Күндерімнің куәсі

(Көрнекті мемлекет және қоғам қайраткері Мырзатай Жолдасбековтің күнделік дәптерінен)
Егемен Қазақстан
12.04.2017 468

28.02.2013

Рим Папасы Бенедикт ХХVІ бүгін Рим уақыты бойынша кешкі сағат 20-да тақтан түсті. Ватикандағы билік ба­сындағылардың бәрі де қызметтен кет­ті. Сағат 20-да Ватиканды күзеткен швейцариялықтар іштен шығып, қақ­па жабылып, қорғауды полицейлер қабылдады. Папа сағ. 19:00-де Ва­ти­канда кардиналдармен қоштасып, алаң­ға шығып, аппақ киімімен ап­пақ тікұшаққа отырып, Римнің тү­бін­дегі 30 шақырым жердегі жаздық ре­зи­денцияға келіп қонды. Онда бар бол­ға­ны 2,5 мың кісі тұрады екен. Бәрі жи­налып Папаны күтті. Папа балконға шығып, оларға құрмет көрсетті.

Папа осында үш айдай тұрады екен. Ватикандағы монастырдағы үйін жөн­деп болғаннан кейін қалған өмірін мо­настырда өткізеді. Қоштасқан сө­зін­де Папа:

– Мен енді понтифик (әулие) емес­пін, пилигриммін, – деді.

Ватикан оны құрметті Папа деп отыр.

Енді Папаның орны бос. Жаңа Папа наурыз айында сайланады. Бенедикт ХХVІ сайлауға қатыспайды. Ватикан­ның тарихында тұңғыш рет Папа болып қара нәсілді сайлануы да мүмкін деген жорамал бар.

03.03.2013

Бүгін Илья Жақанов тағы да те­ле­­фон соқты. Шырынбек оған ән-күй­лерімнің ноталар жинағын беріп, ал­ғы­сөз жазып беруді өтінген екен. Оған да біраз уақыт болып кетті.

Сол кезде-ақ, ала салысымен Илья ма­ған телефон соққан еді. Менің жеті томдық жинағымды оқып, әбден риза болып жүретін. «Ғажап, ғажап! Не деген керемет. Тарих та, мемлекет те, ұлт та, ел туралы толғаныс та тұнып тұр» деп, маған әлденеше телефон соғып, ризашылығын білдірген болатын.

− Мен әндер жинағына жай ғана алғысөз жазбаймын, лирикалық толғау жазамын, асықтырма, – деді.

Илья Жақанов екеуміз 1954 жылы Қаратауда оныншы класты бірге бі­тір­дік. Өскен өңір де, өнер ортасы да бір, ортақ. Ауылымыз аралас.

Илья – бүгінде халқымыздың атақ­ты композиторы, көрнекті жазушысы. Ол – кешегі Ақан, Біржандардың сар­қы­ты, сол ұлылардың соңы. Бүгінде бе­­р­екесі кеткен, ән азғандай болған за­ман­да Ильяларды қайта-қайта тың­да­ғың келе береді. Ильяның әндеріндей ән енді тумайды. Әннің бүгінде бағасы да, мазмұны да, табиғаты да өзгерді. Еш­қандай құны жоқ, сөзінің мағынасы жоқ әндер көбейіп кетті. Заман солай шы­ғар, қайдан білейін.

Илья ертең Атырауға жүрмек. Сон­да жатып, асықпай иін қандырып мен жайындағы эссеге кіріспек. Сәтін сал­сын!

Илья екеуміз телефонмен сөйлесіп тұрып, балалық шақты, жас кезімізді, ір­­гелес ауылдарымыздың бұрынғы кес­кін-келбеті туралы да көп әңгіме айттық. Ильяның ауылы менің ауылым Ақтөбеден сексен шақырымдай жер – Сарысу ауданы, орталығы Бай­қа­дам, ар жағы Созаққа жалғасады.

Біздің ауыл бидай, жүгері егеді. Күз­де тамалар түйемен келіп қап-қап жү­гері, қап-қап бидай алып кететін. Са­рысудан оңтүстікке қарай шыққан кірекештер біздің ауылға қонып өтуші еді.

Талай өнерпаздар да келіп жататын. Атақты күйші Сүгірдің бірнеше рет біздің ауылға келгенін бұрын да жаз­ғанмын. Аласа бойлы, ықшам, дембелше келген ақ қалпақты кісінің тұ­ла бойының соншалықты тұнып тұр­ған өнер екенін сол кезде бала бол­сам да сезініп, қайран қалушы едім. Шір­кін, Сүгірдің құрметіне бөленіп, сол кісінің ілтипатына ие болған Әй­т­­пенбет әкемнің өнері қалың елге т­а­нылмай, өмірі қой артында өтті. Са­рысудан біздің ауылға көшіп келген (себебін білмеймін) Шәмшілда ақ­сақалдың да күй тартуы бөлек еді. Сы­пайы кісі болатын. Тамамын деуші еді. Илья ол кісіні өте жақсы білген екен, жекжаттығы да бар екен. Біздің ауыл­ға сіңісіп кетті. Ол кісіні ешкім та­масың деп бөлмейтін. Өте бір сыпайы кісі еді. Ильяның айтуынша Шәмшілда – арғын атаның ұрпағы, оның ішінде Алсай – Қарақұс, атақты күйші Боранқұлдың нағашысы әрі ұстазы. Боранқұлдың інісі Мәдіғұл біздің Сапарбек деген ағамыздың қызы Ұлтайды алып, біздің ауылда бір жыл тұр­ды. Қазақтың қалжыңдасатын әдеті емес пе, ағаларымыз күшік күйеусің деп қажай берген соң, Мәдіғұл Үш­арал­­ға көшіп кетті. Сол кезде Боранқұл біз­­дің ауылға, інісінің үйіне жиі келіп тұ­ру­шы еді.

Атақты ақын Қалыбектің бала­сы Зиябек те айтулы күйші еді. Ол да біздің елге күйеу еді. Кейін Са­ры­ағаш­қа қарай көшіп кетті деп естіген­біз. Талай сұрау салдым, бірақ дерегі шық­пады.

Сүгір, Әйтпенбет, Шәмшілда, Бо­ранқұл, Зиябек қатар отырып, кезек-кезек күй тартқанда аядай ауыл өнер­дің ордасына айналғандай болушы еді. Бәрінің домбыралары да бір-бі­рінен аумайтын, қалақтай, қолдан шабылған қара домбыра болатын. Шір­кін, Әйтпенбет те, Шәмшілда да ға­жап күй­шілер еді. Әттең, солардың өнері да­лаға кетті. Обал болды. Не жадын­да сақтаған, не жазып қалдырған кісі бол­­мады. Жазатын құрал да, нота бі­ле­тін кісі де болмады. Осы есіме түссе бү­гінде ішім қазандай қайнап, удай аши­ды.

Сарысудан өлеңші, жыршы, күйші Мәдінің (Шәутиев) келуі де ылғи оқиға болушы еді. Шіркін-ай, өнерпаз еді. Кейін 1972 жылы Мәдіні, ақын Тө­ре­қожаны Жамбылдың 125 жылдық той­ына Алматыға алдырып едім. Біз­дің үйде екеуі бір аптадай жатты. Алматының теледидарына да шы­ғар­дым. «Астра» дейтін магнитофоны­ма екеу­ін де жазып алып едім. Сол жолы біз­дің үйде таңға дейін отырып сол «Астраға» Төлеген Момбековті де жазған едім. Үйсіз-күйсіз, көшіп-қо­нып жүргенде, әттең, еңбегім рә­суа бол­ды. Мәді де, Төреқожа да ме­нің өтінішім бойынша Қаратаудың ескі әуендеріне салып еді. Амал не, бә­рі­нен де айырылдым. Төлегенмен бір­ге Өмірзақ Айтбаев, Керімбек Сыз­ы­қов келіп, Төлеген өз күйлеріне тү­сініктеме беріп отырып тартып еді. Сүгір де, Әйтпенбет те, Төлеген де тырп етпей, тапжылмай отырып тар­та­тын. Кеудесі сөйлеп тұрғандай кө­рі­нуші еді маған.

Әкем мені өзге балалардай ойнатпа­ды. Ойыннан ештеңе шықпайды деп, ата­лы сөз айтылатын ортаға үнемі ер­тіп барушы еді. Ондай ортада менен бас­қа мен қатарлы ауылдың балалары көріне бермейтін. Сөйтсем, көкем жа­рықтық мені адам болсын деп жүр екен ғой. Мұның пайдасын мен кейін біл­дім.

05.04.2013

«Ит жоқ жерде шошқа үреді» деп, осы күндері оппозициялық газеттер ел­дегі әлеуметтік, экономикалық, сая­си ахуал жайында «баталы» сөз­ді, төрелікті Герольд Бельгерден сұ­рай­тын­ды шығарды. Герекең қазақтың та­рихы, болмыс-тіршілігі, әдет-ғұрпы, салт-дәстүрі, мінез-құлқы, келешегі жайы­нда құлаш-құлаш мақала жазып, оны­сын негізінен орыс тілді газеттерде жа­риялап, қазаққа ақыл айта бастады. Бү­гінде қазақтың Герольдтан басқа ақылманы жоқ секілді. Кейбір ойларында мысқыл жатады. Бельгердің қазақ тіліне жетік екенінде ешкімнің күмәні жоқ. Сол білетіндігінен де қа­­зақтың кейбір мақалдарын шебер пай­даланып, орысша жазған ма­қ­а­ла­сы­на оны қазақша кіріктіріп, өз ма­қа­ла­сымен қазақтың өзін сынайтыны­на қайран қаласың. Бұл ретте ол Абай­дың да қазақты сынаған сөздерін ше­бер пайдаланады. Амал қанша, ашық ауыз, аңқылдаған ақкөңіл қа­зақ, ұл­ты­мыз­дың жанашыры Абай күн­дер­дің күнінде Герекеңдердің мұны ше­бер пайдаланатынын қайдан білсін.

Бельгердің қазақ туралы, айтылған жа­ғымды пікірлері де аз емес. Жазбай, айт­пай қайтсін. Сол бір қырғын, қиямет жыл­дары бір үзім нанды бөлісіп жеп, ола­рды аман алып қалған қазақтың кең пейілін, бауырмалдығын қайдан ұмытсын. Ұмытпайды да. Герольдтың бауырмалдығы да, сіңірген еңбегі де аз емес. Бірақ, қалай дегенде де, өзге ұлт­тың төрелік айтып, төбе би болып, ақыл үйретіп отырғаны жаныңа қатты ба­­тады екен. Мен мұны реті келген соң ға­на айттым. Әйтпесе, Герекеңнің қа­зақ жазушыларын орыс тіліне аударуда да еңбегі аз болған жоқ.

14.05.2013

Қазақтың белгілі композиторы, жақсы жазушы-эссеист, айтулы ән­ші Илья Жақанов екеуміз 1954 жы­лы бүгінгі Қаратау қаласында Ста­лин атындағы орта мектепті бірге бі­тірдік. Көзге көп көріне бермейтін, кі­сілікті, тойған қозыдай болып жүретін ыл­ғи. Суретші еді. Мен мектепте қа­быр­ға газетінің редакторы, Илья су­рет­шісі болатын. Тумысынан матема­тик Ай­на­құл Ісметов деген жігіт ақын­жан­ды, жан-жақты талантты еді, га­зе­ті­міз­дің ажарлы болып шығуына оның да үлесі мол болушы еді.

Ильямен ауылымыз аралас, қойы­мыз қоралас, төскейде малы, төсекте ба­сы қосылған, құдандалы елденбіз. Мен Талас ауданынан, Илья Сарысу ау­да­нынан. Бізді әрі Жамбыл –Шымкент тас жолы да жалғап жатады. Ауылымыздың арасы таяқ тастам жер. Қыз алысып, қыз берісіп, құрдай қа­­тынасып жататын елденбіз. Біздің ауыл­дың біраз келіндері тама, сол Илья­ның ауылынан болатын. Біздің ауылдан да талай қыз тамаға ұзатылды. Бұл біздің ілгерідегі бабаларымыз салған сара жол. «Қыз – өріс» демей ме, аталарымыз қыз алып, қыз берісіп-ақ елдің тыныштығын сақтап қалған. Біздің батыр Саңырық бабамыз – Кіші жүз Тайлақ батырдың жиені.

Илья Алматыға келіп КазГУ-ге түскен соң ән шығара бастады. Мөл­ді­реген, нәзік сезімге құрылған әндері жұрт­ты тез баурап алды. Сөйтіп, ел іші­не Ильяның композиторлық даңқы тез тарады. Ол − бүгінде көрнекті ком­позитор, белгілі жазушы. Қазақ өне­рінің тарихы, оның өкілдері туралы тамылжытып жазып келеді. Өнер ту­ралы, оның көрнекті қайраткерлері ту­ралы бүгінде Ильядан асырып еш­­кім жаза алған жоқ. Жазғаны жі­бек­тей, өзінің мінезіне сай, Көкпекті ой­­дың кеңдігіндей, Қаратаудың қо­ңыр самалындай, тынысыңды ашады, жаныңа рахат береді. Маған бұ­рын­ғы ұлылардың да соңы осы Илья се­кілді көрінеді. Байырғы ғажайып қа­зақ әндерімен астасып жатқан ата-дәстүріндегі әнді ендігі компози­тор­лар жаза алмайды. Сол бір даланы әнге, күйге бөлеген ұлылардың со­ңы осы Илья деп білемін. Бүгінгі өнер­дің табиғаты тіптен бөлек. Көбінде мән де, мағына да жоқ. Биыл менің жа­нымдағы жігіттер азын-аулақ ән­де­рімді, бас-аяғы екі күйімді нотаға тү­сіртіп, жеке кітап етіп бастырып шы­ғару үшін Қарасайға берген екен. Оның алғысөзін Ильяға жаздырмақ болыпты.

Илья бір күні маған телефон соқты:

− Мырзеке, жігіттер маған сенің ән­деріңнің жинағын берді. Алғысөз жазуымды сұрайды. Әндерің де, күйлерің де ғажап, мені асықтырмасаң, алғысөз емес, сен туралы лирикалық эссе жазсам деймін. Сондықтан, жігіттерге айт, асықтырмасын. Мен бүгіндері сенің жеті том жинағыңды қайта-қайта ақ­тарып, сүзумен отырмын. Сенің ға­лымдығың, қайраткерлігің, кісілігің, оның үстіне әндерің маған еріксіз қалам ұстатып отыр. Өскен ортаң, ту­ған жерің, өмірбаяның ғажап, сен ке­ле­шекке үлгі болатын тұлғасың, сол се­­бепті өзің туралы тартымды дүние жа­зуға бел байладым, – деді.

Сонымен Илья мен туралы эссе жа­зуға кірісті. Сәтті болсын.

Жиі-жиі телефон соғып, сұрақтар қо­йып, өмірдің кейбір белестерін тия­нақтап жатады. Кеше бір телефон соқ­қанда:

−Алақандай ауылың не деген ға­жап, тұнып тұрған тарих қой. Аядай ға­на ауылың – филармония, театр си­яқты. Төңірегіндегі жер атаулары қан­шама? Мұны неге жазбайсың, – де­ді Илья.

Ауылым туралы, ондағы кісілер ту­ралы арагідік күнделіктеріме еске түскенін жазып жүрмін. Илья еске салған соң, әрі расы да солай екен ғой деп, ауылымның төңірегі, ондағы жер атаулары жайында жазуды жөн көр­дім. Өскен, өнген жерім ғой, өкі­ніші бала күнгі сезімдерімнің, көр­ген-білгенімнің көбі көмескіленді, ұмы­тылды. Әркімнің туған жері өзі­не ыстық дегендей, туған жерге не жет­сін. Мұхтар Әуезов «Абай жолында» өзі­нің туған өлкесін, мидай дала Бө­рі­лі­ні де жұмақтың төріндей етіп сурет­темей ме?

Ең болмаса, жер атаулары сақ­тал­сын деп, Ақтөбем туралы аздап қалам тербейін дедім.

(Жалғасы бар)


СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

28.06.2017

Үркер-2017. Қазақстан туралы үздік танымдық мақала авторы анықталды

28.06.2017

Жанболат Аупбаев "Үздік журналистік зерттеу" номинациясы бойынша "Үркер" сыйлығын алды

28.06.2017

«Егеменнің» фототілшісі «Үркер-2017» сыйлығын алды

28.06.2017

Елбасы Әсет Исекешевті қабылдады

28.06.2017

Орал қаласының әкімі Нариман Төреғалиев сенатор атанды

28.06.2017

Премьер-Министр Қызылордада «Нұрлы жер» бағдарламасының іске асырылу барысымен танысты

28.06.2017

«Мерейлі отбасы» лауреаты атағын беру жөніндегі комиссия отырысы өтті

28.06.2017

Премьер-Министр Қызылордада Елбасы Жолдауын іске асыру барысын талқылады

28.06.2017

Биылғы «Қазақстан барысы» турнирінде қандай өзгеріс бар?

28.06.2017

Қызылорда облысында балық экспорты үш есеге артты

28.06.2017

Дәурен Абаев журналистерді мерекемен құттықтады

28.06.2017

Елбасы Астана маңындағы көлдердің туристік әлеуетін арттыру қажеттігін айтты

28.06.2017

Қазақстанда дін саласындағы мемлекеттік саясат тұжырымдамасы бекітілді

28.06.2017

Үкімет басшысы Сыр өңірінің білім беру саласындағы жобаларымен танысты

28.06.2017

Премьер Қызылордадағы Кәсіпкерлерге қызмет көрсету орталығын аралады

28.06.2017

ОҚО-да бюджет қаржысын тиімсіз жарату деректері әшкереленді

28.06.2017

Премьер Қызылордада МӘМС жүйесін енгізуге дайындық барысымен танысты

28.06.2017

Премьер-Министр Сырдария өзеніндегі гидротехникалық құрылыспен танысты

28.06.2017

ҚР Омбудсмені Қазақстандағы Нидерланды Корольдігінің Төтенше және Өкілетті елшісімен кездесті

28.06.2017

Қостанайда жаңа басқармаға жаңа басшы тағайындалды

КОЛУМНИСТЕР

Атамұрат  ШӘМЕНОВ,

Кәсіпке баулудың кейбір мәселелері

Елімізде еңбекке қабілетті адамдар саны 9 миллион екен, оның ішінде жұмыспен қамтылғандар 8,5 миллион, 6,3 миллион – жалдамалы жұмыскерлер, 2,2 миллион – өз бетінше жұмыспен қамтылғандар. Ал жұмыссыздар 445 мың адам. Ал жұмыспен қамтылған­дар саны жұмысқа жарамды адам­дар санының 67 пайызын құрайды, ал бұл көрсеткіш біз ұмтылып жүрген өркениетті 30 елде орташа алғанда 82 пайызды құрайды. Яғни, Қазақстан үшін халықты шынайы жұмыспен қамту жайы өзекті болып отыр.

Думан АНАШ, «Егемен Қазақстан»

Болашақтың мамандықтары

Білім – шамшырақ. Алдағы жол андыздап көрінеді. Сүрінбейсіз, жортақтауыңыз, желе жортуыңыз, бауырыңызды кең жазған шабысыңыз жиған білімге байла­ныс­ты. Білім – ырыстың тіз­гіні. Ырысты тал бесіктен жер бе­сік­ке дейін іздейтін уақыт туды. Өй­т­кені, білгірге ділгірлік бар. Тес­тілеу қортындысы бойынша жо­­ға­ры оқу орындарына құжат тап­сы­ратын талапкердің өмірлік мақ­­сат-мұратын айқындауы – ел болашағына қосар үлесін ай­қын­да­уы. Сондықтан мамандық таң­дау­ға бейжай қарауға болмайды.

Нәзира РАХМАНҚЫЗЫ, кинотанушы

Қазақ киносы және киноархив

Бүгінгі күн ертең тарих болып қалары сөзсіз. Ертең кешегі күннің ізін іздейміз. Өнерде де дәл солай. Өт­кен күннің іздерін сол күйінде «қал­пына келтіру» арқылы жеке шы­ғар­ма­лардың ғана емес, тұтас бір ке­зең­нің тарихын мейлінше объек­тив­ті түр­де шынайы суреттеуде, зерт­теу­де ар­хивтің, ондағы сақталған ма­те­ри­ал­дардың маңызы орасан зор.

Нұрлан СЕЙДІН, саясаттанушы

Төрағалық табыстары

Қазақстан өзінің Шанхай ынтымақ­тастық ұйымындағы (ШЫҰ) 2016-2017 жылдардағы кезекті төрағалығын үстіміздегі жылдың 9 маусымында Астанада өткен Мүше мемлекеттер басшылары кеңесінің отырысында қоры­тын­дылады. Әдеттегідей, еліміз бұл төраға­лыққа үлкен дайындық­пен келіп, ұйымның жаңа сатыға көтерілуіне, аймақ мемлекеттері ара­сын­­дағы саяси-экономикалық, қауіп­сіз­дік және мәдени-гуманитарлық сала­лар­дағы ынтымақтастықты нығай­туға барынша күш салғаны белгілі.

Қалмаханбет МҰҚАМЕТҚАЛИ, «Егемен Қазақстан»

Төрінен қонақ үзілмейтін үлкен үй

Кез келген қаладағы келімді-кетімді жолаушыларға лайықты қызмет көрсетіп, адамдардың демалуы мен жүріп-тұруына жағдай жасау – жауапты міндет. Әлемнің дамыған елдері бұл бағыттағы жұ­мыстарды логистикалық карта аясында жүргізіп, қонақ қабылдау мен қызмет көрсетудің де озық үлгі­лерін қалыптастырып отыр. Яғни, туризмнің дамуына күш, қай­рат, қаржы жұмсау арқылы оны есе­леп қайтарып алу қамында көптеген жұ­мыстар жасалуда. Қуанарлығы, еліміздегі логистика бағытындағы дамыту жұмыстары өз деңгейінде жүріп жатыр. 

Пікірлер(0)

Пікір қосу