Көп күткен кітаптің тұсауы кесілді

Бүгін Ұлттық Академиялық кітапханада «ҚАЗАҚ КИНОСЫ: кеше және бүгін» атты кітаптың тұсаукесер рәсімі өтті. Авторы – Қазақ Ұлттық өнер университеті «Өнертану» кафедрасының доценті, кинотанушы, өнертану кандидаты, Қазақстан Кинематографистер одағының мүшесі Назира Рахманқызы.
Егемен Қазақстан
30.03.2017 1663

Шыны керек, анау «Амангелді» фильмінен бастау алып бүгінге жеткен қазақ киносы не бір бұралаң жолдарды бастан өткеріп келеді. Қаншама биікті бағындырды, қаншама талантты танытты. Деседе, жүре түзеліп келе жатқан осы көштің шаруасы әлі де шаш-етектен. Соның бірі, қазақ киносының тарихы мен теориясы туралы қазақша жазылған еңбектердің аздығы еді. Бұл кітап сол бір олқы тұсқа қосылған қомақты қазына болды.

Кітапқа енген зерттеулер, мақалалар, рецензиялар мен сұхбаттарда қазақ деректі киносы, көркемсуретті фильмдер, сценарий, бүгінгі жастар киносы, кинофестивальдер, отандық кино өнеріндегі өзекті мәселелер сияқты тағы да басқа көптеген өзекті тақырыптар арқау болған. Кітаптың негізгі құрылымы «Уақыт және қазақ киносы», «Қазақ киносы: көкейдегі көп сауал», «Уақыт. Кино. Тұлға» және «Кино – өмір айнасы» атты негізгі төрт бөлімнен тұрады. Кітап автордың жеке қаражатымен жарық көріп отыр.

Шараға Астанадағы зиялы қауым өкілдері мен өнер саласының майталмандары және жас өскін студенттер қатысып, мұндай еңбектің аса қажеттілігі жайында кеңінен сөз қозғады. «Киноның зерттеушілері, сыншылары болмай, кинобасылым болмай оның биік белесті бағындыруы қиын шаруа. Өкінішке қарай, біз бұл жағынан әлі жұтаңбыз. Бұл сала әсіресе, қазақша материалдар жағынан кедей. Ал, мына кітап маған қазақ киносы тарихының деректі репортажы секілді әсер етті», дейді белгілі кинорежиссер Сламбек Тәуекел. «Қазақ киносы туралы жазып жүрген мамандар бар ғой, бірақ қазақша ойлап, қазақша жазып, оның проблемаларын қазақ тілді ортада көтеріп жүрген кәсібіи мамандарымыз азшылық екені айтпасақ та түсінікті. Нәзира солардың бірі. Бұл енді киносүйер қауым мен ізденуші студенттерге таптырмайтын құрал болды» деді белгілі режиссер Талғат Теменов. Өз кезегінде Қазақ Ұлттық өнер университеті «Театр, кино және ТД» факультетінің деканы, режиссер Сәулебек Асылхан авторға шәкірт тәрбиелеумен қатар университеттің түрлі іс-қағаздаздарына араласа жүріп осыншама еңбек тындырғанына ризашылығын жеткізді және студенттерді еңбексүйгіштікке шақырды.

Шындығында соңғы 25 жылда қазақ тілінде шыққан кітаптар тым аз екен. «Қазақ киносының тарихы» атты оқулықтан өзге Мәжит Бегалин, Шәкен Аймановтар туралы естеліктер жинағы, Сатыбалды Нарымбетовтің жақында жарық көрген «көзімнің қарасы» сынды санаулы кітаптарды ғана есімізге түсіре алдық. Ал, Нәзира Рахманқызының еңбектері сол санаулылар сапында. 

Ол Қазақстан деректі киносының негізін қалаушылардың бірі, кинорежиссер Ораз Әбішевтің шығармашылығы туралы «Кинорежиссер Ораз Әбішев», «Ораз Әбішев» атты кітаптардың, «Қазақ киносының тарихы» оқулығындағы «Қазақ деректі киносы» бөлімінің, «История искусств Казахстана» атты екі томдық кітаптағы «Қазақ киносының тарихы» бөлімінің авторы. Кино өнері туралы 100-ге жуық мақалалар, рецензиялар, сұхбаттар мен зерттеулердің авторы. 

Төменде енді ғана тұсауы кесіліп, буы бұрқырап тұрған «ҚАЗАҚ КИНОСЫ: кеше және бүгін» кітабынан үзінділер ұсынғанды жөн санадық

Шәкен Айманов фильмдеріндегі көркемдік тартыс 

Шын мәнінде, «Бір ауданда» фильмі – өте мұңды шығарма. Бұл Баяновтың сыртқы келбетінен, көңіл-күйінен, ауданды аралап, әрқилы адамдармен кездесу сәттерінен байқалады. Тіпті, асықпай жасалған панорама арқылы түсірілген тау мен даланың өзі кейіпкердің өміріндегі аса бір қымбат дүниемен қоштасып тұрғандай әсер қалдырады.

Осы тұста «Шоқан Уәлиханов» фильмінің соңындағы тау мен дала көріністері еске түседі. Мұнда да Шоқан олармен өзінің жан дүниесіндегі, дүниетанымындағы ең бір қимас асылымен қоштасып тұрғандай әсер қалдырады. Фильмде Шоқан көз тіккен тау мен дала көріністері өте мұңды кейіпте беріледі. Себебі, орыс патшасының «аяғы» жетіп үлгерген қазақтың кең даласы мен таулары біртіндеп еркіндігінен айырылып барады. «Бір ауданда» фильміндегі тау мен дала көріністері де дәл осылай оқылады. 

Аймановтың фильмдеріндегі көркемдік тартысқа үңіле отырып, ең басты көзіміз жеткені: режиссердің қай шығармасында болса да, оның негізіне салынған көркемдік тартыстың бір жағында үнемі ұлттық құндылықтар мен дүниетанымды қорғау, дәріптеу жолындағы күрес тұрады. Ол шығармалардың қан тамырында ұлттық бояу мен нақыш, ұлттық болмыс пен мінез-құлықтың мәңгілік орын алатыны да сондықтан. Шәкен Айманов фильмдерінің өміршеңдігі де осында...

Әкім Тарази прозасының кинематографиялық табиғаты

Жалпы, қазақ жазушыларының шығармаларын кинематограф тұрғысынан талдау бұрындары ешбір жұмыста кездеспегенді. Осы мақалада белгілі жазушы, драматург, «Тұлпардың ізі», «Арман – атаман», «қараш-Қараш оқиғасы» сияқты классикалық фильмдердің сценарийінің авторы Әкім Тарази прозасы осы кинематограф тұрғысынан талданады. Мысалы, «Ақбердінің ауласы» повесінде туннельге қарай зымырап жақындап келе жатқан пойыздың үстіндегі Жәділдің бойын тіп-тік ұстаған бойы өмірмен қош айтысқан тұсы былай суреттеледі: «...Түзу тұрды да, көздерін кектене ашып, өзіне зымырай жақындап келе жатқан Тескентаудың қара үңгіріне қуана қарады, қасқая қарады. – Осы дұрыс! – деді. Айқайлап, ышқынып айтты. Әппақ болып жарқыраған Алатау пирамидалары, тау етегінде бұғып жатқан жап-жасыл қала Асатал шоршып-шоршып барып төңкеріле құлады. Құлдырай құлады...». 

Алдымен Жәділдің түп-түзу болып тұрған денесін (алыстау планда), сонан кейін айқара ашылған көздерін (ірі планда) көреміз. Камераның «көзі» енді зымырап жақындап келе жатқан туннельге «қарайды», одан соң ірі пландағы Жәділге қайта оралады («Осы дұрыс!» деп ышқына айқайлайды). Сонан кейін оқырманның сана экранында бірден Алатаудың қатпарлары, тау етегіндегі Асатал қаласы төңкеріліп ала жөнеледі. Жазушы Жәділдің басының туннельдің маңдайшасына тиіп, жұлынып кеткен тұсын ұзын сонар тәптіштеп баяндап жатпайды, бір-ақ сөйлеммен, тау мен қаланың төңкерілгені арқылы суреттейді. Оқырман көз алдында қала мен таудың қалай төңкерілгеніне дейін, яғни алдымен «шоршып-шоршып», сонан соң «төңкеріле», одан кейін ғана төмен қарай «құлдырай құлағанын» анық көреді. Байқасаңыз, камераның төңкеріле түсіргендегі жұмыс тәсілі де, қимыл-қозғалысы да нақты көрсетіледі... 

Сатыбалды Нарымбетовтың прозасы һәм фильмдері

Сатыбалды Нарымбетовтің кинематографтағы бүкіл шығармашылығы кеңес үкіметі жылдарындағы қазақтың тағдырымен тығыз байланысты. Бұл тақырып жазушы Сатыбалды Нарымбетовтің прозалық шығармаларының – «Айғай», «Фантом-дерт», «Созақтан шыққан Гамлет», т.б. повестерінің басты діңгегіне айналады. «Созақтан шыққан Гамлет» повесі бойынша кейін «Созақтан шыққан Гамлет» (1990), «Ассалаумағаләйкүм, Атлантида» повесі бойынша «Көзімнің қарасы» (1994) фильмдері түсіріледі. Тіпті, көптеген фильмдерінің негізіне повесть немесе әңгімелері тұтасымен алынбаса да, олардың кейбір эпизодтары, кейіпкерлері мен тақырыбы, детальдар, т.б. көрініс табуы мүмкін. Мысалы, «Омпа» фильмінен «Фантом-дерттегі» «адасқан ұрпақтың» тағдыры мен «Ассалаумағаләйкүм, Атлантида» повесіндегі Атлантидасын іздеген кейіпкерлерін көреміз. Сондықтан, режиссер Сатыбалды Нарымбетовтің әлемін түсініп, ұғыну үшін, ең алдымен оның прозалық шығармаларына назар аударуды жөн деп санадық. Өйткені, режиссерлік қолтаңбасының негізгі дәні де, нәрі де осы прозалық шығармаларында жатыр...

Фотосурет және деректі фильм

Фотосуретте бейнеленген уақыттың ешқашан ізі жоғалмайтыны белгілі. Фильмнің көркемдік құрылымындағы бір ғана кадрдың, бір ғана фотосуреттің әсері кейде орасан зор болуы мүмкін. Сондай-ақ, фотосуреттегі бір адамның бейнесі тұтас бір кезеңнің белгісін білдіретін әлеуеттік күші бар екені даусыз. Әрине, фотосуреттің эмоционалдық әсері фильм тақырыбының аясында ашылып, оның мазмұндық тереңдігінен туындайды. Мысалы, режиссер Қалила Омаровтың «Алаш-Орда» атты деректі фильмінде (сц. авт. Болат Мүрсәлім, 2008) Алаш партиясы, оның мүшелерінің тағдыры туралы сұхбаттар, мұрағаттан алынған құжаттар өте көп қолданылады. Алайда, осыншама көп құжаттың, мол мағлұматтың ішінде ерекше көзге түсетіні және өте әсер ететіні де – Ахмет Байтұрсыновтың ату жазасы алдында түсірілген фотосуреті. Әбден қажыған, жанарынан мұң ұшқындаған Ахмет Байтұрсыновтың бір ғана фотосуретінде жеке тұлғаның ғана емес, халықтың, елдің, тұтас бір кезеңнің трагедиясы көрініс табады. Осы фотосурет түсірілген кездегі оқиғалардан қалған бейнетаспалар жоқ. Бірақ, фильмнің құрылымындағы Ахмет Байтұрсыновтың фотосуреті арқылы көрермен «халық жауы» деген айып тағылып, түрмеде отырған тарихи тұлғалардың жағдайы қалай болғанын іштей сезеді. А. Байтұрсыновтың фотосуреттегі сыртқы келбеті жаңағы сезімді растайтын маңызды құжат ретінде қызмет атқарады. Олай болса, фотосурет «Алаш-Орда» фильмінің көркемдік құрылымында екі түрлі қызмет атқарады: біріншісі – 1930 жылдардағы елдегі оқиғалардың куәсі болса, екіншіден – көрермен тарапынан үлкен эмоционалдық сезім тудырады.

Қазақ киносындағы әке бейнесі

1964 жылы экранға шыққан «Тұлпардың ізі» фильміндегі Кәукен Кенжетаев сомдаған әке бейнесімен рухани үндес тағы бір кейіпкер бар. Ол – «Гаухартас» фильміндегі (1975) әкенің бейнесі. «Тұлпардың ізіндегі» Танабай сияқты бұл фильмнің де кейіпкері – ғасырлар бойы үзілмей келе жатқан ата-баба заңымен өмір сүретін жан. Екеуі де ұлттық дүниетанымдағы отбасы институтының заңдылықтарына жүгінген, рухы мықты кейіпкерлер. Мысалы, «Гаухартас» фильміндегі бір көріністе әкесі үлкен ұлы Тастанмен (Әнуар Боранбаев) сөйлесіп болған соң, қасына кенжесін шақырады. Алдында ғана тұрып кеткен Тастанның орнына жайғаса берген кіші ұлына әкесі жақтырмай қарайды. Әкесінің қабағын түсіне қойған кішісі оның сол жағына келіп отырады. Бір қарағанда, аса назар аударарлық көрініс емес сияқты. Бірақ, кішісінің үлкен ұлының орнына жайғасуын жақтырмауының өзінде ұлттық дүниетанымдағы отбасы институтының қалтқысыз заңын көреміз. Яғни, әкенің оң жағында (төрде) үлкені, ал сол жағында (одан төмен) кішісі отыруының өзінде сыйластық, мәдениет, үйлесім жатыр. Бір сөзбен айтқанда, кіші ұл алдындағы ағасының орнын сыйлауы керек. Ал оны түсіну үшін әкенің бір ғана көзқарасы мен қабағы жетіп жатыр.... 

Ұларбек НҰРҒАЛЫМҰЛЫ,

«Егемен Қазақстан»


СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

21.10.2017

«Хабар» агенттігі БАҚ өкілдері арасында дәстүрлі футбол турнирін өткізеді

21.10.2017

Кенияда журналистер мінген тікұшақ көлге құлады

21.10.2017

5,5 пайыздық мөлшерлемемен несие бере бастады

21.10.2017

Роналду жылдың ең үздік футболшысы атанды

21.10.2017

Мешітті тонаған азамат ұсталды

21.10.2017

Кәсіпкерлер палатасы есеп берді

21.10.2017

Қазақ романсиадасына 20 жыл

21.10.2017

Қырғыз саясаткері Нұрсұлтан Назарбаевқа өтініш білдірді

21.10.2017

Сарыағаштық шаруалар қайта өңдеу ісін жандандыра бастады

21.10.2017

Газ келді. Қосуда қиындық бар

21.10.2017

Рухани келісім – бейбітшілік негізі

21.10.2017

Ауғанстан мешіттеріндегі жарылыстан құрбандар саны артуда

21.10.2017

Түркияда Қазақстан мәдениеті мен киносының күндері

21.10.2017

Қостанайда құқық қорғау қызметтері орталығы ашылды

21.10.2017

Қарттар үйіне көтеру құрылғысын тарту етті

21.10.2017

Қостанайда полицейлер көкпар тартты

20.10.2017

Қазақстанның Қауіпсіздік Кеңесінде кадрлық өзгерістер болды

20.10.2017

Астанада жетімдер саны азайды

20.10.2017

Сарыағаш ауданында қарқынды бау көлемі артып келеді

20.10.2017

Тараз Мемлекеттік педагогикалық институтына 50 жыл толды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Кімді тұлға тұтамыз?

Баяғының жастарына «Мен өмір­ден өзімді іздеп жүрмін» деп сөйлеу тән болатын... Жақында Америкада оқып жүрген қазақ­стандық жас өреннің пікірін тыңдап көруге тура келді.

Жылқыбай ЖАҒЫПАРҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Дауыл алдындағы тыныштық болып жүрмесін

Төрткүл дүниені тығырыққа тіреген 2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысы мен 2009 жылғы «ұлы рецессиядан» енді ғана оңала бастаған әлем экономикасы 2016 жылдан бастап баяу да болса тұрақты даму бағытына бет бұрды.

Бақытгүл САЛЫХОВА, педагогика ғылымдарының кандидаты

Шексіз білім

«Білім шексіз бе, әлде білімнің шегі бар ма?» деген сұраққа жа­­уап­ іздеп жүріп, Оксфорд уни­вер­ситетінің профессоры, матема­тик Мар­кус дю Сотойдың «Біз нені біле алмаймыз: білім шегіне сая­хат» («What we cannot know») ат­ты кітабын сатып алдым. Про­фес­сор бұл кітабында нөлден бас­­­тап жетіге дейінгі межені бел­гілейді. Нөлінші межені «Белгілі, бірақ белгісіз» әлде «Белгілі, бірақ бей­мәлім» деген дұрысырақ па?­ Біз біле­тін нәрседен бастап еш­қашан біле алмайтынға, ал одан шек­сіздікке дейінгіні тұспалдайды. Біз нені білмейміз және нені біле ал­маймыз? 

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Ұялы байланыс: ұтқан кім, ұтылған кім?

Бүгінде ұялы телефонды пайдалан­байтын адам кемде-кем. Олай болса осынау ертелі-кеш қолымыздан тастамай «рахатын» көріп жүрген игілік үшін кімдерге қанша ақша санап береді екенбіз?  

Талғат СҮЙІНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Қарсылық па, таршылық па?

«Біреу Алматыға бір «КамАЗ» сәбіз әкеліп төгіп, елге тегін таратты» деген хабардың шығуы мұң екен, веб-сайттар ақырғы жаңа­лықтың айналасына шыбындай үймеледі. 

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу