Еуразияның "астық себетіне" айнала аламыз ба?

Еліміздің аграрлық сала­сы­ның шаруалары үшін көктем­гі егіс жұмыстарының қызу кезе­ңі басталғалы тұр. Биыл­ғы егін егу науқаны алғаш рет отан­­дық аграрлық сектордың соң­­ғы жылдардағы даму стра­те­­гия­сы жан-жақты талқы­лан­ған Агро­өнеркәсіп кешенін дамы­т­у­дың 2017-2021 жылдар­ға ар­нал­ған мемлекеттік бағдар­ламасы аясында өтеді.
Егемен Қазақстан
29.03.2017 567

Кейбір мәселелер бойынша әлі күнге дейін әртүр­лі пікірлер айтылғанымен, бағдар­лама қабылданды, енді оны іске асыруға барлығымыз білек сыбана кірісуіміз керек. Агроөнеркәсіп кешенін дамытуға деген жүйелі тәсіл – аталған бағдарламаның басты артықшылығы. Мәселен, бү­гінде бірқатар көрсеткіштер бо­йынша артта қалған астық ке­шенін алайық. Бірінші кезекте, бұл астық сапасына қатысты. Жоғары деңгейдегі протеин әрқашан қазақстандық бидайдың әлемдік нарықтағы артықшылығы болған, бұл ұнның сапасын жақсартушы ретінде сұранысқа ие. Егер тари­хын еске түсірсек, сексенінші жыл­дары Қазақстанда жоғары протеинді 1-2 класты бидай 3,5 млн тоннаға дейін өндірілген. Ал 2016 жылдың нәтижесі бойынша, бізде қандай көрсеткіштер бар? Үшінші кластық сападан төмен астық үлесі 60-70%-ға дейін өскен. Отыз жыл бұрынғы көрсеткішке қарағанда, қазір біз, ең жақсы өнім алған жылдардың өзінде жоғары протеинді бидайды 10 есе аз аламыз. Сонымен қатар, біз­дің негізгі бәсекелесіміз Ресей таяу­дағы бес жылда бидай алқабын 24,4 млн гектарға дейін кеңейтуді, ал экспорттауды 4-5 млн тоннаға көбейтуді жоспарлап отыр. Осы­ған байланысты, басты астық өні­мі­міздің сапасын және бәсеке­ге қабі­лет­тілігін арттыру бойын­ша жұ­мыс­тарды жүйелеу туралы аса жауап­тылықпен ойлануы­мыз керек. Өйткені, еліміздің ауыл шаруа­шы­лығының қаржылық ахуа­лы бидай экспорттаумен байланысты. 

Ауа райы жағдайына қанша сілтесек те, маман ретінде маған аны­ғы: қазіргі заманғы технология­лар сақталғанда, кез келген ауа райына төзімді сұрыптарға, хи­мияландыру құралдары қол­да­нылғанда, бүгінде егін және оның сапасына қатысты шығындар әл­де­қайда аз болуы мүмкін еді. Осы орайда, көрнекті ғалым, академик Александр Бараевтың «Жерді алдай алмайсың, оны түсіну керек» деген сөздері еске түседі. Жарты ғасырдан астам уа­қыт бұрын оның басшылығымен «егін­шіліктің топырақ қорғау жүйесі» әзірленген. Ол тың иге­ру ай­мақ­тарының жағдайына қа­рай қол­данылып, ерте үсік шалу тәуе­кел­дерін төмендетіп, са­п­а­лы бидайдан тұрақты өнім алу үшін, егін жинау науқанын 20 қыр­күйекке дейін аяқтауға ба­ғыт­­талған. Мысалы, Солтүстік Қазақ­станда аязсыз қысқа аралықта 30% орташа ерте пісетін сұрыптар және 70% орташа пісетін сұрыптар себілетін. Мұнда кеш пісетін сұрыптар туралы сөз болуы мүмкін емес еді. Осылайша, әр аймақ үшін әртүрлі мерзімде пісетін би­дай сұрыптарының жиынтығы ұсы­нылып, ауа райы жағдайына қарамастан, тұрақты өнім және астықтың жоғары сапасымен қамтамасыз ету реттелген.

Ал отандық фермерлер, өкі­ніш­ке қарай, бұл тәсілді естен шы­­ғарған. Оның үстіне аймақ­тар­да кез келген қолайсыз ауа ра­йы жағдайына бейімделген, ауру­ларға аз ұшырайтын бидай сұ­­рып­тарының жетіспеушілігі се­зі­леді, ал мұндай сұрыптарды қа­лып­­тас­тыру үшін, қазіргі заман­ғы гене­ти­калық және молекуляр­лық әдіс­термен зерттеу жасауды мең­гер­ген білікті селекционерлер керек.

Мысалы, Канада мен Австра­лияда қолданылатын сұрып­тар­дың сапасына қарай сұрып ауыстыру орта есеппен 5-7 жыл сайын жүзеге асырылады. Ал Солтүстік Қазақстанның егіс ал­қаптарында көптеген бидай сұ­рыптары – 20-30, тіпті 40 жыл бо­йы қолданылуда. Қараған­ды об­лысында әлі күнге дейін 1957 жылы аудандастырылған «Саратов-29» сұрпы егіледі. Бұл отандық селекционерлердің тығы­рыққа тірелуі дер едік. Ақмола, Қарағанды және Солтүстік Қазақ­стан облыстарының аймақтық ғылыми-зерттеу мекемелерінде дәнді дақылдар бойынша ғылыми дәрежесі бар небәрі 4 (!) селекцио­нер қалды. Әрі оның екеуі – 70 жастан асқан.

Тұқым шаруашылығының жай-күйі үлкен алаңдаушылық туғызады. Былтыр 2012 жылмен салыстырғанда, себілген жаңа тұқым үлесі 25%-ға, ал элиталық тұқым үлесі 29%-ға азайған. Бұл – соңғы жылдары өндіріске бірінші репродукциялы тұқымдарды дұ­рыс субсидияламауда жіберіл­ген кемшіліктер нәтижесі. Тұқым шаруашылығындағы мұндай сая­сат сұрыптарды жаңарту мерзім­дерін күрт ұлғайтуға алып келді.

Келесі мәселе – егістік құнар­лы­лы­ғының апатты жағдай­ға ұшы­рауы. Мамандарға белгі­лі, топырақ – бұл күрделі биоло­гия­лық нысан, оның жекелеген көр­сет­кіштері төмендесе, қалпына келтіру мүмкін болмайды. Ғалым­дардың мәліметі бойынша, Сол­түс­тік Қазақстанның егістік то­пы­­рақтарында 20 жыл ішінде қарашірік құрамы 20-30%-ға, ал кейбір жағдайларда 40%-ға дейін төмендеген. Осыдан 30 жыл бұрын егістіктің бір гектарына минералды тыңайтқыштарды қолдану деңгейі 29 кг NPK құра­ған. Бү­гінде тек 4 кг, яғни қа­жетті мөл­шерден 15 есе аз мөл­­шерде. Басқаша айт­қан­да, қол­да­ныл­ған мине­рал­ды тыңайт­қыш­тардың мөл­шері бойын­ша біз өткен ғасыр­дың 60-шы жыл­дары деңгейінде қалып отыр­мыз. Минералды ты­ңайт­қыштар астықтың өнімділігін ғана емес, тұқым сапасын жақсартуға да мүм­кіндік береді. Егер біздің диқан­­дарымыз фосфорлы тыңайт­қыштарды жеткілікті мөлшерде қолданатын болса, онда бидайдың пісіп-жетілу кезеңін шамамен 5-7 күнге қысқартуға болар еді.

Жаңа бағдарлама жоғары­дағы мәселелерді шешуге қалай көмектеседі?

Біріншіден, аграрлық ғылым­ды түбегейлі реформалар күтіп тұр. Астана мен Алматыда еліміз­дің екі ауыл шаруашылығы уни­вер­ситеттерінің базасында ха­лық­­аралық деңгейдегі зерт­теу уни­вер­ситеттері құрыла­ды. Біз Қазақстан үшін жаңа, бірақ дамыған елдерде кеңінен қол­данылатын іргелі және қол­данбалы сипаттағы зерт­теулерді бірыңғай жүйеде бірік­тіретін академиялық орта­ны (зерттеу университетін), шетел­дік технологиялар транс­фер­тін, кадрлар даярлау мен қай­та даяр­лауды, инновацияларды ком­мер­цияландыруды қалып­тастырамыз.

Екіншіден, биылдан бастап жоғары өнімді тұқымдарды субси­диялау қалпына келтірілді. Біз бірнеше жыл бұрын бұзып алған тұқым шаруашылығын жүйелі қолдауды қайтадан қалпына келтіреміз, сондықтан шаруаларды сапалы тұқыммен қамтамасыз ету жағдайы жақсарады деген үміт пайда болады.

Үшіншіден, мемлекет тыңайт­қыштарды арзандату жолы­мен пайдалануға қолдау жасау шара­ларын күшейтуде. Жер ре­сурс­тарын басқару жөнін­дегі функ­циялардың Ауыл шаруашы­лығы министрлігіне берілуімен ауыл шаруашылығы мақсатындағы жер­­лерді тиімді пайдалануда мем­­лекеттік бақылауды күшейту бойын­ша уақыты жеткен реформа­лар басталатын болады.

Төртіншіден, экспорттық сая­саттың тәсілдері айтарлықтай күшей­тіледі. Бұл мәселемен жүйе­лі негізде жеке құрылым – агро­өнеркәсіп кешенінің экспорттық орталығы айналысатын болады. Айта кету керек, Үкіметтің бел­сенді ұстанымының нәтижесінде, қазақстандық бидай экспортының гео­графиясы кеңейтілуде. Мы­са­лы, Қытайға отандық астық­ты экспорттау шарттарын айтар­лық­тай жеңілдеттік және алғаш рет Вьетнам нарығына шықтық.

Жаңа бағдарламаны талқылау кезінде «өсімдік шаруашылығын әртараптандыруға басымдық беру біздің басты экспорттық да­қы­лымыз – бидайдың өндірілу кө­ле­мін қысқартуға алып келеді» деген пікірлер айтылды. Шын мә­­нінде, бағдарлама бидайдың жал­­пы өнімін қысқартуды көзде­мей­ді, керісінше, өнімнің шығым­ды­лы­ғын және сапасын арттыруға ба­ғытталған. Әртараптандыру отан­­дық аграрлық секторды не­ғұр­­лым тұрақты ету, жиі өзгере­тін өнім бағасына шаруалар табы­сы­ның тәуелділігін әлсірету үшін қажет.

Осылайша, агроөнеркәсіп кеше­­нін дамытудың 2017-2021 жыл­­­дарға арналған жаңа мемлекет­тік бағ­дарламасы ресурстарды ауыл шаруа­шылығының нақ­ты про­б­ле­маларын шешуге және сала­ны стратегиялық мақсат­пен дамы­ту­ға кешенді түрде шоғыр­лан­ды­рады. Астық кешені төңіре­гін­­дегі мә­се­лелерді талқылай оты­­­рып, Қазақ­станды өңірлік және жа­­һан­дық ауқымдағы «ас­тық себе­­тіне» айналдырудың қа­лай жүзеге асырылатынына куә боламыз.

Қазір, ең бастысы, жергілікті жер­лерде бағдарламаның басты өз­геріс­тері туралы қарапайым, түсі­нік­ті және сапалы түсіндіру жұмыс­тарын жүргізу керек. Әр фер­­мер, ауылдың әр тұрғыны қан­дай мүмкіндіктер ашылатынын анық көріп, оны өзін өзі дамытуға пай­далануы керек. Сонда Прези­дентіміздің отандық агроөнеркәсіп кешенін елдің экономикалық дамуының драй­веріне айналдыру керек де­ген тапсырмасын орындай аламыз.

Ақылбек КҮРІШБАЕВ,

С.Сейфуллин атындағы

Қазақ агротехникалық университетінің ректоры, профессор, ҰҒА корреспондент мүшесі




СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

23.06.2017

Инвестициялық ахуалды жақсарту жөніндегі кеңес отырысы өтті

23.06.2017

Оңтүстікте 600-ден астам кооператив құрылады

23.06.2017

Медиа форум аясында сингапурлық ғалым кітабының тұсаукесері өтті

23.06.2017

Алматыда отандық суретшілердің көрмесі өтті

23.06.2017

«KAZ Minerals» Ана мен бала орталығына жаңа жабдықтар сыйлады

23.06.2017

Қазақ диаспорасы шоғырланған елдерде арнайы орталықтар ашу керек –Д.Қыдырәлі

23.06.2017

Бектас Бекназаров Франция Сенатының вице-президентімен кездесті

23.06.2017

"Самұрық-Қазына" қызметі Сантьяго принципіне сай

23.06.2017

Таэквондодан әлем чемпионатына қатысатын Қазақстан Ұлттық құрамасының тізімі

23.06.2017

Шығыс Қазақстан полицейлеріне 101 автобус пен 140 автокөлік беріледі

23.06.2017

Кәсіпқой боксшы Айдар Шәрібаев чемпиондық белдікке таласады

23.06.2017

Қарағандыда Қазақстан полициясының 25 жылдығына арналған шеру өтті

23.06.2017

Павлодарда 300-ге жуық полицей марапатталды

23.06.2017

ОҚО-ның 500 мыңға жуық тұрғыны сапалы электр жарығына қол жеткізеді

23.06.2017

Елбасы Дүниежүзі қазақтары қауымдастығы Төралқасының Төрағасы болып қайта сайланды

23.06.2017

Елбасы: Елге келем деген азаматтарға қауымдастық арқылы бар жағдай жасалуы керек

23.06.2017

Дүниежүзі қазақтарының V құрылтайы (фото)

23.06.2017

Елбасы шетелдегі қазақтарды қолдау үшін "Отандастар" қорын құруды тапсырды

23.06.2017

Үкімет танымал қазақтардың электронды базасын жасайды

23.06.2017

Асыл қасиет сеңгірі

КОЛУМНИСТЕР

Бақытгүл САЛЫХОВА, педагогика ғылымдарының кандидаты

Клай-фай жанры немесе әдебиеттегі табиғат апаттары

Бірер апта бұрын АҚШ президенті Дональд Трамптың қоршаған ортаны қорғауға қатысты Париж келісімінен шығамын деген еді. 2015 жылдың желтоқсан айында 194 мемлекет қол қойған Париж келісімі – ғаламдық жылыну процесін тежеуге арналған әрекеттер жоспары. Тараптар өздеріне климаттың өзгеруіне икемделу, техникамен қайта жасақтану, ауаға залалды заттардың шығарылуын азайту бойынша шаралар қабылдауға міндеттемелер алған болатын. АҚШ аталған келісімнен бас тартып отыр. Бір қуаныштысы, шығамын деген сәтте шыға салуға болмайды, бұл рәсім төрт жылға созылады екен. Осы жағдай есіме клай-фай жанрындағы әдебиетті түсірді.

Жылқыбай ЖАҒЫПАРҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Үкілі үміт үдесі

«Тойдың болғанынан, боладысы қызық» демекші, Арқа төсіндегі ару Астанада жаһандық шара – ЭКСПО-2017 көрмесінің жалауы желбірегеніне, міне, он күннің өрмегі ауды. Осы уақыт ішінде «Ұлттық жобаға» деген егемен елдің үкілеген үміті ақтала ма, Бүкіләлемдік жетіс­тіктер көрмесінің қос ғасырға тақау шежіресінде өткен көрмелер керуенінде «Астана ЭКСПО-2017» Халықаралық көрмесінің алар орны қандай дәрежеде болар екен деген сұрақтарға жауап іздеуіміз де заңды.

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Жік пен жіп

Автобуста өзіңнен жасы үлкен адамға ұшып түрегеліп орын беру үшін кісіге соншалық көп ақылдың керегі жоқ-ау. Отбасында адам қан­дай тәрбие алса, көшеде, қоғамдық орындарда мұнысы тайға таңба басқан­дай көрініп тұрады емес пе? Бірақ қай ата-ана «автобуста көзіңді тас жұмып, құлаққабыңды киіп отыра бер» деп үйдегі баласының сана­сын бөтен оймен лайлайды дейсің. Соған қарағанда, адамның мәде­ниетті болмағы үйдегі алған тәрбиесіне қоса, «Тірлікте көп жаса­ғандықтан көрген бір тамашамыз» деп Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы айт­пақшы, әр адамның өмірден дұрыс сабақ түйіндей білуіне байланысты болса керек-ті. 

Қуат БОРАШ, журналист-публицист

Оралыңның барында оқы да біл

Халқымыздың бітім-болмысын бейнелейтін қазыналы қара өлеңдер топтамасын парақтап көріңізші. Даңғайыр даланың жусан исімен әтірленген жұпар  ауасы дауылпаз көңіліңізді аспандатып, еріксіз шабытыңыздың шоғын үрлейді.  

Қорғанбек АМАНЖОЛ, «Егемен Қазақстан»

Қазақтың құты

Қазір қалада тұратын аға буын ұрпақтың басым көпшілігінің санасындағы, жалпы жан дүние­сін­дегі, ұғым-түсінігіндегі алтын бесік ауыл бейнесі бала­лық шақтың бал дәуренінде қа­лып­тасқан ғой. Содан да болар, қашанда көл көңілді қазақы мінездің, астың асыл-дәмдісін көпке сақтайтын дархан пейілдің, айтпай келетін қыдыр қонаққа қуанатын мырза бейілдің нұр шуағына малынып өстік десек те болады. Қарап отырсақ, осындай ақ-адал пейіл, көңілдің кеңдігі қазақтың құты екен-ау.

Пікірлер(0)

Пікір қосу