Кісілік пен кішілік

Ойға кемел, сөзге берен қазақтың Қадыры (Мырза Әлі): «Кісілік кісі таңдамайды. Ол қой бағып жүрген қатардағы қазақтан бастап, ел басқа­рып жүрген елеулі азаматтарға дейін, бір де біреуін жатырқамайды. Иә, жа­тыр­­қамайды. Бірақ ол екінің біріне бұй­ырмайтын, адамның адамына ға­на, соның жүрегіне ұя салатын қым­бат қасиет... кісіліктің қадір-қасиетін тү­сіну үшін пенделік, тіпті, иттік ха­қында да әңгіме айтуға тура келеді», дейді.
Егемен Қазақстан
17.07.2017 66

Шынында, осы кісілік пен кішіліктің жайы бүгін де ойландырмай қоймайды. Атам қазақ кісілікті неше құбылтып айтқан. Кекесінді білдіретін кейіппен де, риза болғанда шын ниетпен де айтқан. Өйткені, жайқалтады деген нарықтың қилы-қилы «қызықтары» кей кезде кісіліктің құнын құлдыратып жіберген секілді. Адамдар бір-бірінің көзін бақырайтып қойып алдап кетуге, ішінде ит өліп жатса да, сыртын көлгірсітіп мақтай салуға, бермесе де сөзбен мырза атануға, қалтасы қалың болғанмен, былайғы жұртқа қырын қарап, есеп түгендер сәтке келгенде Еділ мен Жайықтай «тұнып» ағып, тұңғиық сыр тартуға бейім кейіп танытып, ыңғайы болып жатса шымшып буған қаптың аузын шешіп жіберуге, несін айтасыз, мың құбылуға дайын тұратыны анық. Бұл адамға тән кісілікті кемітіп, бәрін заман деген абстрактілі ұғымға теліп, «жан бақпақ парызға» ысырудан болып жатқан жоқ па екен? 

Әрине, өмір сүріп жатқан қоғамы­мыздағы кейбір солақайлықтан сықиған сылтаулар тізіп «солай болып тұрса қайтеміз, басқа амал қайсы» дейтін тұстар да жоқ емес. Бірақ ұлт ісіндегі бас­ты мәселе ұрпақ тағдыры екенін ескере бермейтініміз бар. Содан келіп кішілік жасар ұл-қыздың біраз толқынының қатыгез болып қалыптасуына «жол ашқанымызды» бүгіп қалу күнәдай көрінеді. Мұның арғы жағынан  «На­мыс­ты нанға сатып» (Бауыржан Момышұлы), кісіліктен айырылып қалмадық па деген ой мазалайды. Бұлай болған жағдайда кейінгі жастан кісілік пен кішілікті сұрауға бола қояр ма екен?! 

Осы уақытқа дейін алдыңғы толқын жоғалтып алған кісілігімізді Кеңес дәуі­рінің кесапатына ысырып, ақталып кел­дік. Енді азат елміз. Ел иесі, ұлттардың ұйыт­қысына айналған қабырғалы халық­пыз. Ендеше, әлгіндей әттеген-айла­рымызды енді кімнен көреміз? Біз­дің қырық құбылған мінезіміздегі «кісі­лігі­мізді» көрген кейінгі ұрпақ «бұ­ларыңыз қалай?» демесіне кім кепіл бола алады?

Осы күні кісі кім десе, адамдардың жандүниесіндегі мөлдірлікті, адалдықты теңшеп – осы кісі деу азайды. Кімнің қолы майлы, көңілі жайлы болса, кім қызметте отырса – соны кісі деп бағалап, табаны тайса, кісі дегенді естен шығарып, «кісімсіп» қалатынымыз да рас. Сөйтіп, кісілік пен кісімсуді де шатастырып алдық. «...Ол отырған орнына қарай үлкен де, кіші де көрінген емес», депті қарасөздің қас шебері Ғабит Мүсірепов – екі рет министр, екі рет облыстық, бір рет республикалық партия комитетінің хатшысы болған  ұлт жақсысы Ілияс Омаров туралы. Осы бір сөздің түп тамырында кісіліктің келбеті жатқаны анық. Үлкен қызмет істесе де сол Ілияс Омаров кісіліктен де, кішіліктен де танбаған екен. 

Ал сондай беделді лауазымға ие болмаса да, шағын ортаға ие бола қалса, не қалтасы томпайса тоңмойындық танытатындар осы күні азаюдың орнына, көбейіп бара жатқандай ма, қалай? Оның үстіне олардың төңірегіндегі көмекшісі, тағы басқасы әлгінің кішілігі мен кісілігіне көп жағдайда нұқсан келтіретінін аңғару қиын емес. Мәселен, ол азаматты көру былай тұрсын, сөзіңді жеткізе алмай «қор» боласың. Кісілік мұндайда үлкейе қоймайды, кішіреймесе. Кішірейгенді үлкейту – әркімнің зердесіне, зейініне байланысты.

Иә, кішілік пен кісіліктің не екенін ұға қоймайтын жастар шоғыры кейде шошындырады. Олар кішілік пен кішіпейілділік адамды зорайтпаса, төмендетпейтінін де ұға қоймайды. Өйткені, ондайлардың, әсіресе, төрт құбыласы түгелдердің ұл-қызына кісілік пен кішілікті түйсіндіру қазір қиынның қиыны.
Кісілік пен кішілікті жандүниесіне серік еткендер қарабайыр емес, қа­рапайым жүреді. Төңірегіне елеусіздеу көрінер. Бірақ жандүниесі – бөлек, ой-санасы – таң нұрындай таза, сөзі – жауһардай жарқырап тұрады. Ондай адам биік қызмет істемей-ақ, дәулеті асып-төгілмей-ақ топты жарып тұрады. Оны алғашында түсінбей шіренгендердің өзі кейін «кемдігін» мойындайды. Ойлы жас қызыға қарайды, ойсыз жас көзін алартып, танауын таңырайтады.

Кісілік пен кішілік туралы сөздің басын көзін көріп, жырын тыңдаған Қадыр ағамыздан бастап едік. Түйінін де ақын байламымен түйгенді жөн көрдік: 

«...кісілік туралы әңгіме бір күннің ғана проблемасы емес – мәңгілік проблема. Бір емес, бірнеше мәрте оралып соғатын әңгіме... Рас, жылдар өткен сайын күрделеніп, адамдардың өздері өзгеріп барады. Бірақ қанша өзгерсе де, қанша құбылса да кісілік жоғалып кете қоймас. Тек соны әркім қатардағы қарапайым адамнан бастап... қалың ел түгел түсінуі тиіс». Бұған не алып-қосуға болады?!

Сүлеймен МӘМЕТ,
«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

22.09.2017

Qazaqstan3d.kz – елімізді таныстырудың таптырмас жобасы

22.09.2017

Кірісіңіздің 5-10%-ын балаңыздың болашағына жинаңыз!

22.09.2017

Шығанақ жолымен немесе тары өсіру дәстүрі жалғаса береді

22.09.2017

Латын әліпбиіне көшу туралы пікірлер

22.09.2017

Рухани тәуелсіздікке жеткізетін қадам

22.09.2017

Өркениет ағымына жетелейтін тарихи шешім

22.09.2017

«Харви» дауылы және мұнай бағасы

22.09.2017

Балалардың демалысы бақылаусыз қалмасын

22.09.2017

Үлгіліден үйренуге асық болайық

22.09.2017

Зейнетақы қорының қаражаты қайтарылады

22.09.2017

Қазақ қарияларының кеңдігі 

22.09.2017

БҰҰ Бас Ассамблеясының жаңа төрағасы Қазақстанның халықаралық істердегі рөлін жоғары бағалады

22.09.2017

Халықаралық зейнетақы және әлеуметтік қорлар қауымдастығының жетекшісі – Қазақстан

22.09.2017

ЭКСПО технологиялары білім саласында қолданылады

22.09.2017

Сербиямен қатынас құжаты қаралды

22.09.2017

Рухани даму жаңа әліпбиден бастау алады

22.09.2017

Елбасы жұмыс сапарының қорытындысы бойынша мәлімдеме жасады

22.09.2017

Назарбаев Алматы қаласындағы Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті – Елбасының қорына барды

21.09.2017

Абаев Қазақстан мен АҚШ президенттерінің телефонмен сөйлесуіне пікір білдірді

21.09.2017

Дәурен Абаев: ИЫҰ саммитінің мәртебесі ЕҚЫҰ саммитінен кем түспейді

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Жылқыбай ЖАҒЫПАРҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

«Харви» дауылы және мұнай бағасы

Американың мұнайлы өңір­леріне үлкен зардап әкелген таби­ғи апаттар әлемдік рыноктағы мұнай бағасының тұрақтануына оң ықпалын тигізетін түрі бар. Соңғы уақытта АҚШ-та мұнай өндіру көлемінің артуы және оның қорының ұлғаюы әлемдік нарық­­тағы мұнай бағасының күрт құл­ды­­рауына әкеліп соқтырған еді.

Жұмабай ШАШТАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Қазақ қарияларының кеңдігі 

Өткен уақыт қайтып оралмайтын есіл өмір екенін көңіл күйдің аумалы-төкпелі қилы-қилы шағында ойласаң – шырғалаңы көп кермек шындықтар санаңды шарлай жөнелетіні несі екен. Желтоқсан көтерілісінен кейін Мәскеу газет­тері жалпақ жалғанға жария қыл­ған қазақ ұлтшылдығын идеяло­гия­лан­дырылған бояумен баттастыра қалың көрсеткеніне өзге тұрмақ өзің иланып, орнынан алынған сол кездегі биліктің кінәсі қорытылған қорғасындай сал­мақ­ты сияқтанды. Ендеше, жазасын құдай өзі берсін дегеннен артыққа бар­­май на­за­ланған сезімге қорыну қосы­лып, сі­лей­ген қалпы отырасың да қоясың.

Қайрат ӘБІЛДИНОВ, «Егемен Қазақстан»

Сапасыз білім сан соқтырады

Спортшылардың «спорттық ғұ­мы­ры» қамшының сабындай қыс­қа. Жұрттың бәрі Головкиндей отыз­дың жуан ортасында жай оғындай жар­қылдап жүрмейді. Жасы келіп, күш-қуаты кемігенде боксшы қолғабын, фут­­болшы бутсысын шегеге іледі. Иә,­­ талай жылғы серігімен қош ай­­­тыс­қан ардагер спортшының қай-­қайсысы болса да «Әрі қарай не­ істеймін?» деген тағдыршешті сұрақ­қа түбі бір маңдай тірейді. 

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Өрелі өрен іздеймін

Халқымыз  «Ұлың өссе ұлық­ты­мен, қызың өссе қылықтымен ауылдас бол» деп бекер айтпаған. Өйткені, жа­ңа көктеп келе жатқан жас шыбық қа­тарына қарап бой түзейді, бір-бі­рінің ойын байытады немесе кері әсерімен қисық, қыңыр болып өсуіне де әсерін тигізеді. Қанатты сөз осындайларды көріп ой түйгеннен туса керек.

Ғалым ОМАРХАН, «Егемен Қазақстан»

Такси мен «тәбет»

Астанадағы автобустардың қыз­мет көрсету сапасы жайлы мақала шық­қан­нан кейін («Қоғамдық көлік және жолаушы мәдениеті», «Егемен Қазақ­стан», 7 қыркүйек, 2017 жыл) бірнеше оқырман хабарласып, «Так­сист болып бір-екі күн жұмыс істеп көріңізші, біраз мәселеге қанығар едіңіз» деп ой тастады. 

Тағы да оқу

Пікірлер(1)

Ермек Жәнібек (18.07.2017 15:51:29)

Есі дұрыс мақала көрсек қуанатын болдық қой. Тамаша тақырып

Пікір қосу