Еуразияның "астық себетіне" айнала аламыз ба?

Еліміздің аграрлық сала­сы­ның шаруалары үшін көктем­гі егіс жұмыстарының қызу кезе­ңі басталғалы тұр. Биыл­ғы егін егу науқаны алғаш рет отан­­дық аграрлық сектордың соң­­ғы жылдардағы даму стра­те­­гия­сы жан-жақты талқы­лан­ған Агро­өнеркәсіп кешенін дамы­т­у­дың 2017-2021 жылдар­ға ар­нал­ған мемлекеттік бағдар­ламасы аясында өтеді.
Егемен Қазақстан
29.03.2017 680

Кейбір мәселелер бойынша әлі күнге дейін әртүр­лі пікірлер айтылғанымен, бағдар­лама қабылданды, енді оны іске асыруға барлығымыз білек сыбана кірісуіміз керек. Агроөнеркәсіп кешенін дамытуға деген жүйелі тәсіл – аталған бағдарламаның басты артықшылығы. Мәселен, бү­гінде бірқатар көрсеткіштер бо­йынша артта қалған астық ке­шенін алайық. Бірінші кезекте, бұл астық сапасына қатысты. Жоғары деңгейдегі протеин әрқашан қазақстандық бидайдың әлемдік нарықтағы артықшылығы болған, бұл ұнның сапасын жақсартушы ретінде сұранысқа ие. Егер тари­хын еске түсірсек, сексенінші жыл­дары Қазақстанда жоғары протеинді 1-2 класты бидай 3,5 млн тоннаға дейін өндірілген. Ал 2016 жылдың нәтижесі бойынша, бізде қандай көрсеткіштер бар? Үшінші кластық сападан төмен астық үлесі 60-70%-ға дейін өскен. Отыз жыл бұрынғы көрсеткішке қарағанда, қазір біз, ең жақсы өнім алған жылдардың өзінде жоғары протеинді бидайды 10 есе аз аламыз. Сонымен қатар, біз­дің негізгі бәсекелесіміз Ресей таяу­дағы бес жылда бидай алқабын 24,4 млн гектарға дейін кеңейтуді, ал экспорттауды 4-5 млн тоннаға көбейтуді жоспарлап отыр. Осы­ған байланысты, басты астық өні­мі­міздің сапасын және бәсеке­ге қабі­лет­тілігін арттыру бойын­ша жұ­мыс­тарды жүйелеу туралы аса жауап­тылықпен ойлануы­мыз керек. Өйткені, еліміздің ауыл шаруа­шы­лығының қаржылық ахуа­лы бидай экспорттаумен байланысты. 

Ауа райы жағдайына қанша сілтесек те, маман ретінде маған аны­ғы: қазіргі заманғы технология­лар сақталғанда, кез келген ауа райына төзімді сұрыптарға, хи­мияландыру құралдары қол­да­нылғанда, бүгінде егін және оның сапасына қатысты шығындар әл­де­қайда аз болуы мүмкін еді. Осы орайда, көрнекті ғалым, академик Александр Бараевтың «Жерді алдай алмайсың, оны түсіну керек» деген сөздері еске түседі. Жарты ғасырдан астам уа­қыт бұрын оның басшылығымен «егін­шіліктің топырақ қорғау жүйесі» әзірленген. Ол тың иге­ру ай­мақ­тарының жағдайына қа­рай қол­данылып, ерте үсік шалу тәуе­кел­дерін төмендетіп, са­п­а­лы бидайдан тұрақты өнім алу үшін, егін жинау науқанын 20 қыр­күйекке дейін аяқтауға ба­ғыт­­талған. Мысалы, Солтүстік Қазақ­станда аязсыз қысқа аралықта 30% орташа ерте пісетін сұрыптар және 70% орташа пісетін сұрыптар себілетін. Мұнда кеш пісетін сұрыптар туралы сөз болуы мүмкін емес еді. Осылайша, әр аймақ үшін әртүрлі мерзімде пісетін би­дай сұрыптарының жиынтығы ұсы­нылып, ауа райы жағдайына қарамастан, тұрақты өнім және астықтың жоғары сапасымен қамтамасыз ету реттелген.

Ал отандық фермерлер, өкі­ніш­ке қарай, бұл тәсілді естен шы­­ғарған. Оның үстіне аймақ­тар­да кез келген қолайсыз ауа ра­йы жағдайына бейімделген, ауру­ларға аз ұшырайтын бидай сұ­­рып­тарының жетіспеушілігі се­зі­леді, ал мұндай сұрыптарды қа­лып­­тас­тыру үшін, қазіргі заман­ғы гене­ти­калық және молекуляр­лық әдіс­термен зерттеу жасауды мең­гер­ген білікті селекционерлер керек.

Мысалы, Канада мен Австра­лияда қолданылатын сұрып­тар­дың сапасына қарай сұрып ауыстыру орта есеппен 5-7 жыл сайын жүзеге асырылады. Ал Солтүстік Қазақстанның егіс ал­қаптарында көптеген бидай сұ­рыптары – 20-30, тіпті 40 жыл бо­йы қолданылуда. Қараған­ды об­лысында әлі күнге дейін 1957 жылы аудандастырылған «Саратов-29» сұрпы егіледі. Бұл отандық селекционерлердің тығы­рыққа тірелуі дер едік. Ақмола, Қарағанды және Солтүстік Қазақ­стан облыстарының аймақтық ғылыми-зерттеу мекемелерінде дәнді дақылдар бойынша ғылыми дәрежесі бар небәрі 4 (!) селекцио­нер қалды. Әрі оның екеуі – 70 жастан асқан.

Тұқым шаруашылығының жай-күйі үлкен алаңдаушылық туғызады. Былтыр 2012 жылмен салыстырғанда, себілген жаңа тұқым үлесі 25%-ға, ал элиталық тұқым үлесі 29%-ға азайған. Бұл – соңғы жылдары өндіріске бірінші репродукциялы тұқымдарды дұ­рыс субсидияламауда жіберіл­ген кемшіліктер нәтижесі. Тұқым шаруашылығындағы мұндай сая­сат сұрыптарды жаңарту мерзім­дерін күрт ұлғайтуға алып келді.

Келесі мәселе – егістік құнар­лы­лы­ғының апатты жағдай­ға ұшы­рауы. Мамандарға белгі­лі, топырақ – бұл күрделі биоло­гия­лық нысан, оның жекелеген көр­сет­кіштері төмендесе, қалпына келтіру мүмкін болмайды. Ғалым­дардың мәліметі бойынша, Сол­түс­тік Қазақстанның егістік то­пы­­рақтарында 20 жыл ішінде қарашірік құрамы 20-30%-ға, ал кейбір жағдайларда 40%-ға дейін төмендеген. Осыдан 30 жыл бұрын егістіктің бір гектарына минералды тыңайтқыштарды қолдану деңгейі 29 кг NPK құра­ған. Бү­гінде тек 4 кг, яғни қа­жетті мөл­шерден 15 есе аз мөл­­шерде. Басқаша айт­қан­да, қол­да­ныл­ған мине­рал­ды тыңайт­қыш­тардың мөл­шері бойын­ша біз өткен ғасыр­дың 60-шы жыл­дары деңгейінде қалып отыр­мыз. Минералды ты­ңайт­қыштар астықтың өнімділігін ғана емес, тұқым сапасын жақсартуға да мүм­кіндік береді. Егер біздің диқан­­дарымыз фосфорлы тыңайт­қыштарды жеткілікті мөлшерде қолданатын болса, онда бидайдың пісіп-жетілу кезеңін шамамен 5-7 күнге қысқартуға болар еді.

Жаңа бағдарлама жоғары­дағы мәселелерді шешуге қалай көмектеседі?

Біріншіден, аграрлық ғылым­ды түбегейлі реформалар күтіп тұр. Астана мен Алматыда еліміз­дің екі ауыл шаруашылығы уни­вер­ситеттерінің базасында ха­лық­­аралық деңгейдегі зерт­теу уни­вер­ситеттері құрыла­ды. Біз Қазақстан үшін жаңа, бірақ дамыған елдерде кеңінен қол­данылатын іргелі және қол­данбалы сипаттағы зерт­теулерді бірыңғай жүйеде бірік­тіретін академиялық орта­ны (зерттеу университетін), шетел­дік технологиялар транс­фер­тін, кадрлар даярлау мен қай­та даяр­лауды, инновацияларды ком­мер­цияландыруды қалып­тастырамыз.

Екіншіден, биылдан бастап жоғары өнімді тұқымдарды субси­диялау қалпына келтірілді. Біз бірнеше жыл бұрын бұзып алған тұқым шаруашылығын жүйелі қолдауды қайтадан қалпына келтіреміз, сондықтан шаруаларды сапалы тұқыммен қамтамасыз ету жағдайы жақсарады деген үміт пайда болады.

Үшіншіден, мемлекет тыңайт­қыштарды арзандату жолы­мен пайдалануға қолдау жасау шара­ларын күшейтуде. Жер ре­сурс­тарын басқару жөнін­дегі функ­циялардың Ауыл шаруашы­лығы министрлігіне берілуімен ауыл шаруашылығы мақсатындағы жер­­лерді тиімді пайдалануда мем­­лекеттік бақылауды күшейту бойын­ша уақыты жеткен реформа­лар басталатын болады.

Төртіншіден, экспорттық сая­саттың тәсілдері айтарлықтай күшей­тіледі. Бұл мәселемен жүйе­лі негізде жеке құрылым – агро­өнеркәсіп кешенінің экспорттық орталығы айналысатын болады. Айта кету керек, Үкіметтің бел­сенді ұстанымының нәтижесінде, қазақстандық бидай экспортының гео­графиясы кеңейтілуде. Мы­са­лы, Қытайға отандық астық­ты экспорттау шарттарын айтар­лық­тай жеңілдеттік және алғаш рет Вьетнам нарығына шықтық.

Жаңа бағдарламаны талқылау кезінде «өсімдік шаруашылығын әртараптандыруға басымдық беру біздің басты экспорттық да­қы­лымыз – бидайдың өндірілу кө­ле­мін қысқартуға алып келеді» деген пікірлер айтылды. Шын мә­­нінде, бағдарлама бидайдың жал­­пы өнімін қысқартуды көзде­мей­ді, керісінше, өнімнің шығым­ды­лы­ғын және сапасын арттыруға ба­ғытталған. Әртараптандыру отан­­дық аграрлық секторды не­ғұр­­лым тұрақты ету, жиі өзгере­тін өнім бағасына шаруалар табы­сы­ның тәуелділігін әлсірету үшін қажет.

Осылайша, агроөнеркәсіп кеше­­нін дамытудың 2017-2021 жыл­­­дарға арналған жаңа мемлекет­тік бағ­дарламасы ресурстарды ауыл шаруа­шылығының нақ­ты про­б­ле­маларын шешуге және сала­ны стратегиялық мақсат­пен дамы­ту­ға кешенді түрде шоғыр­лан­ды­рады. Астық кешені төңіре­гін­­дегі мә­се­лелерді талқылай оты­­­рып, Қазақ­станды өңірлік және жа­­һан­дық ауқымдағы «ас­тық себе­­тіне» айналдырудың қа­лай жүзеге асырылатынына куә боламыз.

Қазір, ең бастысы, жергілікті жер­лерде бағдарламаның басты өз­геріс­тері туралы қарапайым, түсі­нік­ті және сапалы түсіндіру жұмыс­тарын жүргізу керек. Әр фер­­мер, ауылдың әр тұрғыны қан­дай мүмкіндіктер ашылатынын анық көріп, оны өзін өзі дамытуға пай­далануы керек. Сонда Прези­дентіміздің отандық агроөнеркәсіп кешенін елдің экономикалық дамуының драй­веріне айналдыру керек де­ген тапсырмасын орындай аламыз.

Ақылбек КҮРІШБАЕВ,

С.Сейфуллин атындағы

Қазақ агротехникалық университетінің ректоры, профессор, ҰҒА корреспондент мүшесі




СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

21.08.2017

Қашанда ұлыма тілекшімін

21.08.2017

Ұлттық банк базалық мөлшерлемені төмендетті

21.08.2017

Германиялық өнертапқыштар электромобиль қуаттайтын жүйені таныстырды

21.08.2017

ОҚО-да биыл төрт бағытқа жаңа автобус қатынасы ашылды

21.08.2017

Малайзия павильоны «Көбелек әсері» және «Жастар апталығы» экоакциясын бастады

21.08.2017

ЭКСПО-2017 көрмесінде Сенегал Республикасының ұлттық күні өтті

21.08.2017

Ботаникалық бақ қоры толыға түспек

21.08.2017

Сенат Төрағасының орынбасары СҚО прокурорларымен кездесті

21.08.2017

Қазақстан өнеркәсібінің индустрия 4.0 техникалық талдау жұмыстары күзде аяқталады

21.08.2017

2025 жылға қарай жанар-жағармай бойынша ішкі қажеттіліктер толық қамтылады

21.08.2017

Алматыда «Star of Asia» фестивалі өтті

21.08.2017

Альберт Линдер Жазғы Универсиада ойындарының чемпионы атанды

21.08.2017

БҰҰ Балалар қоры қазақстандық өнертапқыштарды марапаттады

21.08.2017

Бақытжан Сағынтаев жоғары ғылыми-техникалық комиссия отырысын өткізді

21.08.2017

Семейлік зейнеткерлер ағылшын тілін үйреніп жүр

21.08.2017

Қазақстан мен Ресей заңсыз есірткі айналымына қарсы күресті бірге үйлестірмек

21.08.2017

Атырауда өткен жауынгерлік жекпе-жек фестиваліне 2,5 мың көрермен жиналды

21.08.2017

Астана хабы мен Қытайдың мемлекеттік басқару академиясы меморандумға қол қойды

21.08.2017

"Жастар" жазғы жайдарман фестивалі мәресіне жетті

21.08.2017

Мәңгі ғашық

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Адырна неге адыра қалды?

Қазақ халқының көне музыкалық аспаптары туралы айтатын болсақ, ол ешбір халықтың құндылығына ұқсамайтын, өз алдына бөлек шал­қыған жеке бір шалқар айдын-ау. Тауқымет шеккен тағдырлар секілді тарих толқынында бұлардың бірі мүлде жоғалса, енді біразы әлі де қайта өңдеп, жетілдіре түсуді, терең зерттеу мен талдауды қажет ететінін уақыт-төреші дәлелдеп бағуда.  

Қалмаханбет МҰҚАМЕТҚАЛИ, «Егемен Қазақстан»

Үй мен күйдің үйлесімі

Қоғамның әлеуметтік-эконо­ми­ка­лық дамуының алғышарты ретін­де адамдардың әл-ауқаты мен денсау­лы­ғының сапасын салыстыра отырып бағалау үрдісі әлемде алғаш рет 1974 жылы Канаданың денсаулық сақтау министрі Марк Лэйлондтың ресми баяндамасында айтылыпты. Бірақ, дәл қазіргі жағдайда бұл түсінік түбегейлі өзгеріп келеді...

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Қызметтегі мәдениет мәйегі

Патшаның барымтасына, кеңес­тік кезеңнің күнде қырық құбылған қулығына бой алдырмай, тұнық ойына дақ түсірмей өткен нағыз ұлт көсемі Әлихан Бөкейхан: «Тірі бол­­сам, қазаққа қызмет қылмай қой­май­мын. Ұлтына, жұртына қызмет ету − білімнен емес, мінезден», деп еді. Шы­нында, ол кезде білім кем, мінез мық­ты еді. Қазір білім ұшан-теңіз, бі­рақ ұлттық мінез олқы, ала-құла, тіл мү­кіс, намыс пен ар ақшаға тәуелді болып барады.

Ғалым ОМАРХАН, «Егемен Қазақстан»

Жұмысты жалғастырар жастар қайда?

Қолында қолақпандай дипломы бола тұра жас мамандардың ауылда жұмыс істеуге құлшынысы жоқ. Көбінің ойы − қызығы мен у-шуы көп қалада қалып, өзіндей өрім жастардың ортасында болу. Бұл үшін оларды күстаналаудың да жөні жоқ шығар, бәлкім. Өйткені, қалада тұра ма, ауылда тұра ма, әркімнің өз қалауы. Солай десек те, жастар жаппай қалаға қарай ағылып жатқанда қазақтың алтын бесігі – ауылдарымыздың келешегі қалай болмақ? Бала саны жетпей, мектептер мен басқа да мекемелердің жабылуы жалғаса берсе, ата-баба кәсібін жалғастыратын лайықты ізбасарлар жоқ болса, ауылдардың ертеңгі күні не болмақ? Ойлаудың өзі қорқынышты. 

Нұрғали ОРАЗ,

Тәуелсіздік дегеніміз – мәңгілік күрес

Кешкілік аллеяда серуендейтін осы бір кішіпейіл, мәдениетті кісіні жиі көріп қаламын. Алғашында бас изесіп қана жүрдік. Бірте-бірте тіл қатысып, тротуардың жиегіндегі сәкіге тізе бүгіп, әңгіме-дүкен құратын болдық.

Пікірлер(0)

Пікір қосу