«Мыңбасы» атанған Дума депутаты

Ұлттың сөзін, жұрттың сөзін сөйлейтін мінберді пайдалану тартысы қай кезеңде де бір сәтке толастаған емес. Қазақ ұлтынан 1906 жылғы Ресей Мемлекеттік Думасына барлығы 12 адам сайланғаны тарихтан белгілі. Олардың ішінде Әлихан Бөкейхан, Ахмет Бірімжан, Алпысбай Қалменұлы, Шәймерден Қосшығұлұлы, Мұхамеджан Тынышбайұлы сынды Алаш ардақтылары бар. Осы қатарда Тілеулі Аллабергенұлы да бар еді.

05.04.2017 290

Мұрағат деректерінде жа­зыл­ғандай, Тілеулі Аллабер­ген­ұлы ауқатты, бай отбасынан шыққан. Діни нанымға берік, алғыр, тап­қыр адам болған. Бұған қоса кеңпейілділігі, мей­ірімділігі, жо­марттығы, же­тім-же­сірлерге қай­­ырым­ды­лығы ел арасына кең та­рап, халық ара­сында құрметке бө­­ленеді. Сон­дықтан халық оны көк­ке кө­теріп, Әзірет Сұлтан ке­­­се­несінде өткен кезек­ті айт на­ма­зы кезінде оған «Мың­ба­сы» ата­ғын береді.

Тілеулі Мыңбасының көзін көргендер оны орта бойлы, қара­торы келген, өткір көзді жан еді деп суреттейді екен. Жү­ректі, алғыр, шешен, әр нәр­сені алдын ала болжай бі­летін көреген адам болған де­се­ді. Мыңбасылық орын­ға да өзі­нің осындай се­гіз қыр­лы, бір сырлы ғажап мі­не­зі­мен жет­се керек. Осы қыз­ме­тін, өзінің жеке байлығын, әке­сі Аллаберген байдан қалған қы­руар мал-мүлікті, жер-суды Тілеу­лі Мыңбасы елдің игі­ліне пайдаланған. Қаланың әр жерінен кедей-кепшік, аш-жа­­лаңаштарға арнап ыстық та­мақ беретін арнаулы орындар салдырған. Қыздар, балалар үшін арнаулы мектептер ашып, мұ­ғалімдеріне көмек жасап, жа­лақы төлеп тұрған. Тілеулі Мың­басының осындай жоғары адам­гер­шілігі, парасаттылығы халық ара­сында оның беделін арттыра түс­кен. Ол кезде әр отбасына мін­деттелетін түтінпұл деген са­­­лық болған. Соны төлеуге ша­­­­масы келмеген отбасының қа­­­­рыз­ын қаладағы байлардың мой­­нына іліп, төлеттіріп отырыпты. Мыңбасының жеке ба­сы­ның қасиетін, әділдігіне тән­ті бол­ған байлар да Тілеуліні құр­мет­тегендіктен, айтқанын екі ет­пеген.

Тілеулі Мыңбасының 1907 жылы Ресейдің ІІ Думасына Сырдария уәлаятынан депутат болып сайлануына да халық арасындағы осындай биік беделі әсерін тигізген болуы керек. Бұл мәслихатқа Түркістанның маңайындағы аймақтардың бол­ыс-билері, байлары, зиялы аза­маттары жиналып, Дума де­пу­­­таттарын зор дайындықпен қар­­с­ы алып, Тілеулі Мыңба­сы­ның үйінде күндіз-түні жиын өт­кізеді. Осы жиында Тілеулі Мың­басының Думада сөйлейтін сөзі, Дума мінберінен қоятын мә­селесі пысықталады. Кейін Ду­мада сөйлеген сөзінде сауат­сыз қазақ жастарын әскер қа­та­рына шақырмау, қазақ ба­ла­­лары үшін мектептер ашу, қа­­зақ ауылдарында емдеу ме­к­е­мелерін ашу, тағы сол сияқ­ты халық арасында өзекті бо­лып отырған мәселелерді кө­­те­реді. Бір сүйсінерлігі – Тілеулі Мыңбасының орта­ға сал­ған пікірлерінің алаш­тың ар­дақ­ты азаматтары Әли­хан Бө­кей­хан­ның, Бақыт­жан Қара­тай­дың ойларымен ұш­та­са­тыны. Бас­тауыш сы­нып­тық қана бі­лі­мі бар ел аға­сы ой­ла­ры­ның қа­зақ­тың Ә.Бөкейхан сияқ­­­ты да­нышпан ұлдарының ар­ман-ті­легімен бір арнада то­ғы­суы Ті­леулі Мыңбасының кө­кі­ре­гі күм­бірлеген жан болғанын аң­ғар­тса керек.

Тілеулі Мыңбасы алпыс жас­­ты алқымдағанда әйелі қай­тыс бо­лады. Бұл әйелінен Ма­қан атты ұл бала сүйеді. Ма­қан Тілеулінің өзіне тартып, ал­­ғыр, батыр болып ержетеді. Ел арасында оның өже­ттігі, ақыл­дылығы жөнінде әң­гімелер кең тарайды. Бірақ ұлы ертерек қайтыс болып кетеді де, Тілеулі Мыңбасы күйікке шы­­дамай ауруға ұшырайды. Кей­інгі әйелінен бір ұл, бір қыз сүй­­генімен, олардың қызығын к­өре алмай көз жұмады. Ұл мен қы­з­­­дан тараған ұрпақ қазіргі кез­­де өсіп-өнген үлкен әулетке ай­­налды.

Бүгінгі күнге дейін ныспысы ғана белгілі болып келген қай­­раткер Тілеулі Мыңбасыға қ­а­­­тысты ел аузында айтылып жүр­ген әңгімелердің ұзын-ыр­­ғасы осындай. Тәуелсіз ел атан­ға­нымызға ширек ғасыр толып оты­р­ған бүгінгі күн биі­гінен өт­кен тарихымызды шол­ған кез­де жеткен жетістіктерімізге осын­дай аяулы ағаларымыздың да сі­ңір­ген еңбегі зор деген ой тү­йе­­міз.

Тілеулі Аллабергенұлының есімін ұлықтап, өткен тарихы­мыз­дағы бізге беймәлім тұс­та­рын ашуда тарих ғылым­да­ры­ның докторы, профессор Өмір­зақ Озғанбаевтың сіңірген ең­бегі зор.

Осындай тынымсыз еңбегі ар­қылы ұрпақ сабақтастығын сақ­­тауға үлес қосып және жас ұр­пақтың бойына тарихи-та­нымдық құндылықтарды дары­ту бағытында атқарған ға­лым­дарымыздың еңбегін ұлт та­ри­хының нағыз жоқ­тау­шы­лары деп тануымызға болады.

Жеңісбек Мәуленқұлов,
Оңтүстік Қазақстан облыстық ардагерлер кеңесінің төрағасы

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

26.05.2017

Премьер ТМД елдері үкімет басшылары кеңесінің отырысына қатысты

26.05.2017

Мадрид конференциясы Астана процесі нәтижелерін жоғары бағалады - СІМ

26.05.2017

«Ұлы дала» II форумы аясында шетелдік ғалымдар құнды ойларымен бөлісті

26.05.2017

Солтүстік Қазақстанда әкім әкесіне заңсыз субсидия алып берген

26.05.2017

Алтай Көлгінов: Біз биыл «Алаш» музейін ашамыз

26.05.2017

Түркі тілінің халықаралық мәртебесі туралы мәселе қозғалды

26.05.2017

Ұлытауды ұлықтау жұмыстары басталды – Ерлан Қошанов

26.05.2017

Жандос Асанов: Түркі тілдерін зерттеу – ТүркПА-ның назарындағы мәселе

26.05.2017

Жансейіт Түймебаев: Елдік мүддедегі есебіміз түгенделе түсуде

26.05.2017

Манзур Хусейн Сумро: «Біз өз құндылықтарымыздан ажырамауымыз керек»

26.05.2017

Дархан Қыдырәлі Моңғолия ғылым академиясының құрметті докторы атанды

26.05.2017

Оңтүстік Қазақстанда қамыс плитасын шығаратын зауыт ашылады

26.05.2017

Қордайда Сағадат Нұрмағамбетовке арналған ескерткіш ашылды

26.05.2017

Елбасы бастамасын ел қолдады - Нұрлан Ноғаев

26.05.2017

Рухани жаңғыру – тарихты қайта тануға жетелейді

26.05.2017

Астанада «Мұңмен алысқан адам» атты пьеса сахналанды

26.05.2017

Сергей Саламацкий: «Успен ауданының түлектеріне ҰБТ-ға қатысу маңызды емес»

26.05.2017

«ONTUSTIK өнімдері-2017» көрме-жәрмеңкесі өтуде

26.05.2017

Солтүстік Қазақстан имамы Рамазан айындағы сауапты іс-шараларды айтты

26.05.2017

Жансай Смағұлов – Азия чемпионатының қола жүлдегері

КОЛУМНИСТЕР

Қорғанбек АМАНЖОЛ, «Егемен Қазақстан»

Ер мен Жер

Қазақтың әзелден ардақ тұтып қастерлейтін қасиетті ата құн­ды­лық­тарының арасында Ер мен Жердің ала­тын орны ерекше. Ер қашанда туып-өскен жеріне тартып туады. Осы бір жайды «Тау баласы тауға қа­рап өседі» деп жырлаған тұма жырлы Тұманбай Молдағалиевтай ақын аға­мыз да кезінде жақсы аңдатқан еді. Се­бебі, ер жерге кіндігімен байланады, ту­ған жерінің барша қадір-қасиетін тұ­ла бойына сіңіріп, көкірегіне құй­ып, соған бүкіл жан-жүрегімен із­гі­лік қайнарына бас қойғандай сусын­дап өседі. Осылайша туған жер ал­дын­да­ғы перзенттік парыз жүгі сал­мақ­та­на бермек, туған жерге деген пер­зент­тік ыстық ілтипат пен махаббат тұр­паттанып толағайлана түспек.

Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан»

Басты құндылық – рухани тазалық

«Өмір сүру үшін өзгере білу керек», деді Президент Нұрсұлтан Назарбаев «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты мақаласында. Заман талабына сай лайықты өмір сүру үшін қазіргі уақыттағы жаңғырудың да негізгі мақсаты – осы.

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Қазақ киносы неге дәстүрді ұлықтай алмайды?

Бір жылдары Қазақстанның мә­дениет күндері аясында Үндістанға сапарлап бардық. Көнеден көнермей жеткен мәдениеті, өнердің қай түрінен де әлемдік өркениетке қосар қомақты үлесі бар, бай тарихты, жер жүзіндегі жәдігерлер бесігінің бірі Үндістанға табан тірегенде таңданарлық қай­шылыққа тап болғанбыз. Сенің санаңда қалып­тасқан бай мәдениет, өр­кениет, ежелгі дәстүріне сызат түс­пеген ғажайып әлемге кереғар тір­шілік – қағаз жәшіктерден үй жасап, көшеде туып, көшеде тұрып жатқан халық менмұндалап алдымыз­дан шыққан. Тілім өкше ересек, кір қожалақ бала, қол жайған қайыр­шыдан аяқ алып жүре алмайсыз.

Әйіп ЫСҚАҚОВ, биология ғылымдарының докторы, профессор

Біліктілік – ауыл дамуының алғышарты

Мал шаруашылығы ата кәсібі­міз ғана емес, еліміздің азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ете­тін маңызды салалардың бірі сана­ла­ды. Мал басының басым бөлігі, яғни 80 пайыздан астамы қосал­қы шаруашылықтарда шоғыр­ланған­дықтан, Елбасы тапсыр­масымен оларды кооперативтерге бірікті­ріп, оңтайландыру шаралары­ның қолға алына бастауы өте құптарлық.

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Ұрпақ тағдырымен ойнаған оңбайды

Ұлттың ұлылығы ұрпағынан көрі­неді. Бұл – әлімсақтан белгілі нәрсе. Ал сол ұрпақ тағдырына былық араласса, ар былғанады. Содан да шығар, ұлт ұстазы Ахмет Байтұрсынұлының «Ба­ланы ұлша тәрбиелесең – ұл бол­мақ­шы. Құлша тәрбиелесең – құл бол­мақ­шы», деп өсиет қалдырып кеткені. Біз осы өсиетті орындай алдық па, әлде бәрін заманға теліп, теріс басқан аяғымызды, дүниенің құлы болуға ұм­тылған ниетімізді түзеуге мұршамыз жет­пей жүр ме? Бұл санамыздағы ақау­дан, ұлтты ұлт ететін мәдени-ге­не­тикалық кодымыздың әлсіздігінен, тіп­ті мүлде кеміп кеткенінен болып отыр ма?

Пікірлер(0)

Пікір қосу