Күндерімнің куәсі (екінші бөлім)

Көрнекті мемлекет және қоғам қайраткері Мырзатай Жолдасбековтің күнделік дәптерінен (Жалғасы. Басы 62, 70-нөмірлерде)
Егемен Қазақстан
20.04.2017 3320

15.05.2013

Туған жер, тауың да ыстық, тасың

да ыстық,

Туған жер, кәрің де ыстың, жасың

да ыстық.

Туған жер, туған жер,

Балапан, көбелек қуған жерім-ай – деп Кенен атам айтпақшы, туған жерге еш­теңе жетпейді. Оның тауы да, тасы да; ойы да, қыры да; топырағы да, құмы да; суы да, нуы да, адамы да, малы да ыстық. Қан­ша жасқа жетсең де туған жерде баладайсың. Сені ата-анаңдай аялайтын да – сол туған жер.

Менің туған жерім – Жамбыл облысы, Талас ауданындағы алақанның ая­сын­­дай Ақтөбе дейтін ауыл. Мен үшін жер­­дің кіндігі де, жұмағы да сол Ақтөбе. Дү­ние­нің талай жерін, талай елін араладым, со­н­да да Ақтөбедей сұлу, Ақтөбедей жай­лы-жайсаң, Ақтөбедей әдемі жерді кө­ре алмадым. Рымғали Нұрғали марқұм: «Сендер бақыттысыңдар, сендердің туған жерлерің бар. Менің бүгінде туған облысым да, туған ауылым да жоқ. Бәрі де апат аймағына айналды», деп жылаушы еді. Қандай аянышты!

Менің туған жерім де, туған ауылым да бар. Заман өзгерсе де, қоғам өзгерсе де, адам өзгерсе де менің ауылым өзгерген жоқ. Сол баяғы күйінде тұр. Әлі күнге дейін жарымай-ақ қойса да, клуб, монша, мектеп, радиоторабы болмаса да, бү­гінде азып-тозып тұрса да, ауылымды жақ­сы көремін. Өйткені, мен сонда тудым, сонда өстім. Ата-анам сонда жатыр. Ағай­ыным-туғаным әлі де сонда тұрады. Жұ­бы жазылған жоқ, арасы ыдыраған жоқ. Біз білетін баяғы колхоздар да ылғи ата­ластардан, ағайындардан тұратын. Бір-бірінің жеті атасына дейін жақсы білетін. Бір теректен жапырақ жайған бұтақ екенін қадірлейтін. Бүгінде қазақ ұясынан безген бұлдырықтай болып жан-жаққа бөлініп кетті. Соның кесірінен ата дәстүрінен, ағайындықтан қол үзе бастады. Кезінде тайпасымен, руымен, аталасымен, ағайынымен жұбы жазылмаған, бірге көшіп, бірге қоныстанған қазақ быт-шыт болып бытырады. Мұның түбі жақсылыққа апармауы мүмкін.

Ауылды аңсаймын. Ауылға барсам жа­лаң аяқ қыр кешкен, балапан қуған алаң­сыз балалық шағым, ата-анам, көз көрген игі жақсылар есіме түседі. «Жақ­­сы­сы кетіп, жаманы қалған әдіре қал­ғыр­­лар» деп апам айтып отырушы еді, жа­рықтық. Бүгінде сол ауылда, апам айтқандай, жақсының бәрі кетіп, жаманы қалған сияқты. Ауылға барсаң бәрі де көз алдыңа келеді: жүзге жетсе де ажарын бермеген, бойы сырықтай Қызжан әжем; қызыл шырайлының ажарлысы, алып денелі, кісілігі бойына жарасқан әкем Жолдасбек; екі көзі танадай, кірпігі көзіне түскен, бойында еш міні жоқ, әнші, шебер анам Қалдыкүл; үкінің балапанындай абыз әкем Әймен; ежелгі грек ғұламаларынан аумаған Жекебай әкем; өмірі баласы Қырғызбайдың жолын тосумен өткен бір жапырақ Тұрсай әкем; кезінде мыңғыртып мал айдаған ағайынды Сапарқұл әкем, Андақұл жәкем; диқан Құрманбек, Әбдіраман әкелерім; бір-біріне ұқсамайтын саят-

шы, сері Әділбай, Өмірзақ, Бұрхан жә­келерім; қадірлі Жаңабай, Оспан жә­келерім; палуан Бәкір, Сүлеймен жә­келерім; мінсіз молда Әбдірәсіл жә­кем; әрқайсысы бір-бір театр Бол­сын­бек Жүсіпов, Махмұт Кенжетаев, Шә­ріпхан Жаңабаев, Шымыртай ағаларым; сүйекті бал­қытқан күйші Әйтпенбет Бұршақбаев, Шәмшілда Әл­жанов, Зиябек Қалыбеков, Боранқұл Қошмағамбетов күйшілер; әрі ақын, әрі әнші Іңкәшай, Жібек секілді асыл жеңгелерім; Сапақ датқаның бел балалары Шардарбек пен Зиябек; ше­ті­нен шаңқобызшы, ауылдың әнші-өнер­паз қыздары – бәрі де аядай ауылды ын­тымақ-бірлікке, жарасымдылыққа, кі­сілікке, өнерге бөлеген ғажап кісілер еді. Менің анам Қалдыкүл, жеңгем Іңкәшай шаңқобызды зар илетіп қалай тартушы еді!

Бүгінде сол ауылдағы ескіден қал­ған­дары – Шәріпхан мен Шымыртай аға­ларым.  «Елу жылда ел жаңа, жүз жылда қазан» деген, міне, осы. Жердің көркі де, ажары да – адам. Ауылға барсаң балалар алдыңнан жүгіріп шығып, сәлем береді. Әкесін айтса да оларды тани бермеймін. Әйтеуір бөтен емес екенін білемін.

Мен бұрын жайқалып, жарасып тұратын, бүгінде берекесі кетіп, азып-тозған Ақтөбе деген кішкентай ғана ауыл­да 1937 жылдың мамырының 27-ін-

де Қоңыртөбенің етегінде туғанмын.

Әкем Жолдасбек 1947 жылы алпыс үш жасында, анам Қалдыкүл 1967 жылы 69 жасында, ағам Омартай 1995 жылы 73 жасында дүние салды. Атам Қожамқұл – көп жасаған кісі. Үшаралдағы «Ақынға» жерленген. Әпкем Зылиханы да сол «Ақынға» жерлегенбіз. Әкем, анам, әжем Қызжан, ағам Омартай, қарындасым Мырзакүл, інім Кенжебек Ақтөбенің зиратында жатыр. Арғы аталарымыз Тектұрмаста жерленген деп естимін. Би атамыз Темірдің, өз атам Ақботаның қайда жерленгені белгісіз.

Ақтөбе – тақиядай қарауыл төбе. Шамада бұл баяғы Сақ патшаларының бірінің қорғаны. Оны кезінде төрт геолог қаза бастап, төртеуінің де өлгенін білеміз.  Одан кейін ешкім қазған емес. Дөп-дөң­гелек. Қарауыл төбе тәрізді. Тө­ңі­­регі қа­лың ши, шеңгел болады. Сол ма­ңайды қаз­са болды, адамның сүйегі шы­ғады. Ке­шегі жоңғар шапқыншылығы, бая­ғы Тү­рік қағанаты кезінде талай қыр­ғын бол­ған жер. Ауылдың адамдары Ақтө­бенің үстіне шығып мал қарайтын.

Ақтөбенің түбінен мөлдіреп Көктал өзені ағады. Көктемде тасиды. Жаз бойы мөл­діреп ағып жататын. Мөп-мөлдір су­дың түбінде моншақтай болып шекем тастар кө­рініп жататын. Бүгінде өзеннің ындыны кеуіп, арнасы жоғалып барады.

Ақтөбенің шығысында – үлкен Дегерес, кіші Дегерес, ар жағы Қара­шең­гел, Тұздыкөл; оңтүстігінде Қапшағай, Ме­шіт, Ащы өзек, Талды әуіт, Қыскөпір, Жалаңбас қағы, Найза Қызыл, Бөріқазған, Тәңірқазған. Әрқайсысы тұнып тұрған тарих.

Қыскөпір – ілгергі заманда қолдан салынған ғажап құрылыс. Бұл жерде көне заманда қала болған. Бөріқазған, Тә­ңірқазған – адам баласы тіршілігінің ең алғаш пайда болған жері. Жалаңбас қа­ғы Ошақты, Аталық Жалаңбас батыр­дың атымен аталады. Ілгеріде Сапақ дат­қ­а Тәшкенде жиында жүргенде дұш­пан­­дары мөрін ұрлап, датқаның атынан ұл­дары Жолшыбек пен Тойшыбекке хат жа­зып: «Менен туғандарың рас болса, Жа­лаңбасты өлтіріңдер» деп мөрін басып жіберген екен. Хатты алғаннан кейін Жол­шыбек пен Тойшыбек Жалаңбасты сол Жалаңбас қағында өлтіреді. Мұны е­с­ті­ген Сапақ датқа: «Мұқалмайтын ал­мас қы­лышым-ай, асылым-ай, күш-қайратым-ай, асқар белім-ай, алынбас қамалым-ай!» деп еңіреп жылаған екен.

Осы оқиғадан кейін Ошақты-Тасжүрек пен Аталықтың арасына сы­на түсіп, көпке дейін ел іші бүлінген кө­рінеді.

Ақтөбенің солтүстігі – Мәлікбай, Ке­мер, ар жағы Ақсай, одан әрі Аса, Талас, Үш­аралға жалғасады. Асаның бойы іл­г­е­ріде ну қамыс болады екен. Кезінде Жолшыбек сол жерден жолбарыс алыпты.

Ақтөбенің батысында – Ащы өзек, Балжан сиген (бабам Бәденнің қыстауы), Тәукебай, Қанатты қызыл, Үш бұлақ, одан әрі Қаратаудың жотасы, Көсегенің көк жонына ұласады. Ілгеріде Талас, Сарысу аудандарының малшылары осы Көсегенің көк жонына жайлауға шы­ға­тын. Қаратаудың жоталары, құздары тол­ған арқар болатын. Қойыны тола шие, ал­ма, тобылғы еді. Шие піскенде иісі желмен біздің ауылға келетін. Қаратаудың қой­науы толған бұлақ болатын. Ондай тәт­ті бұлақтарды мен өзге еш жерден көр­ген емеспін.

Ақтөбенің теріскейі – Қоңыр төбе (үстіне шықсаң әлем көрінгендей болады; кеудесі толған кереней, жауқазын, көкемарал), Қарой, Көкпекті ой, одан әрі Сорбұлақ, Күміс төбе, аяғы Қаратаумен ұштасады.

«Әзіреті Қаратау – әулиенің кені еді» деп «Алпамыс» эпосында айтылатындай, Қаратау – әулиенің де, қазынаның да кені. «Сайрамда сансыз бап, Түркістанда түмен бап» демекші, баптардың бәрі осы әулие Қаратаудың қойнауында. Менің ауылымнан таяқ тастам жерде Саудакенттен сәл жоғары Баба түкті Шашты Әзиз жатыр. Ол – Ысқақ баптың баласы, Әзіреті Әлінің баласы Мұхаммед Қанафияның шөбересі Абдрахманның алтыншы ұрпағы. Ысқақ баптан Аққорған, Бақсайыс, Ыбырахым, Ахмет Ясауи туа-

ды. Мұхтар Әуезов – Бақсайыстың он үшінші ұрпағы.

Қаратау – тарихтың да, шежіренің де байтақ қазынасы.

Тарихтан біз білетін Едіге батыр – Баба Түкті Шашты Әзиздің баласы. Зар­лап, Алладан перзент тілеп жүргенде Бай­бө­рі мен Аналыққа Алпамысты беретін де, Нәрік пен Құлқанысқа Шора батырды беретін де – Баба Түкті Шашты Әзиз. Алпамыс та, Едіге де жорыққа аттанарда Шашты Әзиздің басына түнейді екен.

Баба Түкті Шашты Әзизден сәл жүр­сеңіз Созақ, Сызған (хандар мен би­лердің ордасы, Қарабураның, Сү­гір­дің, Төлегеннің, Тәкеннің туған жері), оның ар жағы Келіншек тау, Мың­жыл­қы, Шолаққорған. Гәуһар ана мен Мә­риям ананың бейіті осында. Қаратау қиялап Мойынқұммен аяқтасады. Мо-

­й­ынқұм – Қобыландының ата қонысы. Қо­быландының құдығы да осында. Айна­ла­сы қозыкөш жер.

Ілгеріде Майкөт ақын Құлан аян Құл­ман­беттен сағы сынып, біздің ауылға Са­пақ датқа атамызға сәлем бере келіп:

– О, Сапеке, Құлманбеттің өзі де би­ік,

жері де биік, елі бай екен, дес бер­меді. Ай­тысып көңілім қалмаған еді, Құл­ман­бет­тен сағым сынды, – деп шағынған екен.

Сонда датқа:

– Мәйеке, бақыт – қолға қонған құс, байлық – қолға ұстаған мұз, құс ұшады, мұз ериді, дүниенің қызығы Сіз бен Біз, – деп көңілін жұбатқан екен.

Менің туған жерім осындай. Ақ­тө­­бе­нің маңайынан әрісі адамзат та­ри­хы­ның, бе­рісі Сақ Ата зама­ны­­н­ың, Тү­рік қа­ға­натының, жоңғар шап­қын­шы­лы­ғының белгілері, ізі сайрап жатыр.

Ақтөбенің маңайы қалың қорым, түр­тіп қалсаң адамның сүйегі шығады. Қа­лың ши, қаптаған төмпешіктер. Қара­тау­­дың етегін, Ақтөбенің маңайын за­ма­н­ында талай әулиелердің, талай да­на­ла­р­­дың, талай ақын-жыраулардың, талай ше­шен­дердің мекендегені күмәнсіз. Көлбеп жат­қан Қаратауға тіл бітсе сайрар еді, шір­кін: «Біз де сіздей болғанбыз, сіз де біз­дей боларсыз» дейтін де шығар. Сол өңір­де қаншама сыр, қаншама тарих бар де­сеңізші, шіркін.

Мен ауылдың түбіндегі Қоңыр­тө­бенің үстін­де қозы-лақтай ойнап өстім. Төбесіне шықсаң, төңірек түгел көрі­не­тін, көңілің көтерілетін. Керенейі, жау­қазыны қандай еді. Олар гүлдегенде Қо­ңыртөбені жайна­тып жіберетін. Та­мы­рын гүлдемей тұрып жей­т­інбіз. Ке­ренейдің түбі – редиска се­кіл­ді, жауқ­азынның түбі тәтті пияз секілді бо­латын. Гүлдеген соң жеуге келмейді, қа­тып қалады.

Қаратау өңірінде бағзы замандардан же­лісі үзілмеген бақсылық, әншілік, ақын­дық, күйшілік мектебі қалыптасқан. Не­гізі қазақ өнерінің кені осы Қаратауда.

Байырғы қазақ келешекке айтарын дом­­бырасына, қобызына салып кеткен. Қазақтай ақын, қазақтай жырау, қазақ­тай дана, қазақтай шешен, қазақтай ке­мең­гер, қазақтай домбырашы, қазақтай қо­бызшы жоқ дүниеде. Қазақтың жаны жү­ре­гінде, тілінде, домбырасының шегінде, қо­бызының үнінде. Қазақтың жаны дом­бырасының үнімен, қобызының зарымен бірігіп кеткен.

Ауылға, Қаратауға барған сайын қо­быз­дың, домбыраның үні келеді құ­ла­ғыма.


СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

16.12.2017

БҚО Бөрлі ауданында Тәуелсіздік күніне орай бірнеше нысан ашылды

16.12.2017

АҚШ елшісі қазақстандықтарды Тәуелсіздік мерекесімен құттықтады (видео)

16.12.2017

Қостанайда бірінші коммуналдық қызмет орталығы ашылды

16.12.2017

Қызылордада мемлекеттік наградалар табыс етілді

16.12.2017

ОҚО-да медицина қызметкерлерінің аллеясы ашылды

16.12.2017

Шымкенттегі кондитерлік фабрика жаңа өндірістік желісі арқылы 200 т өнім шығарған

16.12.2017

Google қазақстандықтарды Тәуелсіздік күнімен құттықтады

16.12.2017

Рух

16.12.2017

Павлодарда бүлдіршіндер арасында асық ойнаудан жарыс өтті

16.12.2017

Шығыста «Біз­дің жетістіктер – біздің елге» ат­ты ак­ция өтіп жатыр

16.12.2017

Көкшетауда «Алаш мұраты – Тәуелсіз Қазақ елі» атты ақындар мүшәйрасы өтті

16.12.2017

Журналист Бекболат Әдетов Талғар ауда­­нының құрметті азаматы атанды

16.12.2017

Қазақ – қашанда қазақ!

16.12.2017

Көсегемізді көгерткен Көкарал

16.12.2017

«Метель» операциясынан бір күн бұрын...

16.12.2017

СҚО-да жеке кәсіпкер 80 адамды жұмыспен қамтамасыз етті

16.12.2017

Біржан елінің байрағы биіктеді

16.12.2017

Инновациялық кәсіпорында жаңа өнімдер қатары молая түсуде

16.12.2017

Ақтөбеде офтольмологиялық орталық ашылды

16.12.2017

Өскеменде 22 мектепке жаңа автобус берілді

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Дархан ҚЫДЫРӘЛІ, «Егемен Қазақстан»

Жасампаз жылдар жылнамасы

Әйгілі Уинстон Черчилльдің «Та­рих біз туралы жақсы айтатын бо­ла­ды, себебі оны өзіміз жазамыз» де­ген сө­зі бар екен.

Қорғанбек АМАНЖОЛ, «Егемен Қазақстан»

Елдіктің киесі

«Қазақ елі үшін ең басты құндылық не?» десе, мың-миллиондаған отандастарымыз: «Ол біздің алтыннан да ардақты, күмістен де салмақты Тәуелсіздігіміз!», деп жауап қатары шүбәсіз.

Сайраш ӘБІШҚЫЗЫ, Қазақстанның білім беру ісінің құрметті қызметкері

Намыс туралы нақыл

Ата-бабалардан мирас болып жет­кен Ұлы Даланың түпкі тари­хына­ бармай, ХХ ғасыр басында, тура 100 жыл бұрын Ресей патша­лығы құрдымға кетуге таяп, ақ пен­ қызыл айқасқан кеңестік жаңа импе­рия күш ала бастаған шақта, 1917 жылы 5-12 желтоқсанда Алаш қай­раткерлерінің Алашорда автономиясын құру қадамы сан ғасыр­дың қойнауында қайнап піскен ұлттық намыстың тәуелсіз ел болуға ұмтылысының басы еді. 

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Әділеттің ақ жолынан Трампша аттау

Жуырда АҚШ президенті Дональд Трамп Иерусалимді Израильдің ас­та­на­сы дегенді мойындап, АҚШ ел­шілігінің Тель-Авивтен сол қалаға кө­шірілетінін мәлімдеді. Үстіміздегі жылдың маусым айында ғана елші­лікті көшіруді кейінге қалдырған Трамп­тың бұл шешімі қандай да бір қы­сы­мның күштілігінен екені көрініп тұр.   

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Дарын мен қарым

Дарын – тағдырдың сыйы. Ұстай алсаң құстай ұшасың, ұстай алмасаң мұрттай ұшасың. Ұстай алғанның қарымы зор. Бағы биік. Затына қарай аты, еңбегіне қарай өнбегі телегей теңіз. Ұстай алмағанның ұсқыны кірмейді. Қадамы ілгері жүрмейді. Қанша жетектегенмен, қамқорлық көрсеткен кері кетіп, күндердің күнінде күлкіге айналып, көлденең «кермеге» ұрына береді. Мұны өмір сабағына көз жібергенде көріп-біліп отырмыз.

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу