Елтаңбада ұлттың мұрасы мен мұраты бедерленген

Қазақстанның құрметті сәулетшісі, Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты, Халықаралық Шығыс елдерінің сәулет өнері академиясының академигі, профессор Шот-Аман Уәлиханов биыл 85 жасқа, ал талантты тұлғаның қолынан шыққан мемлекеттік рәміздеріміздің бірі – Елтаңбаға 25 жыл толып отыр. Осыған орай, біз газет тілшісінің Шот-Аман Уәлихановпен әңгімесін назарларыңызға ұсынамыз.
Егемен Қазақстан
30.05.2017 592

– Шот-Аман Ыдырысұлы, Ел­таңба дегенде алдымен сіздің есімің­іздің ауызға алынатыны рас. Қазақ мемлекеттілігін айшықтайтын рәміздеріміздің бірі – Елтаңбаның дүниеге қалай келгені жайлы талай мәрте айтылды да, жазылды да. Дегенмен, тарихи сәттерді жас ұрпақ жадына тоқыта берудің артықтығы болмас дейміз.  
– Үлкен тарих үшін 25 жыл деген кірпік қаққандай аз ғана уақыт шығар, бірақ біздің мемлекетіміз үшін ол мән-мағынасы айрықша айтулы сәт қой. Мемлекетіміздің дербестік алуы, демократиялық қоғамның құрылуы, Қазақстанды әлемдік қоғамдастықтың мойындауы сөзбен айтып жеткізгісіз ерен еңбектер. Елбасының бас болуымен атқарылған сол тарихи жұмыстарға аз да болса өз үлесімді қосқанымды мақтан тұтамын.
Мен Елтаңба жасау ісіне Қа­зақстан Тәуелсіздігі ресми түр­де жарияланбай тұрған тұста-ақ кі­ріскенмін. 1990 жылдың 25 қа­занында Қазақ КСР-інің Жоғарғы Кеңесі Мемлекеттік егемендігіміз туралы декларация қабылдады. Соның артынша Жоғарғы Кеңесі Төралқасының шешімімен Қазақ КСР-інің Елтаңбасына, Туы мен Әнұранына өзгерістер енгізу туралы ұсыныс дайындау бойынша жұмыс тобы құрылды. 1991 жылғы 15 қаңтарда болған алғашқы отырыста республиканың мемлекеттік рәміздерінің ең үздік үлгісіне байқау жариялау туралы шешім қабылданды. Сол сәттен бастап басылым беттерінде республиканың мемлекеттік рәміздері қандай болуы керек деген тұрғыда мақалалар шыға бастады (олардың арасында барлық отандастарымызды шығармашылық талқыға қатысуға шақыра отырып, өз еңбектерімді мәдени қоғамдастықпен бөліскен менің де жазбаларым болды). 


Болашақ Елтаңбаның бастапқы идеясы «Қазақ әдебиеті» газетінің (29.11.1991 жыл) №48 (2226) санын­дағы «Қазақ халқының елтаңбасы қан­дай болуы керек?» деп аталатын мақа­ламда, сол жыл­дың 10 қазанында «Ана тілінде» шыққан «Ға­рышқа аттан­ған ұлттық белгі» және 17 қазан­дағы «Құр шулаймыз, жоқ жалау, бай­рақсыз қайрат – бос қайрат» деген мақалаларымда, сондай-ақ «Халық кеңе­сі» газеті мен «Ақиқат» журналын­да тәп­тіштеп айтылып, сызбамен көрсетілді де. 
1991 жылғы 7 қарашада «Экс­пресс» газетіне берген сұхбатымда да бір жылдан астам уақыттан бері Қазақстан Елтаңбасының жаңа нұсқасын жасаумен айналысып жатқанымды айтқан болатынмын. Сол уақыттары елімізде тұңғыш рет қазақ ғарышкері ғарышқа аттанды. 
Ғарыш кемесі көкке көтері­лер­ден бірнеше күн бұрын мен ғарышкерлерге сәтті ұшып қайтудың тарихи белгісі болсын деген ниетпен өз жұмысымның бір нұсқасын сол кездегі Баспасөз және бұқаралық ақпарат министрі Қуаныш Сұлтанов ар­қылы берген едім. Сол нұсқада ыстық ұядай Отанымыздың белгісі ретінде шаңырақ пен екі қанат бейне­ленген еді. Ол қанаттар біздің елі­мізді аспанға, заңғар биікке көтерген халқымыздың қанатының белгісі еді. 1991 жылы қазанда Тоқтар Әу­бәкіров сол белгімен ғарышқа сапар­лап қайтты. Республика Елтаң­басының алғашқы нұсқасы деп дәл сол төсбелгіні тану керек.
Еліміздің Мемлекеттік елтаң­басының алғашқы нұсқасы дербес әрі тәуелсіз Қазақстан мемлекеті пайда болмай тұрғанда-ақ осылай дүниеге келіп еді. 1992 жылы 2 қаңтарда жаңа мемлекеттік рәміздер жасау туралы байқау жария­ланып, оған үш ай ішінде 254 үлгі қабылданды. Барлық іріктеу кезеңінен өткен нұсқамызға комиссияның қорытынды отырысы бірауыздан дауыс беріп, Мемлекеттік елтаңба жобасының жеңімпазы деп жариялаған болатын. 
– Барша жұрттың көңілінен шыққан Елтаңбаны жасау үшін тек ұл­тын сүю ғана емес, ұлтының тарихын жақсы білу де қажет екені түсі­нікті. Сіз Елтаңба жасау барысында қандай тарихи деректерге сүйен­діңіз, қандай идеяларды негіз етіп алдыңыз?
– Мемлекеттік Елтаңбаның ұсы­нылған нұсқасының жасалу тарихының мәні тереңде. Елтаңбада ұлтымыздың ежелгі дәстүрлері мен тарихы, мәдени құндылықтары, республикамыздың біртұтастығы мен оны мекендейтін барлық ұлт өкілдерінің тату-тәтті бірлігі, ынтымағы бейнеленген. 
Кеңестік жүйе тарқай қоймаған 1990 жылдың жазында өмір туралы, еліміздің болашағы туралы көп ойға беріліп жүрген кезім еді. Сол уақыттары Елтаңбаның жалпы бейнесі түсімде аян ретінде берілді: Әлдебір аппақ құс қанаттарын қағып-қағып жайып қалғанда алтын түстес Күн бейнесі көзімді қарықтырып, жарқ ете қалды. Көзімді уқалап қайта қарасам, Күн Шаңыраққа айналып барады екен... Таңертең тұра сала түсімде көргенімді дереу қағаз бетіне түсірдім.  
Елтаңба жасау идеясына беріліп кеткенім соншалық, қазақ халқының тарихын, этнографиясы туралы кітаптарды түгел ақтарып шықтым. Сол жұмыс нәтижесінде аса ауқымды тарихи, археологиялық материалдар жинақтап, оларды зерттеп, зерделеп көрдім. Республика Елтаңбасының көркемдік келбеті елдің салт-дәстүрімен және тарихымен байланысты болуы, оның жаңа дәуірдегі даму бағытында болатын ерекшеліктерді бейнелеп тұруы тиіс еді. Оларды қалт жібермеу сын болды. Сондықтан да Елтаңба бедерлерінде ұлтымыздың тамыры терең тарих қойнауынан жеткен аса мол мұрасы мен ұлт мұратының негізі жатыр деуге әбден болады. Онда қазақ, түркітілдес тайпалар геральдикасының белгілері, заңдылықтары да ескерілген.
– Сіз тек Елтаңба ғана емес, Тә­у­ел­­сіздік монументі, Семейдегі атом сы­нақтары құрбандарына ар­нал­ған монумент сияқты әйгілі ең­бек­тер­дің де авторысыз. Жалпы, сәулет­ші үшін ең керек басты қасиет қандай?
– Ұлы қытай философы Конфуций «Дүниені рәміздер мен белгілер билейді» деген екен. Егер терең үңіліп қарар болсақ, белгілердің адамның күнделікті тұрмысында ғана емес, мемлекет деңгейіндегі мән-мағынасы да үлкен екенін ұғасыз.
Сәулет өнері жеке бір тұлғалар еншісі болудан қалған. Архитектуралық шы­ғармашылық – ұжымдық шығар­машылық. Өнердің бұл түрінің барлық туындылары адам игілігі үшін жасалады. Менің түсінігімде, сәулетші шығармашылығында ешқандай мем­лекеттік шекара болмайды. Сәулетші өз отанының шынайы патриоты бола жүріп, бүкіл адамзатқа адал қызмет атқа­ра алуы тиіс. Біз адамдардың түр-тү­сіне, нәсіліне қарамаймыз, тек шынайы­лыққа, достық қарым-қатынасқа ұм­тыламыз.
Ұлттық салт-дәстүрдің, әлемдік тарихтың терең қойнауында жатқан ежелгі құндылықтарды инемен құдық қазғандай етіп шығара отырып, заманауи архитектуралық-пластикалық шешіммен үйлестіре білудің өзі үлкен өнер. Ұлттық дәстүрлерді жаңартып, жаңғырта отырып, заманауи айрықша стильмен үйлестіру, сенімді тарихи мүсін жасай білу үшін үлкен білім қажет. Жалпы, қай сала болсын ізденбей, білім жинамай, қандай да бір табысқа жету мүмкін емес. 
– Елімізде 4 маусым – Қазақстан Республикасының Мемлекеттік рәміздер күні. Сіз үшін бұл күннің өзге күндерден айырмашылығы неде?
– Әлбетте, мен үшін бұл күн – айрықша күн... Мен еліміз тәуелсіздік алған жылдары геральдика саласында көп еңбек еттім. Көптеген респуб­ликалық рәміздер мен таңбаларды, оның ішінде Ұлттық ғылым ака­де­мия­сының, Қазақ тарих және мәдениет ескерткіштерін қорғау қоғамының эмблемаларын жасадым. «Отан», «Алтын қыран», «Құрмет» және «Парасат» ордендерінің жобаларын сыздым. Қандай жұмыс атқарсам да, ұлттық салт-дәстүрге, тарихқа, әлемдік тәжірибеге сүйендім. Көзсіз көшіре салмай, өз жолымды іздедім. Ең бас­тысы, мемлекеттік рәміздердің әдемі, айқын, айрықша өнер туындысы болып шыққанына көп көңіл бөлдім. 
Елтаңба деген жалпы бүкіл әлем бо­йынша мемлекеттіліктің маңызды символы ғой. Мемлекеттің бағыты мен саясатын бір Елтаңбамен-ақ бейнелеуге болады. Сондықтан, мемлекет құрылымының ерекшелігі мен идеологиялық бағытын айқындап қана қоймай, елімізді әлемдік мәдени қоғамдастық алдында лайықты әріптес ретінде де танытып жүрген, жас ұрпақ бойына патриоттық сезім дәнін егетін Мемлекеттік рәміздерімізді қастерлеп, қадір тұту – қай-қайсымыздың да парызымыз. 
– Әңгімеңізге рахмет. 

Әңгімелескен 
Мира БАЙБЕК,
«Егемен Қазақстан» 

АЛМАТЫ
 

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

18.08.2018

Мыңнан аса астаналық веложарысқа қатысуда

18.08.2018

ҚМДБ еліміз қалалары бойынша айт намазының уақытын жариялады

18.08.2018

Демалыс күндері елімізде ауа райы тұрақты болады

17.08.2018

Қазақстан Президенті «Журавлевка 1» ауыл шаруашылығы кешенін аралап көрді

17.08.2018

Роман Григорчук «Астана» клубының бас бапкерлігінен уақытша кетті

17.08.2018

Қазақстандық велотрекші әлем чемпионатының қола жүлдегері атанды

17.08.2018

Тау туризмін дамыту қажет

17.08.2018

Еңбек ері – ұрпаққа үлгі

17.08.2018

Тарихи текетірес:Олжабай ма, Жаяу Мұса ма?

17.08.2018

Мемлекет басшысы «Агрофирма Эксимнан» ауыл шаруашылығы кешенін аралап көрді

17.08.2018

«Нұрлы жер» аясында миллионнан астам шаршы метрі пайдалануға берілді

17.08.2018

Өзбекстанға Қазақстан арқылы өтетін автокөлік ағыны көбейді

17.08.2018

Озық идеядан – өндіріске

17.08.2018

Қазақстан және Германия Сыртқы істер министрлері екі елдің ынтымақтастығын талқылады

17.08.2018

Балаларға лагерь, лагерьлерге қаражат жеткіліксіз

17.08.2018

Елбасы Ильичевка ауылындағы тұрғын үй құрылысымен танысты

17.08.2018

Нұрсұлтан Назарбаев «Тайынша май» жауапкершілігі шектеулі серіктестігіне барды

17.08.2018

«Корея» синдромы

17.08.2018

Жақсы іс жалғасын табады

17.08.2018

ШҚО-да Шәкәрімнің160 жылдығы тойланып жатыр

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Қорғанбек АМАНЖОЛ, «Егемен Қазақстан»

Тілтолғақ пен тілтұтқа

Әлеуметтік желіден «Астана қаласы­ның қаракөз балдырғандары қазақша сөй­лемейтіні несі?» деген сыңайдағы сұрау­лы сөйлем, қобалжулы пікірді көзіміз шалып ойланып қалдық, қапаландық. 

Жылқыбай ЖАҒЫПАРҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Ертеңгі ұрпақтың да еншісі бар

Қойнауы құт қазақ жері тәуел­сіз­дігі­міздің ширек ғасырдан асқан шежіресінде ел экономикасын тұралап қалу қасіретінен сақтап келеді. 

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Мәдениетке мән берсек...

Үйіміздің жанындағы азық-түлік сататын дүңгіршекке соңғы кезде сатушы құтаймай-ақ қойды, жиі-жиі ауысады. Бұрын тіпті мұнда сатушы қыздардың Павлодардан қатынап істейтінін естіп-біліп жүретінбіз. «Екі апта Астанада сауда жасасақ, екі апта бала-шағамыздың қасында болғанға мәзбіз. Ауылдан қалаға қатынап істеудің азабы мен машақаты мұндайды бастан өткізген адамға ғана мәлім. 

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

«Арбамен қоянға жетер» күн қайда?

1998 жылы Kodak фирмасында 170 мың адам жұмыс істеген екен және әлем бойынша саудаланған фотоқағаздың 85 проценті дәл осы фирманың үлесіне тиген. Небәрі бірнеше жылдың ішінде олардың бизнес-моделі жойылып, фирма банкрот болған. Бұл нені білдіреді?

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Аграрлық саладағы болашақ мамандықтар

Сарапшылардың болжамдарына қарағанда, әлемдік аграрлық салада 15-20 жылдың ішінде революциялық өз­герістер жүзеге асырылады. Жаңа тех­нологиялардың шапшаң қарқынмен дамуы, ғарыш кеңістігін игеруге көптеген елдердің құлшыныс танытуы, гендік инженерия ықпалының күшеюі, азық-түлікке сұраныстың артуы, бос жатқан жерлердің азаюы секілді факторлар әлем бойынша жаңа технологиялармен қаруланған жаңа тұрпатты ауыл ша­руашылығын қалыптастырады. Сөйтіп ауыл шаруашылығы өзгерістерге барынша баяу бейімделетін ең консервативті сала деген бұрынғы түсініктің көбесі сөгіледі.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу