Латын қарпі әлеммен қауыштырады

Қазақ тілі 2025 жылы латын қарпіне көшірілуі керек. Республика Президенті қойып отырған талап осындай. Бұл ұйғарымды халық та, зиялы қауым да қолдайды.
Егемен Қазақстан
17.04.2017 328

Анығына келсек, еліміздің тіл мамандары бұл шаруаға дайындықты ерте қолға алған еді. Латын қарпіне талпыныс алғаш 1993 жылы жасалды. Осы жылы Анкарада Өзбекстан, Қазақстан, Қырғызстан, Әзербайжан, Түрікменстан және Түркия елдерінің ғалымдары бас қосып, бүкіл түркі жұртына ортақ 34 әріптен тұратын үлгі қабылдады. Бұл елеулі рухани оқиға болды. Барша түркі дүниесі әлем елдерінің басым көпшілігі қолданып отырған жазуға көшсе, біріншіден, өзара ақпарат алмасу жеңілдейді, екіншіден, жаһандық өркениетке даңғыл жол салынады. 

Осыдан соң қазақтың тіл мамандары әлгі 34 әріптен тұратын үлгінің төңірегіндегі жұмысты қыздырды. Ұлттық Ғылым академиясының академигі Әбдуәли Қайдаровтың жобасы ретінде белгілі болған 24 әріптен тұратын қазақ нұсқасы әзірленді. Ал, түйіп айтсақ, 2013 жылға дейін жүзден астам жоба дайындалған еді.

Латын қарпіне екінші талпыныс 2007 жылы жасалды. Ел Президенті 2006 жылы Қазақстан халқы Ассамблеясының ХІІ сессиясында латын графикасына көшу мәселесін зерттеуді тапсырды. Осыған орай Білім және ғылым министрлігінде арнайы комиссия құрылды. Оның жұмысына республиканың белгілі тіл ғалымдарымен бірге қоғамдық институттардың мамандары тартылды. Қыруар шаруа атқарылды. Өткен ғасырдың 20-30-шы жылдарындағы латын қарпіне көшу тарихы зерттелді. Осы қаріпті, 1993 жылғы ортақ әрекеттен кейін тоқтап қалмай, игеріп әкеткен Әзербайжан, Өзбекстан мен Түрікменстанның тәжірибесі талданды. Аталған елдерге ғылыми экспедициялар ұйымдастырылды. Олар әкелген деректер ұшан-теңіз болатын. Соның бәрін Тіл білімі институты сегіз қоғамдық гуманитарлық институтпен бірлесе отырып, ғылыми сүзгіден өткізді.

Осындай көл-көсір жұмыстың нә­ти­жесінде қазақ тілінің латын гра­фи­ка­сындағы бес жобасы жасалды. Бұлар тіл білімі ғалымдарының талай талқылау мен өңдеуден өткен ұжымдық үлгілері болатын. Сондықтан да құнды.

Латын қарпіне үшінші талпыныс 2013 жылы жасалғаны белгілі. Соған орай Парламент Мәжілісінің әлеуметтік-мәдени даму комитеті республикалық ғылыми конференция өткізді. Онда 2007 жылы Білім және ғылым министрлігінде құрылған арнайы комиссияның негізінде жаңа, мемлекеттік мәртебеге ие комиссия құру қажет делінді. Оған жүктелетін міндеттерді де саралап бердік.

Басты міндет – еліміз 2025 жылы латын қарпіне толық көшкенше, осыған дейін жазылған және жасалған әдеби, ғылыми, т.б. мұраларды кириллицадан жаңа әліпбиге түсіріп үлгеру. Бұлар жа­салмаған күнде, ұрпақтар арасындағы дәс­түрлі рухани-мәдени сабақтастық бел­гісіз мерзімге үзіледі. Ал мұны сәтті жү­зеге асыру үшін біз түбегейлі қол­да­натын латын қарпіндегі графиканы мүм­кіндігінше қысқа уақытта қабылдауға тиіспіз.

Ашығын айту керек, бұл оңай шаруа емес. Қазақтың бай әдеби тілі, ғы­лым мен техниканың тілі, саясат пен эко­но­миканың тілі еркін қамтылатын, тіл бі­лімінің барлық талаптарына сай графи­каны жасау қиынның қиыны. Мұны латын қарпіне бізден көп бұрын көшкен Өзбекстанның тәжірибесінен көріп отыр­мыз. Бұл елде латын қарпіне өту 1991 жылы басталып, 2010 жылға дейін созыл­ды. Сол мерзімде жаңа әліпби үш рет реформаланды.

Әзербайжанның іс-тәжірибесінде де ескерілетін жайлар жоқ емес. Мұнда ертеден жинақталған мол мұра латын қарпіне түсіріліп біткенше 10 жыл қажет болды. Сол уақыттың ұзына бойында кириллица латынмен бірге қолданылды.

Тағы да бір өткір мәселе – ғылыми-шығармашылық мұраның бәрін латын әрпіне қотарамыз ба?

Айтайын деп отырғаным, әдеби көркем туындылардың кешегі коммунистік-кеңестік рухта жазылғандарын қозғаудың қажеті жоқ. Сол секілді, көркемдік дең­гейі төмен дүниелерді де жайына қал­дыру керек. Осы іспен тұрақты айналы­сатын білікті шығармашыл комиссия құ­­рылғаны абзал. Бұл комиссия рухани-әде­би кеңістігімізді тұзы татымайтын, тал­ғамсыз шығармалардан арылтуы тиіс. Атал­ған міндеттің зор жауапкершілікпен ат­қарылуының айрықша ұлттық маңызы бар.

Міне, еліміздің рухани өміріндегі елеулі кезеңге қадам басқалы тұрмыз. Біз кириллица аталған әліпбидің ықпалынан, анығырақ айтқанда, оның толыққанды иесі болып табылатын жұрттың саяси-ақпараттық ықпалынан арылатын кезеңге жеттік. Ағылшын тіліне жаппай бет бұ­р­ған тұста, енді кешеуілдеу ретсіз. Да­мы­ған елдердің, әлемге озық ғылыми-тех­ни­калық және рухани-философиялық идея­лар беріп келе жатқан елдердің бүкіл адам­заттық деңгейдегі өркениетімен ке­дергісіз қауыштыратын бастама толымды нәтижелермен дәйектелетініне қылаусыз сенеміз.

Алдан СМАЙЫЛ,

жазушы, Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты


СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

26.06.2017

Қызылордада журналистердің "Қанатты қалам" форумы өтті

26.06.2017

Астанада Иманбаев көшесінде көлік қозғалысы толықтай шектелді

26.06.2017

Алматыда «Ұлы дала рухы-2017» этнофестивалі өтті

26.06.2017

Қызылорда облысының жұмыспен қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар басқармасының басшысы

26.06.2017

ОҚО-да азаматтардың әлеуметтік мәртебесін анықтау жұмыстары жалғасуда

26.06.2017

Ұлттық экономика министрі халыққа есеп берді

26.06.2017

Айттың екінші күні – Алматыда аспаннан «медаль жауды»

26.06.2017

Қайрат Сарымсақов таэквондодан әлем чемпионатының қола жүлдегері атанды

26.06.2017

Қазақстанда жаңалық ашушылардың 87%-ы алматылықтар

26.06.2017

Астана 2020 жылға қарай Еуразия кеңістігіндегі туристер үшін ең тартымды қалалардың бірі болады

26.06.2017

Чайковский музыкасы шалқыды

26.06.2017

Бақытжан Сағынтаев «Цифрлық Қазақстан» бағдарламасының жобасы бойынша кеңес өткізді

26.06.2017

Журналистер сайысқа түсті

26.06.2017

Қайрат Әбдірахманов Венгрияның Сыртқы істер және сыртқы экономикалық байланыстар министрімен кездесті

26.06.2017

Лондонда тәртіпсіздік салдарынан алты полицей жапа шекті (видео)

26.06.2017

Біліксіз мұғалімдер ағылшын тілінен сабақ беріп жүр

26.06.2017

Бурабай ауданының әкімі ауысты

26.06.2017

Сенат Төрағасы Мажарстан Сыртқы істер және сыртқы экономикалық байланыстар министрімен кездесті

26.06.2017

Мажарстан Халықаралық Түркі академиясына бақылаушы мәртебесін алуға өтініш берді

26.06.2017

Астанада «Ежелгі Мысыр ескерткіштері» атты халықаралық көрменің ашылу салтанаты өтті

КОЛУМНИСТЕР

Қалмаханбет МҰҚАМЕТҚАЛИ, «Егемен Қазақстан»

Төрінен қонақ үзілмейтін үлкен үй

Кез келген қаладағы келімді-кетімді жолаушыларға лайықты қызмет көрсетіп, адамдардың демалуы мен жүріп-тұруына жағдай жасау – жауапты міндет. Әлемнің дамыған елдері бұл бағыттағы жұ­мыстарды логистикалық карта аясында жүргізіп, қонақ қабылдау мен қызмет көрсетудің де озық үлгі­лерін қалыптастырып отыр. Яғни, туризмнің дамуына күш, қай­рат, қаржы жұмсау арқылы оны есе­леп қайтарып алу қамында көптеген жұ­мыстар жасалуда. Қуанарлығы, еліміздегі логистика бағытындағы дамыту жұмыстары өз деңгейінде жүріп жатыр. 

Талғат СҮЙІНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Кәденің қадірін білейік

КСРО-ның бір қиырындағы Мурманнан екінші қиырындағы Владивостокқа бет алған 66 жастағы желаяқ жүгіріп келе жатқан жолынан бұрылып, Ұзынағашта екі сағат аялдады. Тайлы-таяғымыз қалмай ғажап жанды көрмекке аудандық партия комитетіне – қазіргіше, аудан әкімдігіне жиналдық. Орыс ақсақалы жүгіруді 20 жыл бұрын бастапты, кереметі – бір заманда алпыс екі тамырына құрсау салған 10 шақты ауруынан құлан таза айыққан.

Бақытгүл САЛЫХОВА, педагогика ғылымдарының кандидаты

Клай-фай жанры немесе әдебиеттегі табиғат апаттары

Бірер апта бұрын АҚШ президенті Дональд Трамптың қоршаған ортаны қорғауға қатысты Париж келісімінен шығамын деген еді. 2015 жылдың желтоқсан айында 194 мемлекет қол қойған Париж келісімі – ғаламдық жылыну процесін тежеуге арналған әрекеттер жоспары. Тараптар өздеріне климаттың өзгеруіне икемделу, техникамен қайта жасақтану, ауаға залалды заттардың шығарылуын азайту бойынша шаралар қабылдауға міндеттемелер алған болатын. АҚШ аталған келісімнен бас тартып отыр. Бір қуаныштысы, шығамын деген сәтте шыға салуға болмайды, бұл рәсім төрт жылға созылады екен. Осы жағдай есіме клай-фай жанрындағы әдебиетті түсірді.

Жылқыбай ЖАҒЫПАРҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Үкілі үміт үдесі

«Тойдың болғанынан, боладысы қызық» демекші, Арқа төсіндегі ару Астанада жаһандық шара – ЭКСПО-2017 көрмесінің жалауы желбірегеніне, міне, он күннің өрмегі ауды. Осы уақыт ішінде «Ұлттық жобаға» деген егемен елдің үкілеген үміті ақтала ма, Бүкіләлемдік жетіс­тіктер көрмесінің қос ғасырға тақау шежіресінде өткен көрмелер керуенінде «Астана ЭКСПО-2017» Халықаралық көрмесінің алар орны қандай дәрежеде болар екен деген сұрақтарға жауап іздеуіміз де заңды.

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Жік пен жіп

Автобуста өзіңнен жасы үлкен адамға ұшып түрегеліп орын беру үшін кісіге соншалық көп ақылдың керегі жоқ-ау. Отбасында адам қан­дай тәрбие алса, көшеде, қоғамдық орындарда мұнысы тайға таңба басқан­дай көрініп тұрады емес пе? Бірақ қай ата-ана «автобуста көзіңді тас жұмып, құлаққабыңды киіп отыра бер» деп үйдегі баласының сана­сын бөтен оймен лайлайды дейсің. Соған қарағанда, адамның мәде­ниетті болмағы үйдегі алған тәрбиесіне қоса, «Тірлікте көп жаса­ғандықтан көрген бір тамашамыз» деп Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы айт­пақшы, әр адамның өмірден дұрыс сабақ түйіндей білуіне байланысты болса керек-ті. 

Пікірлер(0)

Пікір қосу