Өнегелі турнир немесе ұлтты сүюдің үлгісі

Шахматтың не құдіреті бар, осы?! Апыл-тапыл басқан сәбиді де, қалжыраған қарияны да баурап, арбап алатын?! Адам жүрегін жаулап, санасын матап тастайтын шахмат – тұңғиық бір жұмбақ әлем. 97 жастағы Қази Мұхамедияров ақсақалдың Алматыдағы «Ардагер» шахмат клубына қарсылас іздеп келіп, тартысқа түсетінін немен түсіндіруге болады?! Сол құштарлықпен, ерекше құмарлықпен ғұмыр кешіп, қош-қош айтып жалғаннан өтті қария.
Егемен Қазақстан
16.05.2017 3618
2

Қалт-құлт етіп әрең жүретін қариялар Алматыдағы 28 гвардияшы-панфиловшылар паркі ішіндегі «Ардагер» шахмат клубына келгенде, жанығып кетеді, тақта үстінде жарқ-жұрқ етіп най­зағай ойнап жатқандай. 64 тор­лы шаршы тақта үстінде иық­­­тарын қомдап, жанарлары жар­қылдап, буырқанып айқасқа түседі. 
Арғы-бергі шахмат тарихында өзінің дара қолтаңбасымен ерекше із қалдырған Кубаның біртуар перзенті Хосе Рауль Капабланка бар-жоғы төрт жасында қалқиып тұрып шахматшы әкесін ұтқан. Қазақ елінің мақтанышы, төрт дүркін әлем чемпионы Жансая Әбді­мәлік бес жасында сайысқа түсе бастады.
Бұлар – кәсіби шахматшылар. Бірақ өзге салада жүрсе де ғұмыр бойы шахматпен тыныстап, шахматшыларды қолдап келе жатқан бір жан бар. Ол – Қазақ елінің еңбек сіңірген құрылысшысы Амантай Бөлекбаев. Қазақ елінде шахматтың өркендеуіне, жас талант­тардың өсуіне жағдай жасап келе жатқан ақ жүрек, жомарт жан.
Жақында Алматыда айтулы шахматшылар басын қосқан дәс­түрлі халықаралық турнир өтті. Қалалық Шахматшылар одағы­ның президенті Амантай Бөлек­баев жүлдесіне арналған бұл ха­лықаралық турнир қашанда тар­тысқа толы. Жарысқа көрші ел гроссмейстерлері де үнемі құл­шы­на, білек сыбана жетеді. 15 жыл­дан бері өткізіліп келе жат­қан жарысқа ел шахматшылары да үлкен ықыласпен қатысады. Тур­нир жылына екі рет өткізіледі: көктемде және күзде. Жүлде қоры да қомақты. Бас жүлде – 225 мың теңге. Үздік шығатын 12 шах­мат­шыға түгелдей қаржылай жүл­де та­ғайындапты. Мұндай жомарт жанды көргеніңіз бар ма?! Турнир тартысы шахматтың 15 минуттік рапид түрі бойынша өтті. Үш күнге созылған рапид жарысы. Күніне үш турдан. 60 шахматшы ішінде 9 гроссмейстер! Жарыс беделін осыдан-ақ байқауға болады. Тайталасты тартыста оза шауып бәйге алған – оралдық Азамат Өте­ғалиев. Тоғыз турдан 8 ұпай жи­нады. Өзбекстандық Антон Филипов 6,5 ұпаймен 2-орында. Алма­тылық Азамат Дәуренбеков тура сондай ұпаймен үшінші орын­ға тұрақтады. 
Әйелдер арасынан коэффи­циент ар­қылы Шолпан Жыл­қай­дарова 1-орынға көте­рілді. Қор­­лан Рыс­баева – екінші, Ксения Бала­­баева үшінші орында. Үш шах­мат­шының да ұпайлары бірдей – 4,5.
Ардагерлер жүлдесі тағы бар. Бас жүлдеге Владимир Илин­­ский ие болды – 5,5 ұпай. Сабыр Сыз­дықов екінші, Марат Пірімбетов үшін­ші орында. Екеуінде де 5 ұпайдан.
Оқушылар арасындағы жүл­дені Рамазан Жалмаханов жеңіп алды. 7-сынып оқушысы талайдан жұрт назарын аударған шахматшы.
Рапид жарысы аяқталған соң, келесі күні 50 шахматшы 3 ми­нут­тік блицтен «Күміс самауыр» тур­ни­ріне білек сыбана кірісті. Он орынға жүлде тағайын­далған. Бас жүлде – 150 мың теңге және «Күміс самауыр». Турнир кестесінің ең соңын­дағы ойыншыға да жүлде тағайындапты – күміс шәйнек.
Сарт-сұрт, сарт-сұрт. Қимыл­дарына көз ілеспейді. Уақыт тыныс­ты тарылтып, бітуге 1 секунд қал­ғанда сарт еткізіп шах­мат сағаты түй­месін басып үлгереді-ау. Секең етіп 3 секундты көрсетіп тұрады. Әр жү­ріске 2 секунд қосы­лады ғой. Үш се­кунд гроссмейс­терлер үшін тыныс алатын мүмкіндік.
Үлкен шахматшылар жүзде­рінен қандай қиын сәтте де абыр­жуды аңғару қиын. Уақыт тықсырып, тыпыршытқан сәтте де салқынқандылықтарын жо­ғалт­­пайды, селт етпейді. Мұны өзіміз ойынын қадағалаған гроссмейстер Ринат Жұмабаевтың тартысында байқадық.
Ринат осының алдында ғана өткен Қазақ елі біріншілігінің чемпионы. 19 жасында гроссмейстер болған Жұмабаев ел намысын абыроймен қорғап келеді. 
Ақыл-ойдың қазығы – ғылым! Сол ғылымыңыз – шахмат. Шах­маттың әрі спорт, әрі өнер, әрі ғы­лым екенін орыстың аса дарынды шахматшысы, жеңіліп көрмеген әлем чемпионы Александр Але­хин айтып, дәлелдеп кеткен. Осы бір жолды таңдаған талай ақыл­ды қазақ жастары қазір толқын-толқын болып қаулап өсіп келеді. Аз ғана жылдың ішінде тау өзеніндей буыр­қанып талай жас әлем чемпионы болды. Өткен күзде ғана Бату­ми қаласында өткен әлем чем­пио­натында 8 жасқа дейінгілер ара­­сынан тағы бір талант жарқ етті. Айша Зәкірова – әлем чемпионы!
Сол жолғы 12 жасқа дейін­гілер арасындағы әлем чемпионы – біздің Бибісара Асаубаева. Ресей елінің намысын қорғады. Неге бұлай? Бағалай алмадық па? Би­бісара 11 турда 10 ұпай жинады, бірде-бір рет ұтылмады. Асаубаева бес дүркін әлем чем­пионы! Жат ел намысын қор­ғаған жас талант... Өкі­нішті-ақ... Мұн­дай талантты Ресей енді оңай­лықпен уысынан шығара қоймас. 
50 шахматшы 25 жұп болып тартысқа түскен 9 турдың най­зағайлы сайысы да зу ете түсті. «Дебют» клубында дамылсыз сар­тылдаған сағат тілі де тоқтады. Бас жүлдеге тағайындалған ақ­шалай сыйлық пен «Күміс самауырды» Азамат Өтеғалиев азу­лы қарсыластары алдынан жұ­­лып әкетті. Екінші орында Әнуар Исма­ғамбетов. Үшінші жүлде Рустам Хуснидинов қан­жығасында кетті. Соңғы екеуі де гроссмейстер.
Осы жарыста үстелге бойы жетпегендіктен аяғын астына қайы­рып отырып ойнаған тоғыз жасар Әдемі Қуанышбекқызының қадамы қуантты. Ойнағанына бір жарым жыл ғана болған Әдемі жетпіске иек артқан тәжірибелі спорт шеберлігіне үміткер шахматшыны да тыпыр еткізбей ұт­қанына куә болдық. Бұл да ел шахматының қарқынын, болашақ Жансая Әбдімәліктердің өсіп келе жатқанын аңғартады. 
Айтпақшы, Жансая бұл жа­рыс­қа қатыспады. Әлемдік додаға дайындалып жүр. Қазан айының басында Италияда 20 жасқа дейін­­гілер арасында әлем чемпионаты басталады. Жансая балалар арасында өтетін әлем чемпионатына қатысуды 12 жасында-ақ қойған. Ол жақта Жансаяға қарсылас жоқ. Сол ортада жүріп төрт дүркін әлем чемпионы болды. 14 жасын­да гроссмейстер! Бөлекбаев осы Жан­сая сияқты талай талантты жасқа көмек қолын созып келе­ді. Соның ішінде Рамазан Жал­маханов та бар. 
Жансая да осы жарыста талай ойнаған. Талай талант осы турнирде шыңдалды, қанат қақты.
Жұрт тарауға бет алды. Шах­­матшылар бірінен кейін бірі келіп мүгедектер арбасына т­аңылған Амантай Бөлекбаевқа алғыстарын жаудырып, деніне саулық тілеп, қоштасып жатыр.
– Елімнің шахматы өркен­десін, бүгінгі жастар қазақтың талантты халық екенін дәлелдесе екен деп ғұмыр кешіп келемін, – деді бір сәт ойға түсіп. – Шамам келгенше қолдаумен келемін. Төрт күнге созылған жарысқа мық­тылар түгелге жуық қатысты, қуанып барады. Осылардың қуан­ғанына қарап, ерекше шат­тыққа бөленем, қолтығыма қанат біткендей болады.
Амантай Қуанышұлы ұл­да­­рының дөңгелеткен шаруалары бар. Ұлдары тапқан-таян­ғандарын турнир тоқтап қалмаса екен деп әке алақанына салады. Балаларының адал сезімдері, әке көңіліне қаяу түсірмейік деген ақ пейілдері. Ал Әбекең болса, олардың маңдай терімен жинаған қаржыларын жарыс жүлдесіне тігумен, тарыққан таланттарды қолдауға жұмсаумен келеді. Орайы келгенде айта кетейік, «Ардагер» клубындағы ондаған үстелдерді, соларға жетерлік барлық шахмат фигураларын станоктарда жондыртып дайындатқан да осы Бөлекбаев. «Еліме, халқыма не жақсылық жасадым?!», деген ой санаңда жүрсін деуші еді әкесі Қуаныш. Әке сөзін тұмардай тағып, ғұмыр кешіп келеді қайсар жан. Неткен қайсарлық, неткен жүрек!
Алпамсадай жігіт еді бір кезде... Қарулы екі жігіт мүгедектер арбасындағы Әбекеңді тік көтеріп жайлы машинаға отырғызып жатты. Тәні сау, жаны мүгедек қан­ша­ма жан жүр десеңізші арамызда...

Зейнел ЖЕКЕЙҰЛЫ,
журналист

АЛМАТЫ

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

24.09.2018

Оралда бокстан халықаралық турнирдің жеңімпаздары анықталды

24.09.2018

Қазақстанда ұшақ билеттері арзандауы мүмкін

24.09.2018

Қазақстанда 14 миллион тоннаға жуық астық жиналды

24.09.2018

«Түн құдайы» фильмі Парижде өткен ретроспектива барысында көрсетілді

24.09.2018

Универсиада алауы Алматы арқылы өтті

24.09.2018

Бүгін Бакуде үш дзюдошымыз белдесуде

24.09.2018

Бизнес салымдар үшін қай қаржы ұйымы тиімді?

24.09.2018

Юлия Путинцева WTA жаңартылған рейтингінде 46-орынға көтерілді

24.09.2018

БҰҰ Бас Ассамблеясының 73-ші сессиясы өз жұмысын бастады

24.09.2018

Виктория көліндегі апатта қаза тапқандар саны 225 адамға жетті

24.09.2018

Солтүстік Қазақстанда Жансүгір батырға еңселі кесене тұрғызылды

24.09.2018

Музей қызметкерлеріне үстемеақы төленгені жөн

24.09.2018

Жергілікті ерекшеліктер ескерілсе игі

24.09.2018

Қайрат «қаһарына» мінді

24.09.2018

Илон Масктың SpaceX компаниясы алғашқы жолаушының есімін жариялады

24.09.2018

Өзен арнасын бекіту – кезек күттірмейтін мәселе

24.09.2018

Медициналық көмек сапасы артады

24.09.2018

Атты әскер дивизиясының тағдыры

24.09.2018

Ұлттық рухтың ұстыны

24.09.2018

ШҚМТУ – ғылыми зерттеулер мен заманауи технологиялар орталығы

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Асан Мирас,

Ulaǵat pen muraǵat

Qaıǵyly ólimi qalyń jurttyń qabyrǵasyn qaıystyryp, qyrshyn ǵumyry qıylǵan óner, mádenıet, sport sańlaqtary qaı ultta bolsyn az emes. Ondaı has talanttardy halyq eshqashan umytpaıdy. Talanttardyń fánıdegi taǵdyry kelte bolǵanymen, halyqtyń júregi men jadyndaǵy ǵumyryn myńjyldyqtarmen ólsheýge bolady. Aıtalyq, áıgili grek ańyzyndaǵy aıbyndy batyrlar Ahılles pen Gektordyń esimderi dáýirlerden dáýirlerge kóshe júrip, ult sanasynda jarqyrap ǵumyr keshýde. Ańyzdyń epıloginde aıtylǵandaı, keıingi urpaq tıtandardy máńgi eske tutatyn bolady. Tipti, grektiń búkil tarıhy áli kúnge deıin ataqty Gektor men Ahıll shaıqasyna baılanysty óriledi. Biz muny nege aıtyp otyrmyz? Qaı ult bolmasyn, esimi elge eleýli tulǵalaryn este qaldyrýdyń esti joldaryn ustanady. Qazaq tarıhyn aqtarsaq ta, ádebıet betterin paraqtasaq ta túrli klassıkalyq joqtaý úlgilerine jolyǵatynymyz sózsiz. Joǵarydaǵy dańqty grek batyry Ahıllestiń de atyn aqıqatqa bergisiz asqaqtatqan áıgili Gomer abyz. 

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Qasiet pen qasiret

«Dánikkennen qunyqqan jaman» degen sózge mán bersek, munda úlken fılosofııalyq maǵyna bar. Táýba, bireý bireýden nan surap jeıtin zaman emes qazir. Toqshylyq zaman. О́zimizdi qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan barshylyqta, etek-jeńniń keń kezinde dúnıege kelgen, zárýlik kúıin sezinbeı ósken urpaqqa balaımyz. Dastarqannan nan, maı, qant, sút, qaımaq eshqashan úzilgen emes. Sonymyzben baı sanalmasaq ta, bardyń sanatynan bolatynbyz... Qudaı saqtaı gór, taǵamǵa talǵam-talabymyzdyń sharyqtap ósip ketkeni sonshalyq keıde dastarqannan búginde nan qoıylatyn bos oryn tappaı qınalatynymyz ras. Sóıte tura, toqshylyq zamanda ómir súrip jatqanymyzdy sezinbeıtinimiz jaman. Moıyndaǵymyz kelmeıtini qorqynyshty. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Minez adamnyń taǵdyry ma?

Qazir Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy týraly jıi áńgime qozǵalýda. Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – ulttyq kodyńdy saqtaı bilý, ıaǵnı zaman jańalyqtaryn qabyldaı, oǵan ún qosa otyryp, basqa ulttardan árdaıym erekshelendirip turatyn ózińniń ulttyq bolmysyńdy, qazaqy qalybyńdy damyta bilý ekendigi aıtylýda.

Жұмабай ШАШТАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Esti men eski

Elektrondy aqparat quraldaryn qosa qalsań-aq jarq etip shyǵa keletin ánshilerdiń bitim-bolmystarynan syr aýlaı uzaq qadalatynyń bar. Qyz-jigitterdiń arasynda burynnan biletiniń ıa qatarǵa jańa-jańa ilingenderiniń oryndaǵan ánderine qulaı elikpeseń de – beker obaldary káne, beıjaı tyńdap otyrǵyzbaıtyn izdenisteriniń qýaty barshylyq. Bul salanyń jetik bilgiri sanalmasań da, tańdaǵan repertýaryna ózińshe kóńil aýdaryp, naqyshyn ishki tarazyńmen ólshep, órnek ıirimin oısha saraptaısyń ǵoı, baıaǵy. 

Ермухамед Мәулен, «Егемен Қазақстан»

Boljam aıtyp baıyǵandar

Sport bızneske aınalǵaly qashan. Árıne bul sózben qazir eshkim daýlasa almaıdy. Álemdegi eń baı adamdar sportshylar ekeni anyq. Alaıda osy sport bıznesi salasynda alaıaqtyq ta joq emes. Ásirese bás tigip aqsha tabatyndar men qandaı báske qoıý kerektigin usynatyndardan aıaq alyp júre almaısyz. Keńes beretin keń­seler men aqyl aıtyp otyratyn saıttar qap­tady. Aldaǵy ýaqytta alaıaqtardyń arbaýyna túspes úshin bul júıeniń qalaı áreket etetinin aıtyp óteıin. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу