Өзара достық пен сыйластыққа құрылған сындарлы ынтымақтастық

Иран Ислам Республикасының Қазақстан Республикасындағы Төтенше және өкілетті елшісі Моджтаба ДАМИРЧИЛУМЕН әңгіме
Егемен Қазақстан
05.04.2017 1024

– Елші мырза, Қазақ­стан мен Иран арасында дип­ло­­­ма­тиялық қатынас­тар­дың орнағанына биыл 25 жыл толды. Екі ел ара­сындағы саяси, экономи­ка­­­лық са­ла­­лар­дағы қатынас­тардың дамуын қалай баға­­лайсыз?

– Сөзімнің басында мүм­кіндікті пайдалана отырып, Қазақстан Респуб­ли­касы Тәуел­сіздігінің 25 жыл­ды­ғы­мен және Иран мен Қазақ­стан арасындағы дипло­ма­тия­лық қарым-қатынастар ор­науының 25 жылдығымен барша оқырман қауымды құт­тықтаймын! Иран – Қазақ­станның тәуелсіздігін алғаш­қы­лардың қатарында ресми түрде мойындап, саяси қаты­нас орнатуды жүйелі түрде жолға қойған елдердің бірі. Өткен жылы Иран мен Қазақ­стан қатынастары екіжақты деңгейде де, өңірлік және халық­аралық деңгейде де оң үр­діс­пен қарқынды түрде дамы­ды. Дегенмен де, зор әлеуеттің барын ескере отырып, қарым-қатынастар деңгейін арттыра түсетін көптеген салалар бар деп есептейміз.

1992 жылы екі ел арасын­дағы тауар айналымы бар бол­­ғаны 229 мың АҚШ дол­лары болса, 2015 жылы 2 мил­­­лиард долларға дейін өсті. Өткен жылы Тегеранда екі мем­­лекеттің іскерлік орта өкіл­дерінің қатысуымен биз­нес-форум өтіп, оған 200-ден астам компания қатысты. Жалпы құны 1 миллиард дол­лар­ды құрай­тын 50 келісімге қол қо­йыл­ды. Бұл құжаттарда гео­­логия, металлургия, агро­өнер­кәсіп кешені, көлік, ту­ризм, логистика, құрылыс материалдарын өндіру сынды салалар қамтылды.

Қазақстан мен Иранның екіжақты қатынастарының белсенді дамуына екі мемлекет басшыларының тікелей ық­па­лы өте зор. Жоғары лауа­зым­­ды тұлғалардың жаса­ған өзара сапарлары екі ел бас­шыларының қарым-қатынас­тарды дамытуға деген күш-жігерінің көрінісі. Тараптардың аймақтық және халықаралық көптеген мәселелер бойынша көзқарастары ұқсас. Экономика саласында, соның ішінде ауыл шаруашылығы, тау-кен, қай­та өңдеу өнеркәсібі, көлік, тран­зит және инфрақұрылым сын­ды түрлі бағыттарды өз­ара ин­вестициялау жүзеге асырылды.

– Сіздің Қазақстанға кел­геніңізге бірнеше жыл бол­ды. Қандай өңірлерде болдыңыз? Еліміз туралы алған әсерлеріңіз қандай?

– Қазақстанға келгеніме үш жылға жуықтап қалды. Осы уақыт ішінде оңтүстік, орталық, солтүстік пен батыс өңірлеріндегі қалаларға барып көрдім. Облыс­тардың саяси және экономика салаларындағы жауапты тұлғаларымен кездесу барысында осы өңірлердің әлеуе­тімен таныстым. Менің түй­генім – Қазақстан мен Иран­ның мүмкіндіктері мен ар­тық­шылықтары бар, со­ның арқасында бір-бірінің көме­гімен өз экономикалық өсу процесін толықтыра алады.

Сонымен қатар, осы өңірлердегі ұлттардың, дін мен тілдің әртүрлілігі мен үшін өте қызықты болды. Қазақстан халқының қонақжайлығы мен толерант­тылығын да атап көрсеткен жөн.

– Алдағы уақытта екі ел арасындағы қатынастар қай бағытта дамуы керек деп санайсыз?

– Экономикалық тұрғыдан алғанда, географиялық орналасуы, екі елдің арасындағы көптеген экономикалық жағдайлар мен ортақ ұқсастықтарды ескерсек, Иран мен Қазақстан арасында кең ауқымды ынтымақтастыққа мүмкіндік мол. Солардың қатарында сауда, көлік және транзит саласындағы, ауыл шаруашылығы өнімдерін шығару мен өңдеу, мал шаруашылығы мен балық шаруашылығы, тау-кен өнеркәсібі, құрылыс пен жол құрылысы, электр стансалары, жаңа энергия көздері, денсаулық сақтау мен туризм салаларындағы ынтымақтастықты айтуға болады.

Иран Қазақстаннан ірі көлемде астық, металл және басқа да тауар экспорттауды жалғастыруға ниетті. Сонымен қатар, фармацевтика, мұнай-химия өнеркәсібі бойынша әріптестік нығая түсуі керек деп ойлаймын.

Екі елдің транзит, сауда және жан-жақты инвести­циялық жобаларға қатысуы – Иран мен Қазақстан тауарларын басқа елдердің нарығына шығарудың жолы. Қазақстан – Түрікменстан – Иран бағытындағы темір жол желісі арқылы Қазақстан астығын Оңтүстік Азияға, Африка елдеріне шығару мүмкіндігі кеңейді. Сол сияқты, Батыс Еуропа – Батыс Қытай транзиттік автобанының Иран үшін де маңызы зор. Біз Қазақстан арқылы Қытай, Ресей нарығына жол аштық. Саяси тұрғыдан алып қарағанда, екі мемлекет аймақтық және халықаралық мәселелерде ынтымақтаса алады.

– Ираннан бірқатар экономикалық санкция­лардың алынып тасталғаны Қазақстан-Иран сауда, инвестиция қатынастарына оң ықпал ете ме?

– Иранның ядролық бағдарламасы жөніндегі келісім аясында Иранның басқа мемлекеттермен, оның ішін­де Орталық Азия мемлекеттерімен өзара ықпалдасуы үшін жаңа жағдайлар жасалды, шектеулер мен санкциялардың кейбірі, сондай-ақ, қарым-қатынастар­ға ықпал ететін психологиялық ахуал шешілді. Екі мем­лекет арасында экономикалық делегациялар­дың сапарлары жүзеге асты. Барыс-келіс кезінде қол қо­йыл­ған құжаттардың нәтижесінде көптеген жобалар мен ын­тымақтастық ету жолдары ұсынылды. Екі ел аза­маттарының барыс-келісінің айтарлықтай ұлғаюы және әуе рейстерінің көбеюі қарым-қатынастардағы жаңа ахуалдан хабар береді.

Әрине, бұл келісімдерді жүзеге асыру екі елдің арасындағы сауда айналымы мен инвестицияларды арттыруға жағдай туғызатын болады.

– Қазақстанның ядролық қаруды таратпау бойынша ұстанымын Тегеран қалай бағалайды?

– Ядролық қару бүкіләлемдік қоғамдастық пен адамзатқа қауіп-қатер болып табылады. Барлық елдер ядролық қаруды таратуды болдырмау және ядролық қарусыздану жолында күш-жігер жұмсауы қажет. Қазақстанның ядролық қаруды таратпау жөніндегі ұстанымын оң бағалаймыз. Бұл ұстаным Қазақстанның ядролық қарудың қатерін түсінетіндігін көрсетеді. Иран мен Қазақстан ядролық қаруды таратпау мен ядролық қарудан азат Таяу Шығысты құруда бірдей бағыт ұстанады, халықаралық қоғамдастықта осы мәселе бойынша ынтымақтастық етуде әрі бір-бірінің бастамаларына қолдау көрсетуде.

– Қазақстан-Иран қатынастарын дамытудағы екі ел Президенттері Нұрсұлтан Назарбаев пен Хасан Руханидің рөліне тоқталып өтсеңіз.

– Қазақстан тәуелсіздігін алғаннан бастап күні бүгінге дейін екі ел басшыларының көзқарасы өзара құрмет пен достық негізінде қарым-қатынастарды дамытуға бағытталған. Соңғы жылдары екі мемлекет басшыларының арасында өте жақсы қарым-қатынас орнаған. Иран Президентінің 2014 жылдың қыркүйегі мен 2016 жылдың желтоқсанындағы Қазақстанға сапары және де Қазақстан Президентінің 2012 жылдың тамызы, 2014 жылдың желтоқсаны мен 2016 жылдың сәуір айында Иранға жасаған сапарлары екі ел ынтымақтастығындағы бетбұрысты сәт болып, осы сапарлар барысында көптеген құжаттарға қол қойылды.

– Қазақстандағы иран диаспорасының тыныс-тіршілігі туралы не айтасыз? Олардың еліміздегі ахуалға көңілдері тола ма?

– Қазақстанда иран этносының біраз өкілі тұрып жатыр. Ирандықтардың Орталық Азия және Кавказ халықтарымен тығыз тарихи қарым-қатынастарына байланысты, Кеңес Одағы құрылған кезде, шекаралар жабылған уақытта осы өңірде саудамен айналысқан ирандықтардың көбі кері қайтуға келіспеді. Жарияланған құжаттар бойынша 1937-38 жылдары шамамен 2 мыңға тарта ирандық отбасы, яғни 6 мыңнан астам адам Кавказдан Қазақстанға көшіріліпті.

Сондай-ақ, 1947 жылы 600-ден астам ирандық Қазақ­станға көшіріледі. Бұл адамдар мен олардың ұрпақ­тары қазір Қазақстанның басқа да азаматтары сынды осы елдің өркендеп, дамуы үшін еңбек етеді. Олар Иран мен Қазақстанның достық көпірі іспеттес. Екі тілге де жетік, екі елдің де менталитетімен таныс болуына байланысты, олардың екі елдің экономикалық қатынастарында алар орны зор.

– Ирандағы қазақ диаспорасы туралы айтып өтсеңіз.

– 1930-жылдары Қазақстанда орын алған ауыр жағдайларға байланысты, қазақ халқының бір­ша­масы Иранға қоныс аударды. Оларды иран халқы жылы қарсы алды. Олар негізінен Гүлстан провин­циясында шоғырланған. Бірнеше ұрпақ ауыс­қаны­мен, олар сол бұрынғысынша ұлттық салт-дәстүрін сақтап қалды.

Әрине, Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін олардың бір бөлігі тарихи Отанына оралды. Ирандағы қазақ этносы өзге де иран азаматтары сынды бірдей саяси, әлеуметтік және азаматтық құқықтарға ие және өз отандастарымен бірге бейбіт өмір сүріп жатыр. Олардың біразы екі ел арасындағы экономикалық алыс-берістерді дамытуға белсенді үлестерін қосып жүр.

– Қазақстан мен Иранның рухани, мәдени қаты­нас­тарының тарихы өте тереңнен басталады. Қазақ­стан­ның әдебиетімен танысуға мүмкіндігіңіз болды ма?

– Қазақстанға келген бойда қазақ тілін үйренуге ден қойдым және белгілі деңгейде жетістікке жеттім деуге болады. Әрине, қазақ әдебиетімен танысу үшін қазақша кітаптардың парсы немесе ағылшын тіліндегі аудармаларын оқимын. Газеттегі материалдар мен кітаптардың мазмұнын түсіну үшін қазақ тілінде фильмдер көріп, жаңалықтар тыңдауға тырысамын. Қазақ әдебиетімен және мәдениетімен қысқаша таныстығым арқылы, екі ұлт пен екі мемлекеттің ортақ тұстарын көбірек түсіне бастадым.

– Әңгімеңізге рахмет.

Әңгімелескен
Арнұр АСҚАР,
«Егемен Қазақстан»


СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

21.10.2017

5,5 пайыздық мөлшерлемемен несие бере бастады

21.10.2017

Роналду жылдың ең үздік футболшысын атанды

21.10.2017

Мешітті тонаған азамат ұсталды

21.10.2017

Кәсіпкерлер палатасы есеп берді

21.10.2017

Қазақ романсиадасына 20 жыл

21.10.2017

Қырғыз саясаткері Нұрсұлтан Назарбаевқа өтініш білдірді

21.10.2017

Сарыағаштық шаруалар қайта өңдеу ісін жандандыра бастады

21.10.2017

Газ келді. Қосуда қиындық бар

21.10.2017

Рухани келісім – бейбітшілік негізі

21.10.2017

Ауғанстан мешіттеріндегі жарылыстан құрбандар саны артуда

21.10.2017

Түркияда Қазақстан мәдениеті мен киносының күндері

21.10.2017

Қостанайда құқық қорғау қызметтері орталығы ашылды

21.10.2017

Қарттар үйіне көтеру құрылғысын тарту етті

20.10.2017

Қазақстанның Қауіпсіздік Кеңесінде кадрлық өзгерістер болды

20.10.2017

Астанада жетімдер саны азайды

20.10.2017

Сарыағаш ауданында қарқынды бау көлемі артып келеді

20.10.2017

Тараз Мемлекеттік педагогикалық институтына 50 жыл толды

20.10.2017

Қазпоштада ашық есік күні өтті

20.10.2017

Сағынтаев DFJ венчурлік компаниясының тең құрылтайшысымен кездесті

20.10.2017

Оралда Алаш тарихына арналған халықаралық конференция өтті

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Кімді тұлға тұтамыз?

Баяғының жастарына «Мен өмір­ден өзімді іздеп жүрмін» деп сөйлеу тән болатын... Жақында Америкада оқып жүрген қазақ­стандық жас өреннің пікірін тыңдап көруге тура келді.

Жылқыбай ЖАҒЫПАРҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Дауыл алдындағы тыныштық болып жүрмесін

Төрткүл дүниені тығырыққа тіреген 2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысы мен 2009 жылғы «ұлы рецессиядан» енді ғана оңала бастаған әлем экономикасы 2016 жылдан бастап баяу да болса тұрақты даму бағытына бет бұрды.

Бақытгүл САЛЫХОВА, педагогика ғылымдарының кандидаты

Шексіз білім

«Білім шексіз бе, әлде білімнің шегі бар ма?» деген сұраққа жа­­уап­ іздеп жүріп, Оксфорд уни­вер­ситетінің профессоры, матема­тик Мар­кус дю Сотойдың «Біз нені біле алмаймыз: білім шегіне сая­хат» («What we cannot know») ат­ты кітабын сатып алдым. Про­фес­сор бұл кітабында нөлден бас­­­тап жетіге дейінгі межені бел­гілейді. Нөлінші межені «Белгілі, бірақ белгісіз» әлде «Белгілі, бірақ бей­мәлім» деген дұрысырақ па?­ Біз біле­тін нәрседен бастап еш­қашан біле алмайтынға, ал одан шек­сіздікке дейінгіні тұспалдайды. Біз нені білмейміз және нені біле ал­маймыз? 

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Ұялы байланыс: ұтқан кім, ұтылған кім?

Бүгінде ұялы телефонды пайдалан­байтын адам кемде-кем. Олай болса осынау ертелі-кеш қолымыздан тастамай «рахатын» көріп жүрген игілік үшін кімдерге қанша ақша санап береді екенбіз?  

Талғат СҮЙІНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Қарсылық па, таршылық па?

«Біреу Алматыға бір «КамАЗ» сәбіз әкеліп төгіп, елге тегін таратты» деген хабардың шығуы мұң екен, веб-сайттар ақырғы жаңа­лықтың айналасына шыбындай үймеледі. 

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу