Күндерімнің куәсі (екінші бөлім)

Көрнекті мемлекет және қоғам қайраткері Мырзатай Жолдасбековтің күнделік дәптерінен (Жалғасы. Басы 62, 70-нөмірлерде)

20.04.2017 2181

15.05.2013

Туған жер, тауың да ыстық, тасың

да ыстық,

Туған жер, кәрің де ыстың, жасың

да ыстық.

Туған жер, туған жер,

Балапан, көбелек қуған жерім-ай – деп Кенен атам айтпақшы, туған жерге еш­теңе жетпейді. Оның тауы да, тасы да; ойы да, қыры да; топырағы да, құмы да; суы да, нуы да, адамы да, малы да ыстық. Қан­ша жасқа жетсең де туған жерде баладайсың. Сені ата-анаңдай аялайтын да – сол туған жер.

Менің туған жерім – Жамбыл облысы, Талас ауданындағы алақанның ая­сын­­дай Ақтөбе дейтін ауыл. Мен үшін жер­­дің кіндігі де, жұмағы да сол Ақтөбе. Дү­ние­нің талай жерін, талай елін араладым, со­н­да да Ақтөбедей сұлу, Ақтөбедей жай­лы-жайсаң, Ақтөбедей әдемі жерді кө­ре алмадым. Рымғали Нұрғали марқұм: «Сендер бақыттысыңдар, сендердің туған жерлерің бар. Менің бүгінде туған облысым да, туған ауылым да жоқ. Бәрі де апат аймағына айналды», деп жылаушы еді. Қандай аянышты!

Менің туған жерім де, туған ауылым да бар. Заман өзгерсе де, қоғам өзгерсе де, адам өзгерсе де менің ауылым өзгерген жоқ. Сол баяғы күйінде тұр. Әлі күнге дейін жарымай-ақ қойса да, клуб, монша, мектеп, радиоторабы болмаса да, бү­гінде азып-тозып тұрса да, ауылымды жақ­сы көремін. Өйткені, мен сонда тудым, сонда өстім. Ата-анам сонда жатыр. Ағай­ыным-туғаным әлі де сонда тұрады. Жұ­бы жазылған жоқ, арасы ыдыраған жоқ. Біз білетін баяғы колхоздар да ылғи ата­ластардан, ағайындардан тұратын. Бір-бірінің жеті атасына дейін жақсы білетін. Бір теректен жапырақ жайған бұтақ екенін қадірлейтін. Бүгінде қазақ ұясынан безген бұлдырықтай болып жан-жаққа бөлініп кетті. Соның кесірінен ата дәстүрінен, ағайындықтан қол үзе бастады. Кезінде тайпасымен, руымен, аталасымен, ағайынымен жұбы жазылмаған, бірге көшіп, бірге қоныстанған қазақ быт-шыт болып бытырады. Мұның түбі жақсылыққа апармауы мүмкін.

Ауылды аңсаймын. Ауылға барсам жа­лаң аяқ қыр кешкен, балапан қуған алаң­сыз балалық шағым, ата-анам, көз көрген игі жақсылар есіме түседі. «Жақ­­сы­сы кетіп, жаманы қалған әдіре қал­ғыр­­лар» деп апам айтып отырушы еді, жа­рықтық. Бүгінде сол ауылда, апам айтқандай, жақсының бәрі кетіп, жаманы қалған сияқты. Ауылға барсаң бәрі де көз алдыңа келеді: жүзге жетсе де ажарын бермеген, бойы сырықтай Қызжан әжем; қызыл шырайлының ажарлысы, алып денелі, кісілігі бойына жарасқан әкем Жолдасбек; екі көзі танадай, кірпігі көзіне түскен, бойында еш міні жоқ, әнші, шебер анам Қалдыкүл; үкінің балапанындай абыз әкем Әймен; ежелгі грек ғұламаларынан аумаған Жекебай әкем; өмірі баласы Қырғызбайдың жолын тосумен өткен бір жапырақ Тұрсай әкем; кезінде мыңғыртып мал айдаған ағайынды Сапарқұл әкем, Андақұл жәкем; диқан Құрманбек, Әбдіраман әкелерім; бір-біріне ұқсамайтын саят-

шы, сері Әділбай, Өмірзақ, Бұрхан жә­келерім; қадірлі Жаңабай, Оспан жә­келерім; палуан Бәкір, Сүлеймен жә­келерім; мінсіз молда Әбдірәсіл жә­кем; әрқайсысы бір-бір театр Бол­сын­бек Жүсіпов, Махмұт Кенжетаев, Шә­ріпхан Жаңабаев, Шымыртай ағаларым; сүйекті бал­қытқан күйші Әйтпенбет Бұршақбаев, Шәмшілда Әл­жанов, Зиябек Қалыбеков, Боранқұл Қошмағамбетов күйшілер; әрі ақын, әрі әнші Іңкәшай, Жібек секілді асыл жеңгелерім; Сапақ датқаның бел балалары Шардарбек пен Зиябек; ше­ті­нен шаңқобызшы, ауылдың әнші-өнер­паз қыздары – бәрі де аядай ауылды ын­тымақ-бірлікке, жарасымдылыққа, кі­сілікке, өнерге бөлеген ғажап кісілер еді. Менің анам Қалдыкүл, жеңгем Іңкәшай шаңқобызды зар илетіп қалай тартушы еді!

Бүгінде сол ауылдағы ескіден қал­ған­дары – Шәріпхан мен Шымыртай аға­ларым.  «Елу жылда ел жаңа, жүз жылда қазан» деген, міне, осы. Жердің көркі де, ажары да – адам. Ауылға барсаң балалар алдыңнан жүгіріп шығып, сәлем береді. Әкесін айтса да оларды тани бермеймін. Әйтеуір бөтен емес екенін білемін.

Мен бұрын жайқалып, жарасып тұратын, бүгінде берекесі кетіп, азып-тозған Ақтөбе деген кішкентай ғана ауыл­да 1937 жылдың мамырының 27-ін-

де Қоңыртөбенің етегінде туғанмын.

Әкем Жолдасбек 1947 жылы алпыс үш жасында, анам Қалдыкүл 1967 жылы 69 жасында, ағам Омартай 1995 жылы 73 жасында дүние салды. Атам Қожамқұл – көп жасаған кісі. Үшаралдағы «Ақынға» жерленген. Әпкем Зылиханы да сол «Ақынға» жерлегенбіз. Әкем, анам, әжем Қызжан, ағам Омартай, қарындасым Мырзакүл, інім Кенжебек Ақтөбенің зиратында жатыр. Арғы аталарымыз Тектұрмаста жерленген деп естимін. Би атамыз Темірдің, өз атам Ақботаның қайда жерленгені белгісіз.

Ақтөбе – тақиядай қарауыл төбе. Шамада бұл баяғы Сақ патшаларының бірінің қорғаны. Оны кезінде төрт геолог қаза бастап, төртеуінің де өлгенін білеміз.  Одан кейін ешкім қазған емес. Дөп-дөң­гелек. Қарауыл төбе тәрізді. Тө­ңі­­регі қа­лың ши, шеңгел болады. Сол ма­ңайды қаз­са болды, адамның сүйегі шы­ғады. Ке­шегі жоңғар шапқыншылығы, бая­ғы Тү­рік қағанаты кезінде талай қыр­ғын бол­ған жер. Ауылдың адамдары Ақтө­бенің үстіне шығып мал қарайтын.

Ақтөбенің түбінен мөлдіреп Көктал өзені ағады. Көктемде тасиды. Жаз бойы мөл­діреп ағып жататын. Мөп-мөлдір су­дың түбінде моншақтай болып шекем тастар кө­рініп жататын. Бүгінде өзеннің ындыны кеуіп, арнасы жоғалып барады.

Ақтөбенің шығысында – үлкен Дегерес, кіші Дегерес, ар жағы Қара­шең­гел, Тұздыкөл; оңтүстігінде Қапшағай, Ме­шіт, Ащы өзек, Талды әуіт, Қыскөпір, Жалаңбас қағы, Найза Қызыл, Бөріқазған, Тәңірқазған. Әрқайсысы тұнып тұрған тарих.

Қыскөпір – ілгергі заманда қолдан салынған ғажап құрылыс. Бұл жерде көне заманда қала болған. Бөріқазған, Тә­ңірқазған – адам баласы тіршілігінің ең алғаш пайда болған жері. Жалаңбас қа­ғы Ошақты, Аталық Жалаңбас батыр­дың атымен аталады. Ілгеріде Сапақ дат­қ­а Тәшкенде жиында жүргенде дұш­пан­­дары мөрін ұрлап, датқаның атынан ұл­дары Жолшыбек пен Тойшыбекке хат жа­зып: «Менен туғандарың рас болса, Жа­лаңбасты өлтіріңдер» деп мөрін басып жіберген екен. Хатты алғаннан кейін Жол­шыбек пен Тойшыбек Жалаңбасты сол Жалаңбас қағында өлтіреді. Мұны е­с­ті­ген Сапақ датқа: «Мұқалмайтын ал­мас қы­лышым-ай, асылым-ай, күш-қайратым-ай, асқар белім-ай, алынбас қамалым-ай!» деп еңіреп жылаған екен.

Осы оқиғадан кейін Ошақты-Тасжүрек пен Аталықтың арасына сы­на түсіп, көпке дейін ел іші бүлінген кө­рінеді.

Ақтөбенің солтүстігі – Мәлікбай, Ке­мер, ар жағы Ақсай, одан әрі Аса, Талас, Үш­аралға жалғасады. Асаның бойы іл­г­е­ріде ну қамыс болады екен. Кезінде Жолшыбек сол жерден жолбарыс алыпты.

Ақтөбенің батысында – Ащы өзек, Балжан сиген (бабам Бәденнің қыстауы), Тәукебай, Қанатты қызыл, Үш бұлақ, одан әрі Қаратаудың жотасы, Көсегенің көк жонына ұласады. Ілгеріде Талас, Сарысу аудандарының малшылары осы Көсегенің көк жонына жайлауға шы­ға­тын. Қаратаудың жоталары, құздары тол­ған арқар болатын. Қойыны тола шие, ал­ма, тобылғы еді. Шие піскенде иісі желмен біздің ауылға келетін. Қаратаудың қой­науы толған бұлақ болатын. Ондай тәт­ті бұлақтарды мен өзге еш жерден көр­ген емеспін.

Ақтөбенің теріскейі – Қоңыр төбе (үстіне шықсаң әлем көрінгендей болады; кеудесі толған кереней, жауқазын, көкемарал), Қарой, Көкпекті ой, одан әрі Сорбұлақ, Күміс төбе, аяғы Қаратаумен ұштасады.

«Әзіреті Қаратау – әулиенің кені еді» деп «Алпамыс» эпосында айтылатындай, Қаратау – әулиенің де, қазынаның да кені. «Сайрамда сансыз бап, Түркістанда түмен бап» демекші, баптардың бәрі осы әулие Қаратаудың қойнауында. Менің ауылымнан таяқ тастам жерде Саудакенттен сәл жоғары Баба түкті Шашты Әзиз жатыр. Ол – Ысқақ баптың баласы, Әзіреті Әлінің баласы Мұхаммед Қанафияның шөбересі Абдрахманның алтыншы ұрпағы. Ысқақ баптан Аққорған, Бақсайыс, Ыбырахым, Ахмет Ясауи туа-

ды. Мұхтар Әуезов – Бақсайыстың он үшінші ұрпағы.

Қаратау – тарихтың да, шежіренің де байтақ қазынасы.

Тарихтан біз білетін Едіге батыр – Баба Түкті Шашты Әзиздің баласы. Зар­лап, Алладан перзент тілеп жүргенде Бай­бө­рі мен Аналыққа Алпамысты беретін де, Нәрік пен Құлқанысқа Шора батырды беретін де – Баба Түкті Шашты Әзиз. Алпамыс та, Едіге де жорыққа аттанарда Шашты Әзиздің басына түнейді екен.

Баба Түкті Шашты Әзизден сәл жүр­сеңіз Созақ, Сызған (хандар мен би­лердің ордасы, Қарабураның, Сү­гір­дің, Төлегеннің, Тәкеннің туған жері), оның ар жағы Келіншек тау, Мың­жыл­қы, Шолаққорған. Гәуһар ана мен Мә­риям ананың бейіті осында. Қаратау қиялап Мойынқұммен аяқтасады. Мо-

­й­ынқұм – Қобыландының ата қонысы. Қо­быландының құдығы да осында. Айна­ла­сы қозыкөш жер.

Ілгеріде Майкөт ақын Құлан аян Құл­ман­беттен сағы сынып, біздің ауылға Са­пақ датқа атамызға сәлем бере келіп:

– О, Сапеке, Құлманбеттің өзі де би­ік,

жері де биік, елі бай екен, дес бер­меді. Ай­тысып көңілім қалмаған еді, Құл­ман­бет­тен сағым сынды, – деп шағынған екен.

Сонда датқа:

– Мәйеке, бақыт – қолға қонған құс, байлық – қолға ұстаған мұз, құс ұшады, мұз ериді, дүниенің қызығы Сіз бен Біз, – деп көңілін жұбатқан екен.

Менің туған жерім осындай. Ақ­тө­­бе­нің маңайынан әрісі адамзат та­ри­хы­ның, бе­рісі Сақ Ата зама­ны­­н­ың, Тү­рік қа­ға­натының, жоңғар шап­қын­шы­лы­ғының белгілері, ізі сайрап жатыр.

Ақтөбенің маңайы қалың қорым, түр­тіп қалсаң адамның сүйегі шығады. Қа­лың ши, қаптаған төмпешіктер. Қара­тау­­дың етегін, Ақтөбенің маңайын за­ма­н­ында талай әулиелердің, талай да­на­ла­р­­дың, талай ақын-жыраулардың, талай ше­шен­дердің мекендегені күмәнсіз. Көлбеп жат­қан Қаратауға тіл бітсе сайрар еді, шір­кін: «Біз де сіздей болғанбыз, сіз де біз­дей боларсыз» дейтін де шығар. Сол өңір­де қаншама сыр, қаншама тарих бар де­сеңізші, шіркін.

Мен ауылдың түбіндегі Қоңыр­тө­бенің үстін­де қозы-лақтай ойнап өстім. Төбесіне шықсаң, төңірек түгел көрі­не­тін, көңілің көтерілетін. Керенейі, жау­қазыны қандай еді. Олар гүлдегенде Қо­ңыртөбені жайна­тып жіберетін. Та­мы­рын гүлдемей тұрып жей­т­інбіз. Ке­ренейдің түбі – редиска се­кіл­ді, жауқ­азынның түбі тәтті пияз секілді бо­латын. Гүлдеген соң жеуге келмейді, қа­тып қалады.

Қаратау өңірінде бағзы замандардан же­лісі үзілмеген бақсылық, әншілік, ақын­дық, күйшілік мектебі қалыптасқан. Не­гізі қазақ өнерінің кені осы Қаратауда.

Байырғы қазақ келешекке айтарын дом­­бырасына, қобызына салып кеткен. Қазақтай ақын, қазақтай жырау, қазақ­тай дана, қазақтай шешен, қазақтай ке­мең­гер, қазақтай домбырашы, қазақтай қо­бызшы жоқ дүниеде. Қазақтың жаны жү­ре­гінде, тілінде, домбырасының шегінде, қо­бызының үнінде. Қазақтың жаны дом­бырасының үнімен, қобызының зарымен бірігіп кеткен.

Ауылға, Қаратауға барған сайын қо­быз­дың, домбыраның үні келеді құ­ла­ғыма.


СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

30.04.2017

​Бүркіт балапаны және оның сыны

30.04.2017

Алты Алаштан – Ассамблеяға

30.04.2017

СҚО-да төрт елді мекеннің тұрғындары эвакуацияланды

30.04.2017

Мектептерде сабақтардың басталу уақыты бұрынғыша қалады - Исекешев

30.04.2017

Жексенбіде ел аймақтарында күн райы құбылмалы

29.04.2017

Сағынтаев Сауд Арабиясының министрі Халид Әл-Фалихпен кездесті

29.04.2017

Назарбаев қырғыз президентіне көңіл айту жеделхатын жолдады

29.04.2017

Жоғарғы Сот ұжымы жалпықалалық сенбілікке қатысты

29.04.2017

Елбасының «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» мақаласы түрік тіліне аударылды

29.04.2017

Қызылорда облысының әкімі Қазақстан этносаясаты бойынша дәріс оқыды

29.04.2017

Қазақстан және Өзбекстан Президенттері «Caspian Food» жауапкершілігі шектеулі серіктестігіне барды

29.04.2017

Елбасы Өзбекстан президентімен кездесті

29.04.2017

Сенаторлар сенбілікке қатысты

29.04.2017

Назарбаев табиғат апатына байланысты Қырғызстан Президентіне көңіл айтты

29.04.2017

Қазақстан және Өзбекстан Президенттері «Caspian Food» жауапкершілігі шектеулі серіктестігіне барды

КОЛУМНИСТЕР

Жылқыбай ЖАҒЫПАРҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Жол салсаң, мол сал

Санаулы күндерден кейін әлемдік деңгейдегі айтулы шаралардың бірі – ЭКСПО-2017 Халықаралық көр­ме­сінің де жалауы желбіремек. Яғ­ни, бас қала ел айнасы болса, жол-кө­лік инфрақұрылымы оның беделін арт­тыратын бренді болып табылады. Мемлекет басшысының елорданы одан әрі өркендету мәселесінде қа­ла­ның базалық инфрақұрылымын, оның ішінде қала жолдары мен жол ай­рықтарын барынша дамытуға үнемі ба­сымдық беріп келе жатқандығы да сон­дықтан.

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Дәріге байланған ғұмыр

«Қазір еліміздегі донор жетіс­пеу­шілігі өте өткір мәселе. Бүгінде ал­мас­тырылған органның 90 пайызы ті­рі донорлардан алынады. Егер бұ­лай кете берсе, енді бір 20 жылда бір бүй­ректі ұлт атану қаупі барлығын жа­сыруға болмайды. Одан шығудың жо­лы қандай?

Қайрат ӘБІЛДИНОВ, «Егемен Қазақстан»

Көрменің көрігін спорт қыздырады

Ағымдағы жылдың 10 маусы­мында Астанада ЭКСПО-2017 ха­лық­аралық мамандандырылған көр­месі келушілерге айқара есік ашады. Күллі әлем көз тіккен көрменің өтетін мерзімі жақындаған сайын бойды толқыныс сезімінің билейтіні түсінікті жайт. Иә, «Қонақ аз отырып, көп сынайды». Әлемнің әр қиырынан ағылған меймандардың алдында жайылып жастық, иіліп төсек болу өз алдына, қолдағы барды көрсете білудің өзі өнер һәм зор міндет.

Зарема ШӘУКЕНОВА, ҰҒА корреспондент-мүшесі

Этностар мүддесі барынша қорғалған ел

Қазақстан заманауи өмірге, ха­лықаралық қоғамдастыққа се­німді түрде кірігіп отыр. Біз елі­міз­дің имиджін көтере отырып, ин­вестициялық және экспорттық әлеуетімізді, экономикамызды қа­р­қынды дамытуға баса назар ау­дарып келеміз. Осы саясаттың ар­қасында Қазақстан әлем мой­ын­даған елге айналды.

Гүлзейнеп Сәдірқызы, «Егемен Қазақстан»

Ең ауыр күнә

Ана құрсағындағы шара­на­ның 18 күнде жүрегі соғып, 8 апта­да айналасындағы тір­ші­л­ікті се­зе бастайды екен. Ал 12 апта­да саусағын сорып, ба­сын қимылдатады. Міне, сол кеу­де­сі­не жан бітіп, адам кейпіне келген шақалақ өзіне келе жатқан қау­іпті, жасалатын қиянатты сез­генде жиырылып қарсылық көр­сететін көрінеді. Демек, әйел ағ­­засында жүріп жатқан табиғи қа­лыпты күшпен бұзып, баланы жасанды жолмен алдыртып тас­тау әйел үшін құдай алдында күнә, адам алдында қылмыс де­се де болғандай. Өйткені, Ис­лам дінінде кісі өлтіру ең ауыр кү­нә болып есептеледі. Ал ана құр­са­ғындағы кеудесінде жаны бар шарананы кесіп, бөлшектеп алып тастау ауыр күнәға жатпай ма?..

Пікірлер(0)

Пікір қосу