Қазақ аты-жөнінің жазылуы

Ауыл балалары алқа-қотан отыра қалып даңқты Бауыржан Момыш­ұлының соғыстағы ерлік-хикаясын қыз­дырғанда жерлесімізге Батыр ата­ғын қазақша фамилиясы үшін бер­мепті деп қызыл кеңірдек болып қа­лушы ек!..
Егемен Қазақстан
08.08.2017 577

Олай демейік десек хат танып, кітап тіміскілеп қалған жайы­мыз бар – Лениннен басқа фами­лияның барлығы неге «ов» пен «ев»-ке, «ова» мен «ева»-ға бітеді деп миы­мыз және «ашиды»?! Үлкендер «орыс­ша солай» деп қысқа қайырса, «онда неге Ленин орысша емес, Момыш­ұлы ше...» деген сауалды қоя алмай тағы кібіртіктейміз. Иә, біздер – «Қайрат» пен қазақ киносына жү­регіміз қалай ауырса, «ов» пен «ев»-ке жүрегіміз солай ауырып өскен ұрпақтың өкіліміз!

Тәуелсіздік таңы атқан тұста «Егемен Қазақстан» газетінің бас редакторы Шерхан Мұртазаның бір күнде «ев»-тен айырылуы мұң екен, Қазақстанның  төрт бұрышындағы барлық – аудандық, облыс­тық, республикалық газеттердің бет­терінде авторлар мен журналистер жаппай «ов» пен «ев»-сіз шыға бастады.  Сондағы «Егеменің» құдіреті-ай, шіркін! Сондағы қазақтың рухани мүд­дедегі ұйымшылдығы-ай, шіркін! Мұн­дай құбылысқа куә болу да – бақыт! Сол кезеңнің бір оқиғасы есімде... Кор­бюрода кезекшілік өткізіп, газет бет­терін сүзіп, көзге түскен қатесін түзеп, күзеп жатқанмын. «Егемен Қа­зақстанның» арнаулы тілшісі  мақа­ла­сына «Сәуле Досжанова» деп қол қойыпты. Бұлайша өз газетіміздің бас­тамасына өзіміз қарсы шығу жарамас деген асығыс, аптыққан көңілде Досжанованың «ова»-сын қидым да тастадым. Кезекші – газеттің сол күнгі нөміріне жауапты адам, редакцияның сол күнгі «жарты патшасы»!

Ертеңгісін кезекшіліктен кейін сал­ты­мызға сай жарты күн тынығып жұ­мыс­қа келсем, әріптесім «...Сәуле іздеп жүр!» деп зәремді ұшырды. «Егемен­нің» бастамасына қанша жерден жан­ашыр болсам да, жеке тұлғаның ішкі ша­руасына – «ова»-сына түндегі қол сұқ­қаным есіме түсіп, «тың басым» ды­­ңылдап, отыра кеттім. Қандай жауап қатам, қатты састым? Екіарада Сәуле жеңе­­шеміз де кеп қалды. «Ә, ә... «ова»-ны алып тастаған сен бе? Газетті көрген Дүкең: «Сәуле, саған сауап болды. Ел газе­тінде жүріп, фамилияңды түземеген өзіңнен көр. Кезекші дұрыс жасаған... деп сөкті!..»

Қазақтың даңғайыр жазушысының жұбайы жарқылдай сөйлеп, жадырай күліп, «рахметін» айтып жатыр. Дүниеде Дүкенбайдай аяулы ағамыздың барлығына, мені бұлай құтқарғанына мұндай қатты қуанбаспын!

Содан кейін мұндай мәселеде аса сақ жүрсем де, арада көп жыл өткенде, кезекті қызметте «Ксандра Силанти» деген бір қызық аты-жөнмен ұшырастым. Неміс жерінен келген, бірақ, орыс тілінде ағып тұрған қыз балаға көкейді жеген сауалымды ақыры қойдым. «Несіне таңданасыз?», деді, әріптесім жымиып, «Менің аты-жөнім қазақша, «ева»-ны алып тастағам». Германияда туған, бұрынғы кеңес офицерінің қызы Александра Силантьеваның «Егеменнен», Шерағамнан басталған үрдісті неше жылдан соң есіме салғанына қуандым!

Шіркін, «Егемен», шіркін Шерағаң сол жылы ешбір министрліксіз, ономастикалық комитетсіз-ақ, ешқандай да басқарманың шешімінсіз болашақ қазақ аты-жөнінің эталонын жасап берген екен де! Осы арада «Егеменнен» бас­талған үрдістің баспасөздегі  сонда­ғы «жарылыс-дүмпуі» туралы да айт­қан ләзім. Бір топ – аты-жөнінің «и» хар­пімен, бір топ – «ұлы» я «қызы»-мен аяқталғанын қалады. «Тегі» мен «ата», «апа», «немересі» дегендер де жа­рысып кетті. Түптеп келгенде онысы грузиннің «швили» мен «идзе»-сі, армянның «ян»-ына кеңесше еліктеу еді. Оқымыстыларымыз да «сол­қылдап» тұрды. Еркетей есімді до­сымның академиялық білімі жоқ болса да, «оу, біздің «хан», «құл», «бек», «бай», «қызы», «әлі»-леріміз сол «швили-мвили»  емес пе, неге бас ауыртамыз, а?», деп мұңаятын сонда! Біз «мүдделер ұйым­шылдығын» бұл жолы көрсете алмадық, бәрін бір жүйеге түсірейік те деген сөзі өтімді тұлға, құзырлы ведомство табылмады! Аты-жөндегі бірізділік жеңісі көпке дейін орнамай қойды...

Біз ол кезде 4-сыныпта оқимыз... Зәумен сыртқа шығып кететін мұғалі­мі­міз «Тәртіп бұзған балалардың аты-жөнін маған жазып бер», деп Нияз­бек­ке тапсырса, «Ағай жоқта шулаған оқушылар: Артеліп, Әлімбекіп, Қан­сей­тіп, Мырзабайып...» дей келіп, ақ жүрек белсендіміз «Оспанып» деп өзін де тіркеп қояр еді. Аты-жөнді қазақ­шалағаныңда қайта сол Ниязбекте біріз­ді­лік болған екен-ау! Десе де ертеңдер «Егемен Қазақстанда» жарияланатын биылғы оқуға түскен талапкерлер тізі­міне зер салыңызшы, көңіліңіз мар­қая­ды. Қазақша «ов»-ы мен «ев»-і, «ова»-сы мен «ева»-сы жоқ аты-жөн деген солар! Бұлар – жаңа дәуірдің қазақтары. Бәрі де «Егеменнен», Шерағаңнан басталған...

Талғат СҮЙІНБАЙ,
«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

19.01.2018

Қ.Тоқаев Елбасының БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесіндегі сөзі туралы пікір білдірді

19.01.2018

ОҚО тұрғындары салымдарының басым бөлігін ұлттық валютада сақтауда

19.01.2018

Ақтөбедегі автобус апатынан қаза болғандардың толық тізімі жарияланды

19.01.2018

Нұрлан Ноғаев: Шақырылған дәрігерлерге қолайлы жағдай жасауымыз керек

19.01.2018

Маңғыстаулық ұстаздар баспаналы болды

19.01.2018

Алматыда бастауыш сынып оқушылары арасында футболдан чемпионат өтті

19.01.2018

Маңызды мүмкіндіктер

19.01.2018

Шаттық Батан шығармалары шашқан шуақ

19.01.2018

Атаның ақылы

19.01.2018

Айгүл Үсен. Балдырған рухани сүйенішке мұқтаж

19.01.2018

Жүсіпбек Қорғасбек. Балалар әдебиетінің кейіпкері мен идеясы

19.01.2018

Бекен Ыбырайым. Виртуалды кеңістік тұтқыны немесе ұрпақты өз діліне қалай қайтарамыз?

19.01.2018

Өмірсүйгіштікке тәрбиелеп жүрміз бе?

19.01.2018

Сөз еркіндігі және балама пікірге төзімділік

19.01.2018

Электронды пішімдегі квота диқанның көңілін көншіте алды ма?

19.01.2018

Еуразияның болашақ «қаржы қақпасы»

19.01.2018

Ғажайып жаңалықтар

19.01.2018

«Тәуелсіздік дәуірі»: түйін және болашаққа көзқарас

19.01.2018

Қауіпсіздік Кеңесі төрағасының мәлімдемесі

19.01.2018

Елбасы Goldman Sachs басшысымен кездесті

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Дархан ӨМІРБЕК, «Егемен Қазақстан»

Сөз еркіндігі және балама пікірге төзімділік

АҚШ-та білім алып жүргенімізде екі апта бойы сөз бостандығы абсолют­тік болуы тиіс пе деген тақырыпты тал­қыладық. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Ғажайып жаңалықтар

Заманауи экономиканың дамуы адамзатқа орасан зор жаңа мүмкіндіктер ұсынатындығын, соған сай экономиканың кейбір дәстүрлі салаларының түбегейлі өзгеріске түсетінін қазірдің өзінде байқауға болады. Тек бір ғана ауыл шаруашылығын алып қарайықшы.

Қорғанбек АМАНЖОЛ, «Егемен Қазақстан»

Қайдасың, менің ертегім?!

Алпысыншы жылдардың басында мектеп табалдырығын аттаған біздің толқынның бала қиялын баураған ғажап – қазақтың ертегілері мен батырлар жыры еді-ау. Сол кезде сол бір ғажайыптар әлемінен санамызға сің­ген сансыз суреттер бұл күнде сағындырып, сабырымызды сарқып ішкендей болады. Сондағы небір керемет сиқырларды көруге көңіл ынтығып, көкірек көзі құмартып, құштарлана ашылғандай күйге енеті­німіз бар.

Дархан ҚЫДЫРӘЛІ, «Егемен Қазақстан»

Тажалды тізгіндеудегі байыпты бітімгерлік

Вашингтондағы кездесулер жоғары деңгейде өтті. Әлемнің белді, белгілі ақпарат құралдары да ол туралы жарыса жазуда. Маңызды кездесулердің өзекті тұсы – Қазақстанның ядролық қаруды таратпау жөніндегі табанды ұстанымы мен байыпты қызметін жоғары бағалау болды. Бұл іс жүзінде Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың жаһандық бейбітшілікті сақтау мақсатындағы жеке бастамалары мен осы бағыттағы қажырлы қызметіне, әлем­дік деңгейдегі қайраткерлік болмысы­на берілген баға деп пайымдаймыз. 

Бақытгүл САЛЫХОВА, педагогика ғылымдарының кандидаты

Тілді кез келген жаста үйренуге болады

Әлемде қанша тіл болса, адам сол тілдерді үйренуге ұмтыла береді жә­не бұл қызығушылық ешқашан тоқ­тамайды. Әрине кейде бір тіл басқаларына қарағанда маңызды, танымал, оңай, әдемі болып көрі­нуі мүмкін. Дегенмен адамның қы­зығушылығы мен сүйіспеншілігі ой­ға келмеген тілдерді де үйренуге жетелейді.

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу