қосу