«Ғылым тауып мақтану...»

Қазақстандағы ғылым саласы мүмкіндігінше Үкіметтен қолдау тауып келеді. Ғалымдарымыз уақыт талабынан қалмай иннова­циялық жолмен экономиканы өрістетуге үлес қосуда.
Егемен Қазақстан
13.04.2017 1840

2008 – 2015 жылдар аралығында Білім және ғылым министрлігі мен Әлем­дік банк технологияны коммерциялау жоба­сын іске асырған болатын. Онда 65 жобаның, құны 1 млрд теңге болатын 40 жобасы өндіріске сатылу деңгейіне жетті. Зияткерлік меншік құқығын лицензиялау бойынша оншақты келісімшарт жасалды. Сонау 2002 жылы «Инновациялық қызмет туралы» заң қабылданған болатын, ал 2013 жылы «2020 жылға дейінгі инновациялық даму­дың концепциясы» қабылданған еді. Он­дағы басты мақсат бәсекеге қабілетті 30 ел­дің қатарына қосылу болатын. Ол үшін жаңа технологиялар мен қыз­мет­терді дамыту, шикізат өндірісінен инно­ва­циялық экономикаға көшу қажет. Бұл мақсатқа жету үшін 2013–2014 жылдары экономиканың жаңа түріне өтуге дайындық жасалды, ал 2015–2020 жылдары инновациялық экономикаға өту кезеңі болып белгіленді.

Әрине, инновациялық экономикаға толықтай өту үшін уақыт керек. Мысалы, АҚШ-тың өзі экономиканың инно­вация­лық моделіне көшуді сонау 1960 жыл­дары бастаған болатын, оған өтуге бұл алып ел­дің өзі 20 жыл уақыт жұмсады. Инновация көш­басшыларының бірі Тайвань мемлекеті бұл жолға 25 жыл ішінде қол жеткізді. Ал Израиль мен Оңтүстік Корея бұл мақсат­ты жолды 20 жыл ішінде жүріп өтті. Фин мемлекетінде тоқсаныншы жылдары инно­вациялық жетістіктер жоқтың қасы бола­­тын, ал қазір бұл ел инновациялық эконо­микасы дамыған елдердің бірі.

Global Innovation Index рейтингісі бойынша ғылымда көш бастап тұрған елдер – Швейцария, Швеция, Англия, АҚШ, Финляндия. Осы тізімде Эстония 24-орынды иеленсе, Қазақстан – 75 орын­да. Міне, Балтық жағалауындағы кіш­кентай мемлекет бұл табысқа қалай қол жеткізді деген сұрақ туады. Эстондар егемендік алысымен телекомуникация жүйесін жекешелендіріп, бүкіл елді талшықты байланысқа көшіріпті. Соның арқасында бір-бірімен ақпарат алмасу жақсарып, интернет барлық жерде жұмыс істеген, ол тіпті шағын аралдарда да ға­лам­­­тор кедергісіз қосылатын болған, нә­ти­­­жесінде инновация дамыған.

Инновация, сөзсіз экономиканың бас­ты қозғаушы күші болып табылады. Оның көмегімен барша әлем үшінші ин­дус­т­риалдық революцияны жасамақ. Мұ­ның концепциясын американдық ғалым Дже­реми Рифкин жасаған бола­тын. Рифкин тұ­жы­рымына сәйкес үшін­ші индустриалдық ре­волюция цифр­лық байланыстың пайда болуынан бастала­ды. Интернет әлемді күрт өзгертті, ин­­фор­­мацияның таралу ауқы­мы мен оның жыл­дамдығы ғажап бол­ды. Екін­ші ре­вол­юция кезіндегі басты энер­­гия көзі – көмір, газ, мұнай түптің-тү­бін­­­­де сар­­қылып, барлық жұмыр жер тұр­ғын­­­­дарына жетпейтіндігі сөзсіз. Сон­дық­­­­тан жаңа кезеңде миллиондаған жа­ңар­­­­­ты­­­­ла­тын энергия көздеріне көшу, энер­­­­гия және ресурстарды үнемдеу тех­­­но­­­ло­­гия­­сын өрбіту, көлікті су­­те­­гі энер­гия­сы негізіндегі электр қозғалтқыштармен жүру­ге, үнемді жер­асты пневмотранспортқа көшіру, тұр­­мыс тауарларын шығаруды алып өн­дір­істен 3D-принтерлерді пайдалану ар­­қы­лы шағын өндірістерге көшіру, метал­­­лур­гиядан көміртегі негізіндегі ком­позит­тік материалдарға өту, мал шаруа­шылығын­да ет өндіруде 3D-био­прин­­терлерді пай­да­­лана отырып «жасанды ет» өндіруді жолға қою, ауыл шаруашылығының бір бөлігін «көп қабатты ферма» түріне көшіру мақсат­тары тұр.

Осындай келелі де, келешегі мол істерді орындау жолында мемлекеттер бұл салаға қаржы құюдан аянар емес. Әлем елдеріндегі ғылымға құйылатын қаржының көлемі қандай?

Ғылымды қаржыландыруда бірінші орында Оңтүстік Корея тұр, оның көлемі 64,6 млрд доллар, ол ішкі жалпы өнім­нің 3,9 пайызын құрайды. Екінші орында Израиль, бюджеттен 10 млрд доллар көлемінде қаржы бөлінеді, ол ІЖӨ 3,78 пайызына тең. Үшінші орында Жапо­ния, бұл мемлекеттің ғылымды қаржы­лан­дыруы 141 млрд доллар көлемінде, немесе ол ІЖӨ-нің 3,05 пайызы. Одан кейінгі орындарда Финляндия мен Швеция, бұлардағы қаржыландыру деңгейі 2,6 па­йыз, Германияда 2,4 пайыз. Ал Еуроодақ елдерінде бұл көрсеткіш орташа алғанда 1,6 пайыз шамасында. Аталған тізімнің соңғы ондығында Ресей, Белоруссия және Украина бар. Ал Қырғыз мемлекетінің көрсеткіші тым төмен – 0,07 пайыз ғана. Ал қаражат көлемін есептейтін болсақ АҚШ мемлекеті ғылыми ізденістерге 400 млрд астам қаражат бөледі, ол бүкіл Қазақ­станның ІЖӨ-сінен екі есеге артық. Сон­дықтан болар Нобель сыйлы­ғы­ның ие­гер­лері арасындағы 331 ғалым аме­ри­калық болып отыр. АҚШ-та ғылымды қаржыландыру федералды үкімет тара­пы­нан 27 пайыз, жеке сектор 67 пайыз, уни­вер­ситеттер 7 пайызды құрайды. Жал­пы, қаржының негізгі ізденістерге – 17 па­йызы, қолданбалы ғылымға – 22 пайызы, ал дайын өнім шығару ізденістеріне 60 па­йызы жұмсалады.

Өзімізге оралайық. Қазақстанда ғылымға 2010 жылы 20 млрд теңге, 2012 жылы – 46,3 млрд теңге (307 млн доллар), 2013 жылы – 49,5 млрд теңге (322 млн доллар), 2014 жылы – 47,9 млрд теңге (263 млн доллар), 2015 жылы – 33 млрд теңге бюджеттен бөлінсе, өткен 2016 жылы жалпы қаржының үлесі 36,4 млрд тең­гені құрады. Бұл қаржы елі­міз­дің ішкі жал­пы өнімінің 0,15-0,18 пайы­зы­на тең. Ал келешекте елімізде ғылым­ды қар­жы­лан­дыру деңгейі сатылап өсе­тін болады. Мы­салға, 2020 жылы ІЖӨ-нің 2 пайызы, ал 2050 жылға қарай пайы­зын құ­рай­ды деген мақсат бар. Бұл қазақ­стан­дық ға­лым­­дардың үміт отын маздатқаны анық.

Жалпы, ғылым саласын білім саласы­нан бөліп қарауға болмайды. Бұлар сабақ­тасып дамитын бағыттар. Енді осы сала­дағы қаржыландыру қалай жүріп жатқанын да айта кетейік. Өткен жылы білім саласын қаржыландыру 456,9 млрд теңгені құраған еді. Енді салыстырыңыз, ғылымға 36,4 млрд теңге бөлінген дедік, демек, ғылымды дамтыуға бөлінетін ақша білімге бөлінген қаржының 8 пайызын ғана құрайды екен...

Неге бұлай? АҚШ-тағы Стэнфорд университетінің H-STAR институтының ғылыми қызметкері Генри Ицковиц «Үштік спираль. Университеттер – кәсіп­орын – мемлекет» тұжырымдамасының ав­торы мұны былай түсіндіреді. Бұл тео­­рия­ның негізі университеттер мен мем­лекеттік органдардың және кәсіп­орындардың жаңа индустрияны дамы­ту мен жұмыс істеп тұрған бизнестің инно­вациялық әлеуетін арттырудағы бір-бірімен байланыстарын жетілдіру. Уни­вер­ситеттер тек білім орда­сы ғана емес, олар білім мен ғылымды ка­пи­­та­ли­зациялаудағы негізгі күш. Олар ком­­па­ниялардың жұмыстарын жақсартуға жол аша отырып, жаңа инновациялық бағыт­тар ашады. Бұл жерде неге ғылыми-зерттеу орталықтары қарастырылмайды деген сұраққа «Жоғары оқу орындарында жыл­да жас студенттердің тобымен көп­теген жаңа идеялардың келетінін ескеру керек, ал 20–30 жылдап қызмет іс­тейтін ғылыми орталықтардағы ғалым­дар тәжірибелі адамдар, бірақ олар­дың жаңалықтарға мойынсынуы төмен­деу», дейді ғалым. Сондықтан кәсі­билен­ген университеттер барлық сала­лар­да жұмыс істеулері керек екендігі айтылад­ы. Қазақстанның бұл концепция төңірегінде жақсы жұмыс істеуіне барлық мүмкіндіктердің бар екен­дігі рас. Бізде жеткілікті табиғи ресурс­тар, жаңа индустрияны дамыту мүмкіндіктері, жақсы білім капиталы, саяси тұрақтылық бар. Тек бұл бағытта талпыныстар мен қа­жет­ті қаржы көздері керек.

Қазақстанда 130 жоғары оқу орыны бар, оның ішінде 10 ұлттық, 31 мемле­кет­тік, 54 жеке университтер мен деңгейлес білім ошақтары есепке кіреді. Оларда 512,7 мың адам оқиды, оның 32,9 мыңы ма­­­­гис­­транттар және 2,7 мың адам док­то­рант­­­тар, яғни болашақ ғалымдар. Ма­гис­­т­рант­тар мен докторанттардың бестен бір бө­лігі ғана грантпен оқытылады, яғни олар 22 және 23 пайызды құрайды. Жоғар­ы оқу орындарында 38,2 мың оқыту­шы­­лар жұмыс істейді, олардың – 3,5 ғы­лым док­торлары, 14 мыңы ғылым канди­дат­тары, PhD докторлар 1562 адам, яғни оқытушы­лардың жартысының ғылыми атақтары бар.

Ғылымдағы назар аударатын көр­сет­кіштің бірі қазақстандықтардың халық­­аралық рейтингілік журналдарда ғылы­ми еңбектерінің басылуы. Оның мәні мақаланың оқылып, оған сілтеме жаса­лынуында. Шетелдердегі жоғары рейтингті журналдарда қазақстандық ғалымдардың еңбектерінің жариялануы 2010 жылы 208 рет болса, 2014 жылы 2784 болған еді, ал өткен жылы оның саны 3011 мақалаға дейін өсті. Бұл көп пе, әлде аз ба? Әрине аз. Өйткені, ғылы­ми қыз­меткерлер мен жоғары оқу орын­да­рын­дағы ғылыми атағы барлар­ды қо­сып есеп­тегенде 44,8 мың адам екен, солар­дың он бесінің тек біреуі ғана рей­тінг­тік журналдарда мақа­ла бастырған екен. Ал бір адам бірнеше жарияланым жасайтынын ескерсек, бұл көрсеткіш онан да төмендейді.

Еліміздегі ғылыми зерттеу ұйымдары­н­ың саны 392, оның ішінде ғылыми зерттеу институттарының үлесі – 245, бас­қалары – 58. Ал ғылыммен айналысатын жоғарғы оқу орындарының саны 89 екен. Мұндағы ғылыммен айналысатындардың саны 24 735 адам немесе барлық оқыту­шы­лардың 64 пайызы. Сонда универси­тет пен академия атауын алған мекеме­лер­дің үштен бірі ғылыммен мүлдем айна­лыс­пайды деген қорытынды шығады. Ол нені көрсетеді, көптеген жоғары оқу орын­дары, әсіресе, жеке меншіктегілері тек дип­­лом берумен ғана айналысады деген сөз. Осындай ғылыми негізі сақталмаған, тек білім беретін академиялар керек пе?

Менің пікірімше олардың біршамасы кәсіптік бағытта білім беретін колледжге айналып, маман дайындаса, оның пайда­сы ел экономикасына көбірек тиген болар еді...


Атамұрат ШӘМЕНОВ,

экономика ғылымдарының докторы



СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

19.08.2017

Премьер қорғаныс-өнеркәсіп кешені кәсіпорындарының жұмысымен танысты

19.08.2017

Президент «Бурабай» гольф клубының ашылу рәсіміне қатысты

19.08.2017

Барселонадағы теракт бойынша басты күдікті анықталды

19.08.2017

Біз қазақша білуге міндеттіміз және болашағымызды осы тілмен байланыстырамыз

19.08.2017

Батысқазақстандық бастауыш сынып оқушылары биыл да ыстық тамақпен қамтылады

19.08.2017

Президент «Көкшетауминводы» акционерлік қоғамында болды

19.08.2017

Нұрсұлтан Назарбаев жұмыс сапарымен Ақмола облысына барды

19.08.2017

Бақытжан Сағынтаев Ауғанстан Атқарушы билігінің басшысымен кездесті

19.08.2017

Мемлекеттік хатшы Қазыбек бидің 350 жылдық мерейтойына қатысты

19.08.2017

Рудныйда облыстық жазғы «Тың-Целина-2017» спартакиадасы басталды

19.08.2017

Шымкентте шығарылатын аяқ киімдер Ресейге экспортталмақ

19.08.2017

Қостанайда пәтер ұрлығы едәуір азайды

19.08.2017

Жамбыл облысында шекарадан заңсыз өтпек болғандар ұсталды

19.08.2017

Қытайда селден 10 адам қаза болды

19.08.2017

Астананың бірнеше көшесінде көлік қозғалысы шектеледі

19.08.2017

Футболдан жасөспірімдер құрамасының аға жаттықтырушысы тағайындалды

18.08.2017

Павлодардан Астанаға 10 тонна қарбыз жеткізіледі

18.08.2017

Ақтөбе мектептері жаңа оқу жылына 95 пайыз дайын

18.08.2017

Бурабайда Нұрсұлтан Назарбаевтың қатысуымен кеңейтілген отырыс өтті

18.08.2017

Павлодарда 98 ауыл әкімі сайланды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Қызметтегі мәдениет мәйегі

Патшаның барымтасына, кеңес­тік кезеңнің күнде қырық құбылған қулығына бой алдырмай, тұнық ойына дақ түсірмей өткен нағыз ұлт көсемі Әлихан Бөкейхан: «Тірі бол­­сам, қазаққа қызмет қылмай қой­май­мын. Ұлтына, жұртына қызмет ету − білімнен емес, мінезден», деп еді. Шы­нында, ол кезде білім кем, мінез мық­ты еді. Қазір білім ұшан-теңіз, бі­рақ ұлттық мінез олқы, ала-құла, тіл мү­кіс, намыс пен ар ақшаға тәуелді болып барады.

Ғалым ОМАРХАН, «Егемен Қазақстан»

Жұмысты жалғастырар жастар қайда?

Қолында қолақпандай дипломы бола тұра жас мамандардың ауылда жұмыс істеуге құлшынысы жоқ. Көбінің ойы − қызығы мен у-шуы көп қалада қалып, өзіндей өрім жастардың ортасында болу. Бұл үшін оларды күстаналаудың да жөні жоқ шығар, бәлкім. Өйткені, қалада тұра ма, ауылда тұра ма, әркімнің өз қалауы. Солай десек те, жастар жаппай қалаға қарай ағылып жатқанда қазақтың алтын бесігі – ауылдарымыздың келешегі қалай болмақ? Бала саны жетпей, мектептер мен басқа да мекемелердің жабылуы жалғаса берсе, ата-баба кәсібін жалғастыратын лайықты ізбасарлар жоқ болса, ауылдардың ертеңгі күні не болмақ? Ойлаудың өзі қорқынышты. 

Нұрғали ОРАЗ,

Тәуелсіздік дегеніміз – мәңгілік күрес

Кешкілік аллеяда серуендейтін осы бір кішіпейіл, мәдениетті кісіні жиі көріп қаламын. Алғашында бас изесіп қана жүрдік. Бірте-бірте тіл қатысып, тротуардың жиегіндегі сәкіге тізе бүгіп, әңгіме-дүкен құратын болдық.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Кикілжің келіссөз арқылы шешіледі

Бүгінгі таңда әлемді алаңдатқан мә­селенің бірі Корей Халық-Де­мо­­кратиялық Республикасының яд­ролық қаруға қол жеткізу сая­саты болып отыр.

Талғат БАТЫРХАН, Егемен Қазақстан

ЭКСПО екі айналып келмес саған...

Алаштың алтын алқасындай Ас­та­на­ның ажар-көркіне аспанда­ғы ай қызығып, көктегі күн сүй­сін­гендей. Сарыарқадағы шамшы­рақтай сама­ла шаһар қазір тіпті құл­­пырып тұр. Сұлулығы көз суырғандай. Жер-жа­һан­ның жетіс­тік­тері жайнап төрінде тұр­са, бес құрлықты бетіне қаратар бе­дел жинамай қайтеді енді.

Пікірлер(0)

Пікір қосу