«Мыңбасы» атанған Дума депутаты

Ұлттың сөзін, жұрттың сөзін сөйлейтін мінберді пайдалану тартысы қай кезеңде де бір сәтке толастаған емес. Қазақ ұлтынан 1906 жылғы Ресей Мемлекеттік Думасына барлығы 12 адам сайланғаны тарихтан белгілі. Олардың ішінде Әлихан Бөкейхан, Ахмет Бірімжан, Алпысбай Қалменұлы, Шәймерден Қосшығұлұлы, Мұхамеджан Тынышбайұлы сынды Алаш ардақтылары бар. Осы қатарда Тілеулі Аллабергенұлы да бар еді.

05.04.2017 172

Мұрағат деректерінде жа­зыл­ғандай, Тілеулі Аллабер­ген­ұлы ауқатты, бай отбасынан шыққан. Діни нанымға берік, алғыр, тап­қыр адам болған. Бұған қоса кеңпейілділігі, мей­ірімділігі, жо­марттығы, же­тім-же­сірлерге қай­­ырым­ды­лығы ел арасына кең та­рап, халық ара­сында құрметке бө­­ленеді. Сон­дықтан халық оны көк­ке кө­теріп, Әзірет Сұлтан ке­­­се­несінде өткен кезек­ті айт на­ма­зы кезінде оған «Мың­ба­сы» ата­ғын береді.

Тілеулі Мыңбасының көзін көргендер оны орта бойлы, қара­торы келген, өткір көзді жан еді деп суреттейді екен. Жү­ректі, алғыр, шешен, әр нәр­сені алдын ала болжай бі­летін көреген адам болған де­се­ді. Мыңбасылық орын­ға да өзі­нің осындай се­гіз қыр­лы, бір сырлы ғажап мі­не­зі­мен жет­се керек. Осы қыз­ме­тін, өзінің жеке байлығын, әке­сі Аллаберген байдан қалған қы­руар мал-мүлікті, жер-суды Тілеу­лі Мыңбасы елдің игі­ліне пайдаланған. Қаланың әр жерінен кедей-кепшік, аш-жа­­лаңаштарға арнап ыстық та­мақ беретін арнаулы орындар салдырған. Қыздар, балалар үшін арнаулы мектептер ашып, мұ­ғалімдеріне көмек жасап, жа­лақы төлеп тұрған. Тілеулі Мың­басының осындай жоғары адам­гер­шілігі, парасаттылығы халық ара­сында оның беделін арттыра түс­кен. Ол кезде әр отбасына мін­деттелетін түтінпұл деген са­­­лық болған. Соны төлеуге ша­­­­масы келмеген отбасының қа­­­­рыз­ын қаладағы байлардың мой­­нына іліп, төлеттіріп отырыпты. Мыңбасының жеке ба­сы­ның қасиетін, әділдігіне тән­ті бол­ған байлар да Тілеуліні құр­мет­тегендіктен, айтқанын екі ет­пеген.

Тілеулі Мыңбасының 1907 жылы Ресейдің ІІ Думасына Сырдария уәлаятынан депутат болып сайлануына да халық арасындағы осындай биік беделі әсерін тигізген болуы керек. Бұл мәслихатқа Түркістанның маңайындағы аймақтардың бол­ыс-билері, байлары, зиялы аза­маттары жиналып, Дума де­пу­­­таттарын зор дайындықпен қар­­с­ы алып, Тілеулі Мыңба­сы­ның үйінде күндіз-түні жиын өт­кізеді. Осы жиында Тілеулі Мың­басының Думада сөйлейтін сөзі, Дума мінберінен қоятын мә­селесі пысықталады. Кейін Ду­мада сөйлеген сөзінде сауат­сыз қазақ жастарын әскер қа­та­рына шақырмау, қазақ ба­ла­­лары үшін мектептер ашу, қа­­зақ ауылдарында емдеу ме­к­е­мелерін ашу, тағы сол сияқ­ты халық арасында өзекті бо­лып отырған мәселелерді кө­­те­реді. Бір сүйсінерлігі – Тілеулі Мыңбасының орта­ға сал­ған пікірлерінің алаш­тың ар­дақ­ты азаматтары Әли­хан Бө­кей­хан­ның, Бақыт­жан Қара­тай­дың ойларымен ұш­та­са­тыны. Бас­тауыш сы­нып­тық қана бі­лі­мі бар ел аға­сы ой­ла­ры­ның қа­зақ­тың Ә.Бөкейхан сияқ­­­ты да­нышпан ұлдарының ар­ман-ті­легімен бір арнада то­ғы­суы Ті­леулі Мыңбасының кө­кі­ре­гі күм­бірлеген жан болғанын аң­ғар­тса керек.

Тілеулі Мыңбасы алпыс жас­­ты алқымдағанда әйелі қай­тыс бо­лады. Бұл әйелінен Ма­қан атты ұл бала сүйеді. Ма­қан Тілеулінің өзіне тартып, ал­­ғыр, батыр болып ержетеді. Ел арасында оның өже­ттігі, ақыл­дылығы жөнінде әң­гімелер кең тарайды. Бірақ ұлы ертерек қайтыс болып кетеді де, Тілеулі Мыңбасы күйікке шы­­дамай ауруға ұшырайды. Кей­інгі әйелінен бір ұл, бір қыз сүй­­генімен, олардың қызығын к­өре алмай көз жұмады. Ұл мен қы­з­­­дан тараған ұрпақ қазіргі кез­­де өсіп-өнген үлкен әулетке ай­­налды.

Бүгінгі күнге дейін ныспысы ғана белгілі болып келген қай­­раткер Тілеулі Мыңбасыға қ­а­­­тысты ел аузында айтылып жүр­ген әңгімелердің ұзын-ыр­­ғасы осындай. Тәуелсіз ел атан­ға­нымызға ширек ғасыр толып оты­р­ған бүгінгі күн биі­гінен өт­кен тарихымызды шол­ған кез­де жеткен жетістіктерімізге осын­дай аяулы ағаларымыздың да сі­ңір­ген еңбегі зор деген ой тү­йе­­міз.

Тілеулі Аллабергенұлының есімін ұлықтап, өткен тарихы­мыз­дағы бізге беймәлім тұс­та­рын ашуда тарих ғылым­да­ры­ның докторы, профессор Өмір­зақ Озғанбаевтың сіңірген ең­бегі зор.

Осындай тынымсыз еңбегі ар­қылы ұрпақ сабақтастығын сақ­­тауға үлес қосып және жас ұр­пақтың бойына тарихи-та­нымдық құндылықтарды дары­ту бағытында атқарған ға­лым­дарымыздың еңбегін ұлт та­ри­хының нағыз жоқ­тау­шы­лары деп тануымызға болады.

Жеңісбек Мәуленқұлов,
Оңтүстік Қазақстан облыстық ардагерлер кеңесінің төрағасы

КОЛУМНИСТЕР

Гүлзейнеп Сәдірқызы,

Ең ауыр күнә

Ана құрсағындағы шара­на­ның 18 күнде жүрегі соғып, 8 апта­да айналасындағы тір­ші­л­ікті се­зе бастайды екен. Ал 12 апта­да саусағын сорып, ба­сын қимылдатады. Міне, сол кеу­де­сі­не жан бітіп, адам кейпіне келген шақалақ өзіне келе жатқан қау­іпті, жасалатын қиянатты сез­генде жиырылып қарсылық көр­сететін көрінеді. Демек, әйел ағ­­засында жүріп жатқан табиғи қа­лыпты күшпен бұзып, баланы жасанды жолмен алдыртып тас­тау әйел үшін құдай алдында күнә, адам алдында қылмыс де­се де болғандай. Өйткені, Ис­лам дінінде кісі өлтіру ең ауыр кү­нә болып есептеледі. Ал ана құр­са­ғындағы кеудесінде жаны бар шарананы кесіп, бөлшектеп алып тастау ауыр күнәға жатпай ма?..

Самат МҰСА, «Егемен Қазақстан»

Ұлттарды ұйыстырудың ұтымды үлгісі

1995 жылғы 1 наурызда Мемле­кет басшысы Нұрсұлтан Назарбаев Қазақстан халқы Ассамблеясын құру туралы Жарлыққа қол қойды. Сөйтіп, Президент жанынан басты міндеті мемлекет пен азаматтық қоғам институттары арасындағы әріптестік негізінде этностар мүдделерін қорғауды қамтамасыз ету, тиімді этносаралық іс-қимыл жүргізу, біртұтас саяси, құқықтық, мәдени орта қалыптастыру болып белгіленген жаңа консультативті-кеңесші орган құрылды.

Айбын ШАҒАЛАҚ, "Егемен Қазақстан"

​Елбасы һәм елдік жобалар

Ғасырға бергісіз осы 25 жылдың ішінде біз санамыздағы «сарысулардан» арылып, еңсемізді тіктедік, елдігіміздің іргесін бекіттік. Отарлық саясат құрдымға жібергісі келген ұлттық құндылықтарымызбен қау­ыштық. Дініміз бен діліміз қайта жаң­ғырды. Тағдыр жазуымен түрлі кезеңдерде киелі Қазақ жеріне келіп тұрақтаған ұлыстардың ынтымақ-бір­лігі нығайып, біртұтас халық ретінде қалыптасуға бет алды. Оның бүгінгі айқын көрінісі – Елбасының Мәңгілік Ел идеясының Қазақстан қоғамы тарапынан дұрыс қабылдануы және осы мұрат жолында ұйыса бастауы.

Қорғанбек АМАНЖОЛ, «Егемен Қазақстан»

​Тарих кені – туған жер

«Қазағымның көп тарихы Көк­шеде, қаланып тұр Оқжетпестей текшеге»... Осыдан біраз жылдар бұ­рынғы бір өлеңімізде осылай деп­піз. Шын мәнінде де Көкшетау халқымыздың кенен тарихы қат­пар­ланған қасиетті жерлерінің қа­тарынан ойып тұрып орын алатынына сөз бар ма?

Алдан СМАЙЫЛ, жазушы, Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты

​Ұлтты танып болдық па?

Өткен 25 жылдың ішінде дамыған елдердің үлгісінде технологиялық трансфертті жүзеге асырдық. Алыс-жақын мемлекеттермен экономикалық қарым-қатынастарды реттедік. Осы үдерістерді қорытындылаған ғылыми орталықтар Қазақстанда экономиканы нарыққа көшіру үрдісі аяқталды деп отыр. Яғни, ендігі кезекте әлеуметтік-рухани, адами-шығармашылық мұрат­тарды сол экономика арқылы баянды етуді шұғыл қолға алу керек.

Пікірлер(0)

Пікір қосу