Фильмде маңыздысы – дүниетаным

Қазақ киносы, ең алдымен, қазақ­тың өзіне керек. Ал енді қазаққа қандай кино керек?

Әрине, өн бойынан, қан тамырынан қазақтың рухы сезілетін, көріп отырғанда оның қа­зақтікі екені сезіліп (сезіліп тұр­мақ, айдан анық көрініп) тұра­тын фильм­дер қажет. 
Ал ондай фильм­дерді түсіру кімдердің қолынан келеді? Әрине, сайып келгенде, бар мәселе авторлардың дүниетанымына келіп тіреледі. Фильмнің ауаны мен кино­тілін қалыптастыратын да сол дүниетаным ғой. «Мәселенің монтажда да емес, мизансцена немесе ракурстарда да емес, дүниетанымда екенін үш-төрт фильм түсіргеннен кейін ғана түсіндім», – дейді Андрей Михалков-Кон­чаловский (А.Кончаловский. «Па­рабола замысла», 7-бет). Бірақ, осы дүниетаным қалай қалыптасады? Біз­дің үнемі іздейтін, жоғарыда айтып отыр­ған қазақтың жаны сезілетіндей дүниетаным қандай фильмдерде болуы мүмкін? 
Авторлар кино түсірудің қыр-сырын жетік меңгеруі де мүмкін, шеберлік жағынан алдына жан салмауы да ғажап емес. Бірақ, бірақ... бір кем дүние. Кейде «мына фильмнің кинотілі керемет екен» деген пікірді жиі естимін. Ал сол фильмді көрсеңіз, онда Тарковский де, Феллини де, Тарантино да, т.б. бәрі жүруі мүмкін. Тек қазақ жоқ. Жо-о-қ, кейіпкерлері – қа­зақ, оқиғалары Қазақ елінде өтіп жа­та­ды. Бірақ, кейіпкерлерінің есімін Джон, Джессика, Елена, Егор, Барбара деп өзгертсе де, жаңағы фильм аса өзгеріске ұшырай қоймайды. Себебі, Серік немесе Айгүлдің Джон немесе Джессикадан ерекшеленіп тұратын қасиетін, іс-әрекетін көре қоймайсыз. Тіпті, ол кейіпкер Джон да, Джессика да емес. Бірақ, қазақ та емес. Не жерде, не аспанда жоқ, әйтеуір «қалықтап жүрген» түсініксіз біреу. Есесіне не қазақ, не испан, не Америка, иә болмаса Еуропанікіне ұқсамайтын дүбәра фильм­дер дүниеге келіп жатады. Бұл, әсіресе, жастардың, соның ішінде, студенттердің фильмдерінде, қазіргі коммерциялық фильмдерде өте жиі кездеседі. Мұның себебі неде? Не істемек керек? 
Осы айтылып отырған жағдайдың ең басты себебі – фильм авторларының дүниетанымында болуы керек. Кине­матографист боламын деп үміттеніп жүрген жастардың көпшілігі, ең алдымен, өзінің ана тілін білмейді. Тіл білмеген соң, қазақтың төл өнері мен әдебиетінен мүлдем бейхабар деуге болады. Ал енді қазақы дүниетанымның, қазақы жанның негізгі дәні де сол тіл мен әдебиетте емес пе? Бала кезінен Қобыландының, Алпамыстың, Ер Тарғынның ерлігінен гөрі, Гарри Поттерге сүйсініп өскен адамның қолынан шыққан дүниеден қанша іздесеңіз де, жаңағы айтып отырған дүниетанымды таба алмай­ты­ныңыз хақ. Рухани діңгектің дәні өзінен емес, өзгеден бастау алған жас­тардың көпшілігінің фильмінде А.Кончаловский айтқандай, «қанша жерден монтаж да, мизансцена да, ракурс та керемет болғанымен, бас­ты мәселенің дүниетанымда екені» «менмұндалап» тұрады. Қысқасы, «әлемді шарлап барып», содан соң ғана қазаққа оралғысы келеді. Негізі, керісінше болуы керек еді ғой: алдымен өзін, сонан соң әлемді танып, содан кейін ғана барып өзіне қайта оралуы керек емес пе? Олай бол­маған соң, «қазақ қайда?», «мынау қазақ­тың фильміне ұқсамайды ғой» деген сұрақтардың көбейіп кететіні де сондықтан. Қазіргі отандық киноның, әсіресе, жастар киносының басты «дерті» де осында болуы керек. 
Шынында, не істемек керек? Белгілі жазушы, драматург Әкім Тарази 1998 жылдың 16-23 наурызында студенттермен өткен сұхбат-сабақтардың бірінде жазушылыққа келуі туралы қойылған сұраққа былай деп жауап береді: «Менің әдебиетке келуім арнайы болған жоқ. Бірақ кездейсоқ та емес еді. Бала күнімде 500-дей қазақ ертегісі мен жырын жатқа білетінмін. Көкейдегі сол қазына бұзып-жарып шықты ғой деймін» (Ә. Тарази, Л. Мұсалы. «Көркемдік құпиясы», 11-бет). Жазушы кейін тағы бір сұхбатында Мәскеудегі Жоғары сценарлық курста өзі тамсанып көрген әлем киносының режиссерлері мен олардың фильмдері туралы әңгімелейді. Сол Мәскеуде жүріп, ұлттық киномыздың жауһарына айналған «Тұлпардың ізі» фильмінің сценарийін жазады. Бірақ, ол қазақ киносына өзі тамсанған фильмдерге ұқсайтын дүниелерді алып келсем деген жоқ қой. Ол фильмдер рухани көкжиегінің кеңеюіне әсер берді, бірақ ұлттық классикалық фильмнің сце­нарийін жазуына кедергі келтірген жоқ. Өйткені, бала кезден жатқа білген 500-дей қазақ ертегісі мен жыры жазушы дүниетанымының негізгі діңгегі, әрі ұлттық иммунитеттің сақталуына бірден-бір себепкер болды деуіміз керек. 
Сондықтан, қазіргі қазақ киносына осындай ұлттық иммунитеті берік, қазақтың жанын түсінетін, қазақы дүниетанымы бар жастар көптеп келсе екен деген арман әрі үміт бар. Тек сонда ғана қазақ киносының «қан айналымы» жаңарып, жақсарып, кескін-келбеті өзгеріп сала беруі мүмкін. Өйткені, қазақтың киносы, ең алдымен, қазақтың өзіне керек...

Нәзира РАХМАНҚЫЗЫ,
кинотанушы, 
өнертану кандидаты

 

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

27.05.2017

Қанат Ислам: Бапкерім 12 раунд жекпе-жекке тапсырма берді 

27.05.2017

СҚО-да «Мерейлі отбасы» конкурсының жеңімпаздары анықталды

27.05.2017

Солтүстік Қазақстанда 60,5 мың бала жазғы лагерьде демалады

27.05.2017

Қостанайға жаңа вагондар келді

27.05.2017

БҚО-да экономикалық реформа және өңірлік даму комитетінің көшпелі отырысы өтті

27.05.2017

Павлодарда шіркейлерге қарсы жұмыс қолға алынды

27.05.2017

Еліміздің барлық аймағында ауа райы тұрақсыз болады

27.05.2017

Қанат Ислам қарсыласын ұпай санымен жеңді

27.05.2017

Жанқош Тұраров мексикалық боксшыны нокаутқа түсірді

26.05.2017

Астанада «Қазақстанның киелі жерлерінің географиясы» атты форум өтті

26.05.2017

Премьер ТМД елдері үкімет басшылары кеңесінің отырысына қатысты

26.05.2017

Мадрид конференциясы Астана процесі нәтижелерін жоғары бағалады - СІМ

26.05.2017

«Ұлы дала» II форумы аясында шетелдік ғалымдар құнды ойларымен бөлісті

26.05.2017

Солтүстік Қазақстанда әкім әкесіне заңсыз субсидия алып берген

26.05.2017

Алтай Көлгінов: Біз биыл «Алаш» музейін ашамыз

26.05.2017

Түркі тілінің халықаралық мәртебесі туралы мәселе қозғалды

26.05.2017

Ұлытауды ұлықтау жұмыстары басталды – Ерлан Қошанов

26.05.2017

Жандос Асанов: Түркі тілдерін зерттеу – ТүркПА-ның назарындағы мәселе

26.05.2017

Жансейіт Түймебаев: Елдік мүддедегі есебіміз түгенделе түсуде

26.05.2017

Манзур Хусейн Сумро: «Біз өз құндылықтарымыздан ажырамауымыз керек»

КОЛУМНИСТЕР

Қорғанбек АМАНЖОЛ, «Егемен Қазақстан»

Ер мен Жер

Қазақтың әзелден ардақ тұтып қастерлейтін қасиетті ата құн­ды­лық­тарының арасында Ер мен Жердің ала­тын орны ерекше. Ер қашанда туып-өскен жеріне тартып туады. Осы бір жайды «Тау баласы тауға қа­рап өседі» деп жырлаған тұма жырлы Тұманбай Молдағалиевтай ақын аға­мыз да кезінде жақсы аңдатқан еді. Се­бебі, ер жерге кіндігімен байланады, ту­ған жерінің барша қадір-қасиетін тұ­ла бойына сіңіріп, көкірегіне құй­ып, соған бүкіл жан-жүрегімен із­гі­лік қайнарына бас қойғандай сусын­дап өседі. Осылайша туған жер ал­дын­да­ғы перзенттік парыз жүгі сал­мақ­та­на бермек, туған жерге деген пер­зент­тік ыстық ілтипат пен махаббат тұр­паттанып толағайлана түспек.

Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан»

Басты құндылық – рухани тазалық

«Өмір сүру үшін өзгере білу керек», деді Президент Нұрсұлтан Назарбаев «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты мақаласында. Заман талабына сай лайықты өмір сүру үшін қазіргі уақыттағы жаңғырудың да негізгі мақсаты – осы.

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Қазақ киносы неге дәстүрді ұлықтай алмайды?

Бір жылдары Қазақстанның мә­дениет күндері аясында Үндістанға сапарлап бардық. Көнеден көнермей жеткен мәдениеті, өнердің қай түрінен де әлемдік өркениетке қосар қомақты үлесі бар, бай тарихты, жер жүзіндегі жәдігерлер бесігінің бірі Үндістанға табан тірегенде таңданарлық қай­шылыққа тап болғанбыз. Сенің санаңда қалып­тасқан бай мәдениет, өр­кениет, ежелгі дәстүріне сызат түс­пеген ғажайып әлемге кереғар тір­шілік – қағаз жәшіктерден үй жасап, көшеде туып, көшеде тұрып жатқан халық менмұндалап алдымыз­дан шыққан. Тілім өкше ересек, кір қожалақ бала, қол жайған қайыр­шыдан аяқ алып жүре алмайсыз.

Әйіп ЫСҚАҚОВ, биология ғылымдарының докторы, профессор

Біліктілік – ауыл дамуының алғышарты

Мал шаруашылығы ата кәсібі­міз ғана емес, еліміздің азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ете­тін маңызды салалардың бірі сана­ла­ды. Мал басының басым бөлігі, яғни 80 пайыздан астамы қосал­қы шаруашылықтарда шоғыр­ланған­дықтан, Елбасы тапсыр­масымен оларды кооперативтерге бірікті­ріп, оңтайландыру шаралары­ның қолға алына бастауы өте құптарлық.

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Ұрпақ тағдырымен ойнаған оңбайды

Ұлттың ұлылығы ұрпағынан көрі­неді. Бұл – әлімсақтан белгілі нәрсе. Ал сол ұрпақ тағдырына былық араласса, ар былғанады. Содан да шығар, ұлт ұстазы Ахмет Байтұрсынұлының «Ба­ланы ұлша тәрбиелесең – ұл бол­мақ­шы. Құлша тәрбиелесең – құл бол­мақ­шы», деп өсиет қалдырып кеткені. Біз осы өсиетті орындай алдық па, әлде бәрін заманға теліп, теріс басқан аяғымызды, дүниенің құлы болуға ұм­тылған ниетімізді түзеуге мұршамыз жет­пей жүр ме? Бұл санамыздағы ақау­дан, ұлтты ұлт ететін мәдени-ге­не­тикалық кодымыздың әлсіздігінен, тіп­ті мүлде кеміп кеткенінен болып отыр ма?

Пікірлер(0)

Пікір қосу