Еуразияның "астық себетіне" айнала аламыз ба?

Еліміздің аграрлық сала­сы­ның шаруалары үшін көктем­гі егіс жұмыстарының қызу кезе­ңі басталғалы тұр. Биыл­ғы егін егу науқаны алғаш рет отан­­дық аграрлық сектордың соң­­ғы жылдардағы даму стра­те­­гия­сы жан-жақты талқы­лан­ған Агро­өнеркәсіп кешенін дамы­т­у­дың 2017-2021 жылдар­ға ар­нал­ған мемлекеттік бағдар­ламасы аясында өтеді.
Егемен Қазақстан
29.03.2017 935

Кейбір мәселелер бойынша әлі күнге дейін әртүр­лі пікірлер айтылғанымен, бағдар­лама қабылданды, енді оны іске асыруға барлығымыз білек сыбана кірісуіміз керек. Агроөнеркәсіп кешенін дамытуға деген жүйелі тәсіл – аталған бағдарламаның басты артықшылығы. Мәселен, бү­гінде бірқатар көрсеткіштер бо­йынша артта қалған астық ке­шенін алайық. Бірінші кезекте, бұл астық сапасына қатысты. Жоғары деңгейдегі протеин әрқашан қазақстандық бидайдың әлемдік нарықтағы артықшылығы болған, бұл ұнның сапасын жақсартушы ретінде сұранысқа ие. Егер тари­хын еске түсірсек, сексенінші жыл­дары Қазақстанда жоғары протеинді 1-2 класты бидай 3,5 млн тоннаға дейін өндірілген. Ал 2016 жылдың нәтижесі бойынша, бізде қандай көрсеткіштер бар? Үшінші кластық сападан төмен астық үлесі 60-70%-ға дейін өскен. Отыз жыл бұрынғы көрсеткішке қарағанда, қазір біз, ең жақсы өнім алған жылдардың өзінде жоғары протеинді бидайды 10 есе аз аламыз. Сонымен қатар, біз­дің негізгі бәсекелесіміз Ресей таяу­дағы бес жылда бидай алқабын 24,4 млн гектарға дейін кеңейтуді, ал экспорттауды 4-5 млн тоннаға көбейтуді жоспарлап отыр. Осы­ған байланысты, басты астық өні­мі­міздің сапасын және бәсеке­ге қабі­лет­тілігін арттыру бойын­ша жұ­мыс­тарды жүйелеу туралы аса жауап­тылықпен ойлануы­мыз керек. Өйткені, еліміздің ауыл шаруа­шы­лығының қаржылық ахуа­лы бидай экспорттаумен байланысты. 

Ауа райы жағдайына қанша сілтесек те, маман ретінде маған аны­ғы: қазіргі заманғы технология­лар сақталғанда, кез келген ауа райына төзімді сұрыптарға, хи­мияландыру құралдары қол­да­нылғанда, бүгінде егін және оның сапасына қатысты шығындар әл­де­қайда аз болуы мүмкін еді. Осы орайда, көрнекті ғалым, академик Александр Бараевтың «Жерді алдай алмайсың, оны түсіну керек» деген сөздері еске түседі. Жарты ғасырдан астам уа­қыт бұрын оның басшылығымен «егін­шіліктің топырақ қорғау жүйесі» әзірленген. Ол тың иге­ру ай­мақ­тарының жағдайына қа­рай қол­данылып, ерте үсік шалу тәуе­кел­дерін төмендетіп, са­п­а­лы бидайдан тұрақты өнім алу үшін, егін жинау науқанын 20 қыр­күйекке дейін аяқтауға ба­ғыт­­талған. Мысалы, Солтүстік Қазақ­станда аязсыз қысқа аралықта 30% орташа ерте пісетін сұрыптар және 70% орташа пісетін сұрыптар себілетін. Мұнда кеш пісетін сұрыптар туралы сөз болуы мүмкін емес еді. Осылайша, әр аймақ үшін әртүрлі мерзімде пісетін би­дай сұрыптарының жиынтығы ұсы­нылып, ауа райы жағдайына қарамастан, тұрақты өнім және астықтың жоғары сапасымен қамтамасыз ету реттелген.

Ал отандық фермерлер, өкі­ніш­ке қарай, бұл тәсілді естен шы­­ғарған. Оның үстіне аймақ­тар­да кез келген қолайсыз ауа ра­йы жағдайына бейімделген, ауру­ларға аз ұшырайтын бидай сұ­­рып­тарының жетіспеушілігі се­зі­леді, ал мұндай сұрыптарды қа­лып­­тас­тыру үшін, қазіргі заман­ғы гене­ти­калық және молекуляр­лық әдіс­термен зерттеу жасауды мең­гер­ген білікті селекционерлер керек.

Мысалы, Канада мен Австра­лияда қолданылатын сұрып­тар­дың сапасына қарай сұрып ауыстыру орта есеппен 5-7 жыл сайын жүзеге асырылады. Ал Солтүстік Қазақстанның егіс ал­қаптарында көптеген бидай сұ­рыптары – 20-30, тіпті 40 жыл бо­йы қолданылуда. Қараған­ды об­лысында әлі күнге дейін 1957 жылы аудандастырылған «Саратов-29» сұрпы егіледі. Бұл отандық селекционерлердің тығы­рыққа тірелуі дер едік. Ақмола, Қарағанды және Солтүстік Қазақ­стан облыстарының аймақтық ғылыми-зерттеу мекемелерінде дәнді дақылдар бойынша ғылыми дәрежесі бар небәрі 4 (!) селекцио­нер қалды. Әрі оның екеуі – 70 жастан асқан.

Тұқым шаруашылығының жай-күйі үлкен алаңдаушылық туғызады. Былтыр 2012 жылмен салыстырғанда, себілген жаңа тұқым үлесі 25%-ға, ал элиталық тұқым үлесі 29%-ға азайған. Бұл – соңғы жылдары өндіріске бірінші репродукциялы тұқымдарды дұ­рыс субсидияламауда жіберіл­ген кемшіліктер нәтижесі. Тұқым шаруашылығындағы мұндай сая­сат сұрыптарды жаңарту мерзім­дерін күрт ұлғайтуға алып келді.

Келесі мәселе – егістік құнар­лы­лы­ғының апатты жағдай­ға ұшы­рауы. Мамандарға белгі­лі, топырақ – бұл күрделі биоло­гия­лық нысан, оның жекелеген көр­сет­кіштері төмендесе, қалпына келтіру мүмкін болмайды. Ғалым­дардың мәліметі бойынша, Сол­түс­тік Қазақстанның егістік то­пы­­рақтарында 20 жыл ішінде қарашірік құрамы 20-30%-ға, ал кейбір жағдайларда 40%-ға дейін төмендеген. Осыдан 30 жыл бұрын егістіктің бір гектарына минералды тыңайтқыштарды қолдану деңгейі 29 кг NPK құра­ған. Бү­гінде тек 4 кг, яғни қа­жетті мөл­шерден 15 есе аз мөл­­шерде. Басқаша айт­қан­да, қол­да­ныл­ған мине­рал­ды тыңайт­қыш­тардың мөл­шері бойын­ша біз өткен ғасыр­дың 60-шы жыл­дары деңгейінде қалып отыр­мыз. Минералды ты­ңайт­қыштар астықтың өнімділігін ғана емес, тұқым сапасын жақсартуға да мүм­кіндік береді. Егер біздің диқан­­дарымыз фосфорлы тыңайт­қыштарды жеткілікті мөлшерде қолданатын болса, онда бидайдың пісіп-жетілу кезеңін шамамен 5-7 күнге қысқартуға болар еді.

Жаңа бағдарлама жоғары­дағы мәселелерді шешуге қалай көмектеседі?

Біріншіден, аграрлық ғылым­ды түбегейлі реформалар күтіп тұр. Астана мен Алматыда еліміз­дің екі ауыл шаруашылығы уни­вер­ситеттерінің базасында ха­лық­­аралық деңгейдегі зерт­теу уни­вер­ситеттері құрыла­ды. Біз Қазақстан үшін жаңа, бірақ дамыған елдерде кеңінен қол­данылатын іргелі және қол­данбалы сипаттағы зерт­теулерді бірыңғай жүйеде бірік­тіретін академиялық орта­ны (зерттеу университетін), шетел­дік технологиялар транс­фер­тін, кадрлар даярлау мен қай­та даяр­лауды, инновацияларды ком­мер­цияландыруды қалып­тастырамыз.

Екіншіден, биылдан бастап жоғары өнімді тұқымдарды субси­диялау қалпына келтірілді. Біз бірнеше жыл бұрын бұзып алған тұқым шаруашылығын жүйелі қолдауды қайтадан қалпына келтіреміз, сондықтан шаруаларды сапалы тұқыммен қамтамасыз ету жағдайы жақсарады деген үміт пайда болады.

Үшіншіден, мемлекет тыңайт­қыштарды арзандату жолы­мен пайдалануға қолдау жасау шара­ларын күшейтуде. Жер ре­сурс­тарын басқару жөнін­дегі функ­циялардың Ауыл шаруашы­лығы министрлігіне берілуімен ауыл шаруашылығы мақсатындағы жер­­лерді тиімді пайдалануда мем­­лекеттік бақылауды күшейту бойын­ша уақыты жеткен реформа­лар басталатын болады.

Төртіншіден, экспорттық сая­саттың тәсілдері айтарлықтай күшей­тіледі. Бұл мәселемен жүйе­лі негізде жеке құрылым – агро­өнеркәсіп кешенінің экспорттық орталығы айналысатын болады. Айта кету керек, Үкіметтің бел­сенді ұстанымының нәтижесінде, қазақстандық бидай экспортының гео­графиясы кеңейтілуде. Мы­са­лы, Қытайға отандық астық­ты экспорттау шарттарын айтар­лық­тай жеңілдеттік және алғаш рет Вьетнам нарығына шықтық.

Жаңа бағдарламаны талқылау кезінде «өсімдік шаруашылығын әртараптандыруға басымдық беру біздің басты экспорттық да­қы­лымыз – бидайдың өндірілу кө­ле­мін қысқартуға алып келеді» деген пікірлер айтылды. Шын мә­­нінде, бағдарлама бидайдың жал­­пы өнімін қысқартуды көзде­мей­ді, керісінше, өнімнің шығым­ды­лы­ғын және сапасын арттыруға ба­ғытталған. Әртараптандыру отан­­дық аграрлық секторды не­ғұр­­лым тұрақты ету, жиі өзгере­тін өнім бағасына шаруалар табы­сы­ның тәуелділігін әлсірету үшін қажет.

Осылайша, агроөнеркәсіп кеше­­нін дамытудың 2017-2021 жыл­­­дарға арналған жаңа мемлекет­тік бағ­дарламасы ресурстарды ауыл шаруа­шылығының нақ­ты про­б­ле­маларын шешуге және сала­ны стратегиялық мақсат­пен дамы­ту­ға кешенді түрде шоғыр­лан­ды­рады. Астық кешені төңіре­гін­­дегі мә­се­лелерді талқылай оты­­­рып, Қазақ­станды өңірлік және жа­­һан­дық ауқымдағы «ас­тық себе­­тіне» айналдырудың қа­лай жүзеге асырылатынына куә боламыз.

Қазір, ең бастысы, жергілікті жер­лерде бағдарламаның басты өз­геріс­тері туралы қарапайым, түсі­нік­ті және сапалы түсіндіру жұмыс­тарын жүргізу керек. Әр фер­­мер, ауылдың әр тұрғыны қан­дай мүмкіндіктер ашылатынын анық көріп, оны өзін өзі дамытуға пай­далануы керек. Сонда Прези­дентіміздің отандық агроөнеркәсіп кешенін елдің экономикалық дамуының драй­веріне айналдыру керек де­ген тапсырмасын орындай аламыз.

Ақылбек КҮРІШБАЕВ,

С.Сейфуллин атындағы

Қазақ агротехникалық университетінің ректоры, профессор, ҰҒА корреспондент мүшесі




СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

15.12.2017

Дәурен Абаев ақпарат саласының үздіктерін марапаттады

15.12.2017

Елбасы ҚР мен ХҚҚДБ арасындағы Қарыз туралы келісімді ратификациялады

15.12.2017

Шымкентте Тәуелсіздік күні 558 отбасы қоныс тойын тойлады

15.12.2017

Қанат Ислам «Құрмет» орденімен марапатталды

15.12.2017

Астанада бес жылға арналған денсаулық сақтау саласын дамыту бағдарламасы әзірленіп жатыр

15.12.2017

ҚХЛ жұлдыздары матчының 70%-ға жуық билеті сатылды

15.12.2017

Тәуелсіздік күніне Атырау облысында жаңа демалыс саябағы ашылды

15.12.2017

ҚХА құттықтауы

15.12.2017

Газ транзиті де, экспорт та ұлғайды

15.12.2017

Самұрық-Қазына: бесжылдық дамудың көкжиектері

15.12.2017

Жаңаша экономикалық ойлау – Елбасы феноменінің бір қыры

15.12.2017

Қазынасы мол елді инвестордың өзі іздеп келеді

15.12.2017

Ұлы Дала халқының құрамдас бөлігі

15.12.2017

Алматыда «Қазақ деректі киносы күндері» аяқталды

15.12.2017

«Қайт, қазақ Отаныңа!»

15.12.2017

ШҚО-да роботтандырылған хирургия орталығы ашылады

15.12.2017

Барқыт үннің иесі

15.12.2017

Төрқаланы тұғырға қондырған қалам

15.12.2017

Тәуелсіздікке үлес – барлық мүддеден биік күрес 

15.12.2017

Астанада «Мәңгілік Ел» қай­раткерлері: Хам­за Қиқымов» тақы­ры­бында көр­кемөнер көрмесі ашылды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Қорғанбек АМАНЖОЛ, «Егемен Қазақстан»

Елдіктің киесі

«Қазақ елі үшін ең басты құндылық не?» десе, мың-миллиондаған отандастарымыз: «Ол біздің алтыннан да ардақты, күмістен де салмақты Тәуелсіздігіміз!», деп жауап қатары шүбәсіз.

Сайраш ӘБІШҚЫЗЫ, Қазақстанның білім беру ісінің құрметті қызметкері

Намыс туралы нақыл

Ата-бабалардан мирас болып жет­кен Ұлы Даланың түпкі тари­хына­ бармай, ХХ ғасыр басында, тура 100 жыл бұрын Ресей патша­лығы құрдымға кетуге таяп, ақ пен­ қызыл айқасқан кеңестік жаңа импе­рия күш ала бастаған шақта, 1917 жылы 5-12 желтоқсанда Алаш қай­раткерлерінің Алашорда автономиясын құру қадамы сан ғасыр­дың қойнауында қайнап піскен ұлттық намыстың тәуелсіз ел болуға ұмтылысының басы еді. 

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Әділеттің ақ жолынан Трампша аттау

Жуырда АҚШ президенті Дональд Трамп Иерусалимді Израильдің ас­та­на­сы дегенді мойындап, АҚШ ел­шілігінің Тель-Авивтен сол қалаға кө­шірілетінін мәлімдеді. Үстіміздегі жылдың маусым айында ғана елші­лікті көшіруді кейінге қалдырған Трамп­тың бұл шешімі қандай да бір қы­сы­мның күштілігінен екені көрініп тұр.   

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Дарын мен қарым

Дарын – тағдырдың сыйы. Ұстай алсаң құстай ұшасың, ұстай алмасаң мұрттай ұшасың. Ұстай алғанның қарымы зор. Бағы биік. Затына қарай аты, еңбегіне қарай өнбегі телегей теңіз. Ұстай алмағанның ұсқыны кірмейді. Қадамы ілгері жүрмейді. Қанша жетектегенмен, қамқорлық көрсеткен кері кетіп, күндердің күнінде күлкіге айналып, көлденең «кермеге» ұрына береді. Мұны өмір сабағына көз жібергенде көріп-біліп отырмыз.

Қорғанбек АМАНЖОЛ, «Егемен Қазақстан»

Абыздар мен Алыптар

Кезінде қазақ әдебиетінің классик ақсақалы Ғабит Мүсіреповтің «Социалистік Қазақстан» газетінде шыққан «Дәстүр және жаңашылдық» деген мақаласы жан сарайын өзі айтатын есрафіл самалындай желпіп, зиялы қауым мен жазушы жамағатқа кеңестік тымырсықтың көбесін сөккен сәуледей әсер етіп еді. 

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу