Көп күткен кітаптің тұсауы кесілді

Бүгін Ұлттық Академиялық кітапханада «ҚАЗАҚ КИНОСЫ: кеше және бүгін» атты кітаптың тұсаукесер рәсімі өтті. Авторы – Қазақ Ұлттық өнер университеті «Өнертану» кафедрасының доценті, кинотанушы, өнертану кандидаты, Қазақстан Кинематографистер одағының мүшесі Назира Рахманқызы.
Егемен Қазақстан
30.03.2017 1264

Шыны керек, анау «Амангелді» фильмінен бастау алып бүгінге жеткен қазақ киносы не бір бұралаң жолдарды бастан өткеріп келеді. Қаншама биікті бағындырды, қаншама талантты танытты. Деседе, жүре түзеліп келе жатқан осы көштің шаруасы әлі де шаш-етектен. Соның бірі, қазақ киносының тарихы мен теориясы туралы қазақша жазылған еңбектердің аздығы еді. Бұл кітап сол бір олқы тұсқа қосылған қомақты қазына болды.

Кітапқа енген зерттеулер, мақалалар, рецензиялар мен сұхбаттарда қазақ деректі киносы, көркемсуретті фильмдер, сценарий, бүгінгі жастар киносы, кинофестивальдер, отандық кино өнеріндегі өзекті мәселелер сияқты тағы да басқа көптеген өзекті тақырыптар арқау болған. Кітаптың негізгі құрылымы «Уақыт және қазақ киносы», «Қазақ киносы: көкейдегі көп сауал», «Уақыт. Кино. Тұлға» және «Кино – өмір айнасы» атты негізгі төрт бөлімнен тұрады. Кітап автордың жеке қаражатымен жарық көріп отыр.

Шараға Астанадағы зиялы қауым өкілдері мен өнер саласының майталмандары және жас өскін студенттер қатысып, мұндай еңбектің аса қажеттілігі жайында кеңінен сөз қозғады. «Киноның зерттеушілері, сыншылары болмай, кинобасылым болмай оның биік белесті бағындыруы қиын шаруа. Өкінішке қарай, біз бұл жағынан әлі жұтаңбыз. Бұл сала әсіресе, қазақша материалдар жағынан кедей. Ал, мына кітап маған қазақ киносы тарихының деректі репортажы секілді әсер етті», дейді белгілі кинорежиссер Сламбек Тәуекел. «Қазақ киносы туралы жазып жүрген мамандар бар ғой, бірақ қазақша ойлап, қазақша жазып, оның проблемаларын қазақ тілді ортада көтеріп жүрген кәсібіи мамандарымыз азшылық екені айтпасақ та түсінікті. Нәзира солардың бірі. Бұл енді киносүйер қауым мен ізденуші студенттерге таптырмайтын құрал болды» деді белгілі режиссер Талғат Теменов. Өз кезегінде Қазақ Ұлттық өнер университеті «Театр, кино және ТД» факультетінің деканы, режиссер Сәулебек Асылхан авторға шәкірт тәрбиелеумен қатар университеттің түрлі іс-қағаздаздарына араласа жүріп осыншама еңбек тындырғанына ризашылығын жеткізді және студенттерді еңбексүйгіштікке шақырды.

Шындығында соңғы 25 жылда қазақ тілінде шыққан кітаптар тым аз екен. «Қазақ киносының тарихы» атты оқулықтан өзге Мәжит Бегалин, Шәкен Аймановтар туралы естеліктер жинағы, Сатыбалды Нарымбетовтің жақында жарық көрген «көзімнің қарасы» сынды санаулы кітаптарды ғана есімізге түсіре алдық. Ал, Нәзира Рахманқызының еңбектері сол санаулылар сапында. 

Ол Қазақстан деректі киносының негізін қалаушылардың бірі, кинорежиссер Ораз Әбішевтің шығармашылығы туралы «Кинорежиссер Ораз Әбішев», «Ораз Әбішев» атты кітаптардың, «Қазақ киносының тарихы» оқулығындағы «Қазақ деректі киносы» бөлімінің, «История искусств Казахстана» атты екі томдық кітаптағы «Қазақ киносының тарихы» бөлімінің авторы. Кино өнері туралы 100-ге жуық мақалалар, рецензиялар, сұхбаттар мен зерттеулердің авторы. 

Төменде енді ғана тұсауы кесіліп, буы бұрқырап тұрған «ҚАЗАҚ КИНОСЫ: кеше және бүгін» кітабынан үзінділер ұсынғанды жөн санадық

Шәкен Айманов фильмдеріндегі көркемдік тартыс 

Шын мәнінде, «Бір ауданда» фильмі – өте мұңды шығарма. Бұл Баяновтың сыртқы келбетінен, көңіл-күйінен, ауданды аралап, әрқилы адамдармен кездесу сәттерінен байқалады. Тіпті, асықпай жасалған панорама арқылы түсірілген тау мен даланың өзі кейіпкердің өміріндегі аса бір қымбат дүниемен қоштасып тұрғандай әсер қалдырады.

Осы тұста «Шоқан Уәлиханов» фильмінің соңындағы тау мен дала көріністері еске түседі. Мұнда да Шоқан олармен өзінің жан дүниесіндегі, дүниетанымындағы ең бір қимас асылымен қоштасып тұрғандай әсер қалдырады. Фильмде Шоқан көз тіккен тау мен дала көріністері өте мұңды кейіпте беріледі. Себебі, орыс патшасының «аяғы» жетіп үлгерген қазақтың кең даласы мен таулары біртіндеп еркіндігінен айырылып барады. «Бір ауданда» фильміндегі тау мен дала көріністері де дәл осылай оқылады. 

Аймановтың фильмдеріндегі көркемдік тартысқа үңіле отырып, ең басты көзіміз жеткені: режиссердің қай шығармасында болса да, оның негізіне салынған көркемдік тартыстың бір жағында үнемі ұлттық құндылықтар мен дүниетанымды қорғау, дәріптеу жолындағы күрес тұрады. Ол шығармалардың қан тамырында ұлттық бояу мен нақыш, ұлттық болмыс пен мінез-құлықтың мәңгілік орын алатыны да сондықтан. Шәкен Айманов фильмдерінің өміршеңдігі де осында...

Әкім Тарази прозасының кинематографиялық табиғаты

Жалпы, қазақ жазушыларының шығармаларын кинематограф тұрғысынан талдау бұрындары ешбір жұмыста кездеспегенді. Осы мақалада белгілі жазушы, драматург, «Тұлпардың ізі», «Арман – атаман», «қараш-Қараш оқиғасы» сияқты классикалық фильмдердің сценарийінің авторы Әкім Тарази прозасы осы кинематограф тұрғысынан талданады. Мысалы, «Ақбердінің ауласы» повесінде туннельге қарай зымырап жақындап келе жатқан пойыздың үстіндегі Жәділдің бойын тіп-тік ұстаған бойы өмірмен қош айтысқан тұсы былай суреттеледі: «...Түзу тұрды да, көздерін кектене ашып, өзіне зымырай жақындап келе жатқан Тескентаудың қара үңгіріне қуана қарады, қасқая қарады. – Осы дұрыс! – деді. Айқайлап, ышқынып айтты. Әппақ болып жарқыраған Алатау пирамидалары, тау етегінде бұғып жатқан жап-жасыл қала Асатал шоршып-шоршып барып төңкеріле құлады. Құлдырай құлады...». 

Алдымен Жәділдің түп-түзу болып тұрған денесін (алыстау планда), сонан кейін айқара ашылған көздерін (ірі планда) көреміз. Камераның «көзі» енді зымырап жақындап келе жатқан туннельге «қарайды», одан соң ірі пландағы Жәділге қайта оралады («Осы дұрыс!» деп ышқына айқайлайды). Сонан кейін оқырманның сана экранында бірден Алатаудың қатпарлары, тау етегіндегі Асатал қаласы төңкеріліп ала жөнеледі. Жазушы Жәділдің басының туннельдің маңдайшасына тиіп, жұлынып кеткен тұсын ұзын сонар тәптіштеп баяндап жатпайды, бір-ақ сөйлеммен, тау мен қаланың төңкерілгені арқылы суреттейді. Оқырман көз алдында қала мен таудың қалай төңкерілгеніне дейін, яғни алдымен «шоршып-шоршып», сонан соң «төңкеріле», одан кейін ғана төмен қарай «құлдырай құлағанын» анық көреді. Байқасаңыз, камераның төңкеріле түсіргендегі жұмыс тәсілі де, қимыл-қозғалысы да нақты көрсетіледі... 

Сатыбалды Нарымбетовтың прозасы һәм фильмдері

Сатыбалды Нарымбетовтің кинематографтағы бүкіл шығармашылығы кеңес үкіметі жылдарындағы қазақтың тағдырымен тығыз байланысты. Бұл тақырып жазушы Сатыбалды Нарымбетовтің прозалық шығармаларының – «Айғай», «Фантом-дерт», «Созақтан шыққан Гамлет», т.б. повестерінің басты діңгегіне айналады. «Созақтан шыққан Гамлет» повесі бойынша кейін «Созақтан шыққан Гамлет» (1990), «Ассалаумағаләйкүм, Атлантида» повесі бойынша «Көзімнің қарасы» (1994) фильмдері түсіріледі. Тіпті, көптеген фильмдерінің негізіне повесть немесе әңгімелері тұтасымен алынбаса да, олардың кейбір эпизодтары, кейіпкерлері мен тақырыбы, детальдар, т.б. көрініс табуы мүмкін. Мысалы, «Омпа» фильмінен «Фантом-дерттегі» «адасқан ұрпақтың» тағдыры мен «Ассалаумағаләйкүм, Атлантида» повесіндегі Атлантидасын іздеген кейіпкерлерін көреміз. Сондықтан, режиссер Сатыбалды Нарымбетовтің әлемін түсініп, ұғыну үшін, ең алдымен оның прозалық шығармаларына назар аударуды жөн деп санадық. Өйткені, режиссерлік қолтаңбасының негізгі дәні де, нәрі де осы прозалық шығармаларында жатыр...

Фотосурет және деректі фильм

Фотосуретте бейнеленген уақыттың ешқашан ізі жоғалмайтыны белгілі. Фильмнің көркемдік құрылымындағы бір ғана кадрдың, бір ғана фотосуреттің әсері кейде орасан зор болуы мүмкін. Сондай-ақ, фотосуреттегі бір адамның бейнесі тұтас бір кезеңнің белгісін білдіретін әлеуеттік күші бар екені даусыз. Әрине, фотосуреттің эмоционалдық әсері фильм тақырыбының аясында ашылып, оның мазмұндық тереңдігінен туындайды. Мысалы, режиссер Қалила Омаровтың «Алаш-Орда» атты деректі фильмінде (сц. авт. Болат Мүрсәлім, 2008) Алаш партиясы, оның мүшелерінің тағдыры туралы сұхбаттар, мұрағаттан алынған құжаттар өте көп қолданылады. Алайда, осыншама көп құжаттың, мол мағлұматтың ішінде ерекше көзге түсетіні және өте әсер ететіні де – Ахмет Байтұрсыновтың ату жазасы алдында түсірілген фотосуреті. Әбден қажыған, жанарынан мұң ұшқындаған Ахмет Байтұрсыновтың бір ғана фотосуретінде жеке тұлғаның ғана емес, халықтың, елдің, тұтас бір кезеңнің трагедиясы көрініс табады. Осы фотосурет түсірілген кездегі оқиғалардан қалған бейнетаспалар жоқ. Бірақ, фильмнің құрылымындағы Ахмет Байтұрсыновтың фотосуреті арқылы көрермен «халық жауы» деген айып тағылып, түрмеде отырған тарихи тұлғалардың жағдайы қалай болғанын іштей сезеді. А. Байтұрсыновтың фотосуреттегі сыртқы келбеті жаңағы сезімді растайтын маңызды құжат ретінде қызмет атқарады. Олай болса, фотосурет «Алаш-Орда» фильмінің көркемдік құрылымында екі түрлі қызмет атқарады: біріншісі – 1930 жылдардағы елдегі оқиғалардың куәсі болса, екіншіден – көрермен тарапынан үлкен эмоционалдық сезім тудырады.

Қазақ киносындағы әке бейнесі

1964 жылы экранға шыққан «Тұлпардың ізі» фильміндегі Кәукен Кенжетаев сомдаған әке бейнесімен рухани үндес тағы бір кейіпкер бар. Ол – «Гаухартас» фильміндегі (1975) әкенің бейнесі. «Тұлпардың ізіндегі» Танабай сияқты бұл фильмнің де кейіпкері – ғасырлар бойы үзілмей келе жатқан ата-баба заңымен өмір сүретін жан. Екеуі де ұлттық дүниетанымдағы отбасы институтының заңдылықтарына жүгінген, рухы мықты кейіпкерлер. Мысалы, «Гаухартас» фильміндегі бір көріністе әкесі үлкен ұлы Тастанмен (Әнуар Боранбаев) сөйлесіп болған соң, қасына кенжесін шақырады. Алдында ғана тұрып кеткен Тастанның орнына жайғаса берген кіші ұлына әкесі жақтырмай қарайды. Әкесінің қабағын түсіне қойған кішісі оның сол жағына келіп отырады. Бір қарағанда, аса назар аударарлық көрініс емес сияқты. Бірақ, кішісінің үлкен ұлының орнына жайғасуын жақтырмауының өзінде ұлттық дүниетанымдағы отбасы институтының қалтқысыз заңын көреміз. Яғни, әкенің оң жағында (төрде) үлкені, ал сол жағында (одан төмен) кішісі отыруының өзінде сыйластық, мәдениет, үйлесім жатыр. Бір сөзбен айтқанда, кіші ұл алдындағы ағасының орнын сыйлауы керек. Ал оны түсіну үшін әкенің бір ғана көзқарасы мен қабағы жетіп жатыр.... 

Ұларбек НҰРҒАЛЫМҰЛЫ,

«Егемен Қазақстан»


СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

21.08.2017

Қашанда ұлыма тілекшімін

21.08.2017

Ұлттық банк базалық мөлшерлемені төмендетті

21.08.2017

Германиялық өнертапқыштар электромобиль қуаттайтын жүйені таныстырды

21.08.2017

ОҚО-да биыл төрт бағытқа жаңа автобус қатынасы ашылды

21.08.2017

Малайзия павильоны «Көбелек әсері» және «Жастар апталығы» экоакциясын бастады

21.08.2017

ЭКСПО-2017 көрмесінде Сенегал Республикасының ұлттық күні өтті

21.08.2017

Ботаникалық бақ қоры толыға түспек

21.08.2017

Сенат Төрағасының орынбасары СҚО прокурорларымен кездесті

21.08.2017

Қазақстан өнеркәсібінің индустрия 4.0 техникалық талдау жұмыстары күзде аяқталады

21.08.2017

2025 жылға қарай жанар-жағармай бойынша ішкі қажеттіліктер толық қамтылады

21.08.2017

Алматыда «Star of Asia» фестивалі өтті

21.08.2017

Альберт Линдер Жазғы Универсиада ойындарының чемпионы атанды

21.08.2017

БҰҰ Балалар қоры қазақстандық өнертапқыштарды марапаттады

21.08.2017

Бақытжан Сағынтаев жоғары ғылыми-техникалық комиссия отырысын өткізді

21.08.2017

Семейлік зейнеткерлер ағылшын тілін үйреніп жүр

21.08.2017

Қазақстан мен Ресей заңсыз есірткі айналымына қарсы күресті бірге үйлестірмек

21.08.2017

Атырауда өткен жауынгерлік жекпе-жек фестиваліне 2,5 мың көрермен жиналды

21.08.2017

Астана хабы мен Қытайдың мемлекеттік басқару академиясы меморандумға қол қойды

21.08.2017

"Жастар" жазғы жайдарман фестивалі мәресіне жетті

21.08.2017

Мәңгі ғашық

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Адырна неге адыра қалды?

Қазақ халқының көне музыкалық аспаптары туралы айтатын болсақ, ол ешбір халықтың құндылығына ұқсамайтын, өз алдына бөлек шал­қыған жеке бір шалқар айдын-ау. Тауқымет шеккен тағдырлар секілді тарих толқынында бұлардың бірі мүлде жоғалса, енді біразы әлі де қайта өңдеп, жетілдіре түсуді, терең зерттеу мен талдауды қажет ететінін уақыт-төреші дәлелдеп бағуда.  

Қалмаханбет МҰҚАМЕТҚАЛИ, «Егемен Қазақстан»

Үй мен күйдің үйлесімі

Қоғамның әлеуметтік-эконо­ми­ка­лық дамуының алғышарты ретін­де адамдардың әл-ауқаты мен денсау­лы­ғының сапасын салыстыра отырып бағалау үрдісі әлемде алғаш рет 1974 жылы Канаданың денсаулық сақтау министрі Марк Лэйлондтың ресми баяндамасында айтылыпты. Бірақ, дәл қазіргі жағдайда бұл түсінік түбегейлі өзгеріп келеді...

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Қызметтегі мәдениет мәйегі

Патшаның барымтасына, кеңес­тік кезеңнің күнде қырық құбылған қулығына бой алдырмай, тұнық ойына дақ түсірмей өткен нағыз ұлт көсемі Әлихан Бөкейхан: «Тірі бол­­сам, қазаққа қызмет қылмай қой­май­мын. Ұлтына, жұртына қызмет ету − білімнен емес, мінезден», деп еді. Шы­нында, ол кезде білім кем, мінез мық­ты еді. Қазір білім ұшан-теңіз, бі­рақ ұлттық мінез олқы, ала-құла, тіл мү­кіс, намыс пен ар ақшаға тәуелді болып барады.

Ғалым ОМАРХАН, «Егемен Қазақстан»

Жұмысты жалғастырар жастар қайда?

Қолында қолақпандай дипломы бола тұра жас мамандардың ауылда жұмыс істеуге құлшынысы жоқ. Көбінің ойы − қызығы мен у-шуы көп қалада қалып, өзіндей өрім жастардың ортасында болу. Бұл үшін оларды күстаналаудың да жөні жоқ шығар, бәлкім. Өйткені, қалада тұра ма, ауылда тұра ма, әркімнің өз қалауы. Солай десек те, жастар жаппай қалаға қарай ағылып жатқанда қазақтың алтын бесігі – ауылдарымыздың келешегі қалай болмақ? Бала саны жетпей, мектептер мен басқа да мекемелердің жабылуы жалғаса берсе, ата-баба кәсібін жалғастыратын лайықты ізбасарлар жоқ болса, ауылдардың ертеңгі күні не болмақ? Ойлаудың өзі қорқынышты. 

Нұрғали ОРАЗ,

Тәуелсіздік дегеніміз – мәңгілік күрес

Кешкілік аллеяда серуендейтін осы бір кішіпейіл, мәдениетті кісіні жиі көріп қаламын. Алғашында бас изесіп қана жүрдік. Бірте-бірте тіл қатысып, тротуардың жиегіндегі сәкіге тізе бүгіп, әңгіме-дүкен құратын болдық.

Пікірлер(0)

Пікір қосу