Қазақтың ғарышты игеру арманы

Елбасы еңбегінің нәтижесінде ақиқатқа айналды. Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарынан бастап елімізде экономиканың жоғары технологиялық және ғылымды аса қажет ететін секторы – ғарыш саласын құруға нақты қадам жасалды. Нәтижесінде отандық ғарыш техникасы мен технологиясының үлгілерін жасау жолындағы серпінді жұмыстар жолға қойылды.
Егемен Қазақстан
12.04.2017 491

Қазақстанның ғарышты игеру қадамы неден басталды? Сәл тарихи шегініс. Қазақ КСР Ми­нистр­лер Кеңесінің Төрағасы болып тұрған кезінде Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев бірнеше рет КСРО ғарышкерлер отрядына ілігуге талаптанған қазақстандық ұш­қыш Талғат Мұсабаевқа осы мәсе­лені оң шешуге көмектесті. Сөй­тіп, 1990 жылдан бастап ол кеңес­тік ғарышкерлер отрядында дайындықты бастады. Осы жыл­дың басында Байқоңыр ғарыш ай­ла­ғында Жалпы машина жасау ми­нистрлігінің басшылығымен кездесу кезінде бірінші қазақтың ғарышқа ұшуы туралы мәселе принципті түрде шешілді, ол КСРО-ның еңбек сіңірген сынаушы ұш­қышы, Кеңес Одағының Баты­ры Тоқтар Әубәкіров бол­ды. Ал қазан айында, Тоқтар Әу­бәкі­ров­тің ғарышқа ұшуы кезін­де Қа­зақ­станның ғарыштық экспери­мент­­терінің бірінші ғылыми бағ­дарламасы орындалды. Бұл ұшу – космонавтика тарихында соңғы кеңес ғарышкерінің ұшуы ретінде де қалды.

Қазақ КСР Президенті болып сай­­­ланған Н.Ә.Назарбаев 1991 жыл­ғы 31 тамызда біздің респуб­л­и­ка­­­ның аумағында орналасқан «Бай­­қо­ңыр» ғарыш айлағы Қазақ­с­тан­­н­ың мен­шігі деп жарияланған Жар­­лық­қ­а қол қойды. Бұл КСРО құра­мына кіре­тін республика Пре­зи­денті­нің ба­тыл қадамы болды. Яғ­ни, Прези­денттің Қазақстан ға­ры­­шы­­ның дамуына берген үлкен маңы­зын куәлан­ды­ратын тарихи қадам.

КСРО-ның қирауы және оның ізінше болған ауыр экономикалық дағдарыс адамзаттың ғарыштық дәуірі басталған, ғарышқа бірін­ші Жер серігі ұшырылған және бірін­ші адам – Ю.А.Гагарин ғарышқа шық­қан дүниежүзілік практикалық ғарышнаманың алтын бесігі – «Байқоңыр» ғарыш айлағының алдына «Болу немесе бордай тозу...» деген гамлеттік сұрақты көл­денең тартқаны рас. Оны біз қазір жылы жымиып қана еске алатын шығармыз, ал шын мәнінде жас мемлекет үшін бұл өте ауыр сынақ әрі болашақ үшін таңдау жасаудың жауапты сәті еді. Тек тәуелсіз Қазақстанның Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың көре­ген саясатының арқасында, шек­тен шыққан күштердің қарсы іс-қи­­мылына қарамастан, эконо­ми­­калық құлдырау жағдайында жал­ғыз дұрыс шешім – «Байқоңыр» ке­ше­нін Ресейге жалға беруге шешім қабылданды.

Мемлекет басшысының тап­сыр­масы бойынша Ұлттық аэро­ғарыш агенттігі «Байқоңыр» кешен­­інің нысандарын түгендеу және техникалық жағдайын баға­­­лау жөнінде орасан зор жұ­мыс атқарды, оның нәтиже­лері «Бай­­­қоңыр» кешенін жал­ға беру шартына негіз болды. Нәти­­же­сінде Ресеймен ұзақ мерзімді және тығыз ынты­­мақ­тас­тықтың нысаны болған, халық­а­ралық ықпалдастыққа жол ашқан «Байқоңыр» ғарыш айла­ғын сақтап қалдық.

Кеңестік ке­­зеңде бастал­ған бірінші қазақ ғарышкері Тоқтар Әубәкіровтің ғарыш­тық эксперименттерінің ғылыми бағдарламасын тәуелсіз Қазақстан 1994, 1998 және 2001 жылдары Тал­ғат Мұсабаевтың ғарышқа үш рет ұшуы және ұшқыш-ғарыш­кер Айдын Айымбетовтің 2015 жылы ғарышқа ұшуы кезін­де жалғастырды. Қазақстан­дық ғарышкерлердің бұл сапар­лары Қазақстан Президенті Н.Ә.Назарбаевтың жан-жақты қол­­дауы мен оларды жоспарлауға, дайын­­дауға және кең халық­­ара­лық ынтымақтастық ая­сын­да жүзе­ге асыруға байланысты күр­дел­і қар­жылық және ұйымдық мәсе­лелерді шешуге тікелей қаты­суы­ның арқасында ғана жүзеге асты.

Тәуелсіз Қазақстанның ға­рыш державасы ретінде қалып­тасуы­на бағытталған Мемлекет бас­шысының табанды әрі бұл­жы­майтын саясатының айға­ғы оның «2005-2007 жыл­дарға арналған Қазақстан Респуб­лика­сын­да ғарыш қызметін дамы­ту» бірінші мемлекеттік бағ­дар­­­ла­масын қабылдау туралы Жар­­лық­қа қол қоюы болды. Бұл бағ­дар­л­а­ма­дағы принципті жаңа­лық оған ғарыш кеңістігін зерт­теу бойынша ғылыми жұмыс­тар­мен қатар ғарыш кеңістігін пайда­лану­мен байланысты жоба­лау жұ­мыс­тарының енгі­зіл­гені болды. Осы бағдар­лама­ның шеңберінде «Казсат-1» бай­ланыс спутнигін құру және ұшыру жобасы іске асы­рыл­ды, ғарыш техникасының ар­на­йы конструкторлық-техни­ка­­лық бю­росы құрылды, Жер­ді қа­­шық­­тықтан зондтау ғарыш жү­йе­­сіні­ң, ғылыми-техно­ло­гия­лық мақ­саттағы ғарыш жүйесінің, ға­рыш аппараттарын құрастыру-сы­нау кешенінің, «Бәйтерек» ға­­­рыш зымыран кешенінің жо­ба­лау материалдарын әзірлеу басталды. Сонымен бірге, алғашқы мемлекеттік ғарыш бағдарламасын іске асыруды тіпті ойдағыдай болды деп санауға болмайды. Атқарылған жобалардың арасында тек бір жоба – «Казсат-1» байланыс спутнигін құру және ұшыру жобасы соңына дейін жеткізілді. Алайда, бұл жоба сапасыз орындалды...

Бірінші мемлекеттік ғарыш бағдарламасын іске асырудағы сәтсіз­діктің себептерін сыни тал­дау бұл себептер жүйелік сипатта болғанын көрсетті. Мемлекеттік бағдарламаға біртұтас басшылық болған жоқ, оның іске асырылуына үш ведомство міндетті болды. Білім және ғылым министрлігі ғылы­ми зерттеулермен және жоба­лау материалдарды әзірлеумен бай­ланысты жобаларға жауап берді, Аэроғарыш комитеті «Бәй­терек» ғарыш зымыран кешенін құру жобасына жауап берді, Ақ­па­­рат­тандыру және байланыс агент­тігі «Казсат-1» байланыс спутнигін құру жобасына жауап берді.

Қазақстанның ғарыш қызметін нығайту туралы ақиқат қамқорлық Мемлекет басшысының ғарыш қызметі саласындағы басқарудың дербес мемлекеттік органы ретінде 2007 жылғы 27 наурызда Қазақстан Республикасының Ұлт­тық ғарыш агенттігін құру туралы шешімі болды. Сөй­тіп, Қаз­ғарыштың алдына ел Пре­зи­денті Қазақстанда зама­науи және толыққанды ғарыш саласын құру мақсатын қойды. Мемлекет басшысының Ұлттық ғарыш агенттігін құру туралы бұл шешімі күтілгендей нәтиже бер­ді Оның қызметінің тек 7 жыл ішінде Қазақстан ғарыш қыз­метін дамытуда өзінің ғарыш қызметін дамытушы көптеген елдер үшін ондаған жылдар тең жол­дан өтті. Міне, Қазғарыштың 7 жыл­ғы жұмысының нәтижесінде елі­міздің ғарыш инфрақұрылымы бірың­ғай жетекшілікке топталды, Қазақ­стан Республикасында ға­рыш қызметін дамыту стратегия­сы әзірленді. Ғарыш саласы кә­сіп­­орын­дары­ның ғылыми және ин­женер­лік құрамының білікті кадр тобы қа­лыптасты. Прак­­­тикалық тә­жі­рибе мен дағды алу үшін Ресейдің, Ук­раинаның, Фран­ция­ның және Ұлыбри­та­нияның жетекші ғарыш кәсіпорындарында қазақ­стандық ғалым­дар­дың, инже­нерлер мен конс­трук­тор­лар­дың тағылымдамасы ұйым­дасты­рылды. Отандық спутник­тер­дің екі орбиталық тобы жасалды, ұшырылды және пайдалануға берілді: біріншісі – «Казсат-2», «Казсат-3» екі байланыс спутник­тен тұратын топ және екіншісі – «KazEOSat-1», «KazEOSat-2» екі Жерді қашықтықтан сурет­ке түсіретін спутниктен тұра­тын топ. Жердегі ғарыш инфра­құры­лымының нысандары – «Казсат» байланыс ғарыш жүйесінің жердегі негізгі және резервтегі кешендері, жердегі басқару кешені және ЖҒЗ ғарыш жүйесінің жердегі ке­шені, сондай-ақ жоғары дәлдікті спут­никтік навигация жүйесінің нысандарына құрылысы аяқталды және пайдалануға берілді . Ұлттық ғарыштық зерттеулер және тех­нологиялар орталығы құрылды. 2010-2014 жылдары Орталық 37 ғылыми-зерттеу жобаларын іске асырды, өнертабысқа 5 патент алды. Дифференциалды стан­саларды игеру бойынша тәжі­ри­белік-конструкторлық жұмыстар атқарылды және ҚР ЖСНЖ үшін саны 50 дана ДС алғашқы пар­тиясы шығарылды. Жетекші ға­рыш державалары: Ресеймен, Ук­раинамен, Франциямен, Гер­маниямен, Қытаймен, Үндістанмен, Ұлыбританиямен, Италиямен, Жапониямен, Оңтүстік Кореямен, Израильмен және басқаларымен ғарыш кеңістігін бейбіт мақсатта зерттеу және пайдалану саласында халықаралық ынтымақтастық орнатылды. Қазақстан Республика­сы­ның «Ғарыш қызметі тура­лы» заңы­ның жобасы әзірленді, оған ел Президенті 2012 жыл­ғы 6 қаңтарда қол қойды.

Осылайша, ғарыш қызметін дамытудың осы кезеңінде отандық ғарыш саласын құруда сапалы жұмыс атқарылды. Зама­науи ғарыш инфрақұрылымы құрылды, ғарыш техникасы мен тех­нологиясының отандық үлгі­лерін жасау ісіне тың серпін берілді.

Қазақстанның ғарыш саласын одан әрі дамыту қарқынына әлем­­дік экономикалық дағдарыс жа­ғым­­­­сыз әсер етті. Осы жағдай­дан шығу­дың шешімі Мемлекет бас­шысы­­ның 2016 жылғы 6 қа­зан­дағы елде аэроғарыш өнер­кәсібін жеделдетіп дамыту мін­деті жүктелген  Қорғаныс және аэроғарыш өнер­кәсібі министр­лігін құру туралы шешімі болды. Құрылған жаңа министрліктің басшы­лығы  Ұлттық ғарыш агент­тігі жинаған қарқынды өрістету үшін орасан күш жұмсауда.

Министрлік отандық орбита­лық спутниктер тобын одан әрі дамыту бойынша, ғарыш техно­логияларының жаңа қосымша­ларын әзірлеу бойынша, ел эконо­микасы салаларының міндеттерін шешу үшін, ғарыш жүйесінің өнім­дері мен қызметтеріне өскелең сұра­нысты қанағаттандыру үшін құ­рылған заманауи ғарыш инф­ра­құрылымын пайдалану тиім­ділігін арттыру бойынша және ғарыш саласының ғылыми-технологиялық базасын дамыту бойынша үлкен және қарқынды жұмыс жүргізуде.

Марат НҰРҒОЖИН,
Қорғаныс және аэроғарыш өнеркәсібі вице-министрі,
Мейірбек МОЛДАБЕКОВ,
Қорғаныс және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі Аэроғарыш комитеті төрағасының кеңесшісі


СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

26.06.2017

Қызылордада журналистердің "Қанатты қалам" форумы өтті

26.06.2017

Астанада Иманбаев көшесінде көлік қозғалысы толықтай шектелді

26.06.2017

Алматыда «Ұлы дала рухы-2017» этнофестивалі өтті

26.06.2017

Қызылорда облысының жұмыспен қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар басқармасының басшысы

26.06.2017

ОҚО-да азаматтардың әлеуметтік мәртебесін анықтау жұмыстары жалғасуда

26.06.2017

Ұлттық экономика министрі халыққа есеп берді

26.06.2017

Айттың екінші күні – Алматыда аспаннан «медаль жауды»

26.06.2017

Қайрат Сарымсақов таэквондодан әлем чемпионатының қола жүлдегері атанды

26.06.2017

Қазақстанда жаңалық ашушылардың 87%-ы алматылықтар

26.06.2017

Астана 2020 жылға қарай Еуразия кеңістігіндегі туристер үшін ең тартымды қалалардың бірі болады

26.06.2017

Чайковский музыкасы шалқыды

26.06.2017

Бақытжан Сағынтаев «Цифрлық Қазақстан» бағдарламасының жобасы бойынша кеңес өткізді

26.06.2017

Журналистер сайысқа түсті

26.06.2017

Қайрат Әбдірахманов Венгрияның Сыртқы істер және сыртқы экономикалық байланыстар министрімен кездесті

26.06.2017

Лондонда тәртіпсіздік салдарынан алты полицей жапа шекті (видео)

26.06.2017

Біліксіз мұғалімдер ағылшын тілінен сабақ беріп жүр

26.06.2017

Бурабай ауданының әкімі ауысты

26.06.2017

Сенат Төрағасы Мажарстан Сыртқы істер және сыртқы экономикалық байланыстар министрімен кездесті

26.06.2017

Мажарстан Халықаралық Түркі академиясына бақылаушы мәртебесін алуға өтініш берді

26.06.2017

Астанада «Ежелгі Мысыр ескерткіштері» атты халықаралық көрменің ашылу салтанаты өтті

КОЛУМНИСТЕР

Қалмаханбет МҰҚАМЕТҚАЛИ, «Егемен Қазақстан»

Төрінен қонақ үзілмейтін үлкен үй

Кез келген қаладағы келімді-кетімді жолаушыларға лайықты қызмет көрсетіп, адамдардың демалуы мен жүріп-тұруына жағдай жасау – жауапты міндет. Әлемнің дамыған елдері бұл бағыттағы жұ­мыстарды логистикалық карта аясында жүргізіп, қонақ қабылдау мен қызмет көрсетудің де озық үлгі­лерін қалыптастырып отыр. Яғни, туризмнің дамуына күш, қай­рат, қаржы жұмсау арқылы оны есе­леп қайтарып алу қамында көптеген жұ­мыстар жасалуда. Қуанарлығы, еліміздегі логистика бағытындағы дамыту жұмыстары өз деңгейінде жүріп жатыр. 

Талғат СҮЙІНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Кәденің қадірін білейік

КСРО-ның бір қиырындағы Мурманнан екінші қиырындағы Владивостокқа бет алған 66 жастағы желаяқ жүгіріп келе жатқан жолынан бұрылып, Ұзынағашта екі сағат аялдады. Тайлы-таяғымыз қалмай ғажап жанды көрмекке аудандық партия комитетіне – қазіргіше, аудан әкімдігіне жиналдық. Орыс ақсақалы жүгіруді 20 жыл бұрын бастапты, кереметі – бір заманда алпыс екі тамырына құрсау салған 10 шақты ауруынан құлан таза айыққан.

Бақытгүл САЛЫХОВА, педагогика ғылымдарының кандидаты

Клай-фай жанры немесе әдебиеттегі табиғат апаттары

Бірер апта бұрын АҚШ президенті Дональд Трамптың қоршаған ортаны қорғауға қатысты Париж келісімінен шығамын деген еді. 2015 жылдың желтоқсан айында 194 мемлекет қол қойған Париж келісімі – ғаламдық жылыну процесін тежеуге арналған әрекеттер жоспары. Тараптар өздеріне климаттың өзгеруіне икемделу, техникамен қайта жасақтану, ауаға залалды заттардың шығарылуын азайту бойынша шаралар қабылдауға міндеттемелер алған болатын. АҚШ аталған келісімнен бас тартып отыр. Бір қуаныштысы, шығамын деген сәтте шыға салуға болмайды, бұл рәсім төрт жылға созылады екен. Осы жағдай есіме клай-фай жанрындағы әдебиетті түсірді.

Жылқыбай ЖАҒЫПАРҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Үкілі үміт үдесі

«Тойдың болғанынан, боладысы қызық» демекші, Арқа төсіндегі ару Астанада жаһандық шара – ЭКСПО-2017 көрмесінің жалауы желбірегеніне, міне, он күннің өрмегі ауды. Осы уақыт ішінде «Ұлттық жобаға» деген егемен елдің үкілеген үміті ақтала ма, Бүкіләлемдік жетіс­тіктер көрмесінің қос ғасырға тақау шежіресінде өткен көрмелер керуенінде «Астана ЭКСПО-2017» Халықаралық көрмесінің алар орны қандай дәрежеде болар екен деген сұрақтарға жауап іздеуіміз де заңды.

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Жік пен жіп

Автобуста өзіңнен жасы үлкен адамға ұшып түрегеліп орын беру үшін кісіге соншалық көп ақылдың керегі жоқ-ау. Отбасында адам қан­дай тәрбие алса, көшеде, қоғамдық орындарда мұнысы тайға таңба басқан­дай көрініп тұрады емес пе? Бірақ қай ата-ана «автобуста көзіңді тас жұмып, құлаққабыңды киіп отыра бер» деп үйдегі баласының сана­сын бөтен оймен лайлайды дейсің. Соған қарағанда, адамның мәде­ниетті болмағы үйдегі алған тәрбиесіне қоса, «Тірлікте көп жаса­ғандықтан көрген бір тамашамыз» деп Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы айт­пақшы, әр адамның өмірден дұрыс сабақ түйіндей білуіне байланысты болса керек-ті. 

Пікірлер(0)

Пікір қосу