«Құс жолының» қиқулы тарихы

(Түркілердің бастапқы өркениет ошағы хақында)
Егемен Қазақстан
20.04.2017 3525

Төбеміздегі көк аспанды қақ жарып, түстіктен қиыр терістікке қарай «Құс жолы» жатыр көлбей шұбалаңдап. Ол сары бел иен даланың бір үзіліп, бір жалғасатын ақшаңдақ алабұлың сүрлеуіне ұқсайды. Бірде бұлдыры қоюлап, бірде селдіреп, жыл мезгілдеріне қарай бағытын сәл-пәл өзгертетін де сияқты ма, қалай? Бірақ көзге ұрғандай үлкен өзгеріс жоқ, жалпайып үздік-создық болып сол баяғысынша мұнартып жатқаны жатқан. Білуімде оны астроном-ғалымдар аспан денесіне жатқызбайды. Тереңдемей, қалыптасқан халықтық ұғымға сайып, «Газды мұнар», «Құс жолы» деп жақауратады.

Ал кемеңгер тарихқа иек артсаң, төбемізде ағараңдаған осынау «Құс жолының» ұзына бойы шындыққа бергісіз аңызға да, қат-қабат шынайы шындыққа тұнып тұр. Оның оңтүстік жылы өлкелерде қыстап, көктемде балапан басып, ұрпақ өсіру үшін сулы-нулы, жасыл жайылымды, жеміс-жемтігі мол терістікке аттанған қанатты құс атаулыға жол сілтейтіні даусыз. Ол жалғыз құсқа ғана емес, аяқты малдарына жайлы қоныс іздеген көшпенді жұртқа да айнымас серік. Оны «Аспан жолы» деп атаса да болғандай. Алтайдың терістігіндегі Сумер тауының төбесінен туып, қаққан қазықтай бір орнынан айнымайтын Темірқазық жұлдызын маңдайға, «Құс жолын» сол қолға алып тартып берсең – Алтайға, ал Темірқазықты оң қолға, «Құс жолын» маңдайға алып тартып берсең – Орал тауының етегіне кеп құлайсың.Жолдан жаңылысу, шатысу деген атымен жоқ, соқырға таяқ ұстатқандай.

Соңғы жылдар археологиясы ой-санамызды тың, соны деректер жетегіне бұрды. Африка құрлығының шығыс тарапы Олдувай тұрағынан және Эфиопияның Омо аймағынан ең ежелгі адам қаңқалары табылды. Археологтар біріншісінің уақыт мөлшерін – 1,7 млн, екіншісін – 2,1 млн жылдар деп таңбалады. Сонымен, адам тектес маймылдың жануарлар дүниесінен бөлініп шығуы – б.з.б. 2 млн жылдар шамасы деген және адамзат қауымының тал бесік отаны – Африка құрлығы деп пайымдау ойымызда орнықты. Африка – құрғақ климатты құрлық, оның топырақ қыртысындағы адам сүйектері ұзақ уақыт бұзылмай жата береді,қазіргіден де көне қорым орындары табылуы ғажап емес. Ал ауа райы дымқыл, топырағы ызды өңірлерде жерленген адам сүйектері ұзақ сақталмай, шіріп жоғалып кетеді. Адам тектес маймыл қауымдары тек қана Африкада емес, басқа құрлықтарда да болуы және олардың да бауырын көтеріп, адам қатарына қосылу процессін бастан өткізді деп пайымдаудың ақылға еш шетіндігі жоқ.

Алғашқы адам қауымы ілгері басып дамудың кезеңдерінен өтті: бауырын көтеріп, аяғына тұрып жануарлар дүниесінен бөлініп шыққан адам ғылым тілінде питекантроп (бауырын көтерген) деп аталды. Жан сақтау жолындағы тынымсыз еңбекқорлығымен, шексіз пысықтығымен көзге түскен оларға «Хомо хабилис» – «іскер адам» деген жанама айдар тағылды. Дамудың келесі сатысына жеткенде адам қауымы – синантроп аталды. Бұл кезде адам баласы от тауып, тамақты пісіріп жеуге машығып қалған еді. Олардың өмірі ізіңнен қуып жүріп талайтын не аспанға көтереп әкетіп шоқып жейтін қанатты жыртқыштар – динозаврлармен қиян-кескі күреспен өтті, ал б.з.б. 100 – 40 мыңжылдықтар аралығында «іскер адам» тұқымы ергежей неандертальдармен –мешін адамдармен аянбай арпалысып, жеңіп шықты. Күн астының жанға жайлы шуағы үшін таласта адам нәсілі момақан қоңыр қозы бола қойған жоқ.

Африкадағы Олдувай және Эфиопия жеріндегі Омо тұрақтарында өсіп-өніп, жан басы, қара саны көбейген Ортаңғы Тас Дәуірі – мустье кезеңінің адамдары бұрынғы қоныстарына симай, б.з.б. 50 мыңыншы жылдары Ніл өзенін кешіп өтіп, Оңтүстік Азия жеріне төгілді. Олар Африка құрлығынан Азия құрлығына Эфиопия арқылы өткен сияқты.

Америка ғалымы А.А.Колесовтың басшылығымен жүргізілген ДНК бойынша зерттеулер – олардың генетикалық тектілік бөліктерінің Р тобына жататынын айғақтайды. Осы тектік кодпен Ніл асып ауып келген халықтың қомақты бір тобы б.з.б. 35-25 мыңжылдықтарында және 28-12 мыңжылдықтар аралығында екінші, үшінші лектері Беринг бұғазы арқылы Америка құрлығына өтіп кеткен. Олар осы Арқаны сырт салып, жер ауу сапарларын суреттейтін гватемалдық киюге үндістерінің «Пополь-Вух» кітабында: «Жылан халықтың тегеурінінен қашып, отанымыз – Тасбақа аралын тастап шықтық» деген. Демек, сол замандарда тотемдік тұрғыдығы – өздерін қандай да бір аң-құс, жан-жануардың ұрпағы санайтын рулық қауымдар көрініс тапқаны байқалады. «Жылан халық» деп отырғандары оғыз-қыпшақ қауымдастығындағы ұран (оран), қай, оранқай, жылан тайпалары болса керек. Ал Тасбақа аралы, бәлкім, айнала төңірегі Алакөл, Жалаңашкөл, Зайсан, Қызылкөлдермен қоршалған таулы биік Тарбағатай болуы мүмкін. Көне түрік тілінде тасбақаны тарбаң, тарбағатай деп атаған.

Африка құрлығынан Оңтүстік Азия топырағына құйылған біртұтас бұл қауым 15 мыңжылдықта екіге жіктелу кезеңіне тап болған: батыс ностра тілді – афроазия, картавел, үндіеуропалықтар және шығыс ностра тілді - элам, дравид, орал-алтай тілділер болып. Афроазия тілінде сөйлейтін аймақты Левент деп атап, оған бүгінгі Мысыр, Алдыңғы Азия, қазіргі Түркия жері кірген. Ал Левенттің теріскей тарабына картавел, үндіеуропа тілділер жайғасқан. Ал орал-алтай тілділерінің аумағы Қап тауының шығысынан Орта Азия аймағы, Үнді өзеніне дейін, Ауған, Тохар, Шығыс Түркістан, Алтай, Сібірге дейін созылған.

Өстіп, тілдік тұрғыдан екіге жарылып, қақтығысып-соқтығысып қалғандарымен, бір-біріне айтарлықтай тізе батыра алмай, іргелес көрші жөнімен күн кешіп жатқанда Топан тасқыны кеп килікпегенде, гөй-гөй тірліктері қай бағытта дамырын ешкім болжай алмайды. Топан тасқыны бір ізге түсе бастаған тірліктің басын аяғына, аяғын басына келтірді.

Топан тасқыны туралы әңгімені кейінгі ұрпаққа жеткізген «Тәурат» кітабы тасқынның болу себептерін де жасырмай алға тартады. Адамзат баласы Адам-Ата өз ұрпағына өсиет қып сызып берген жолмен жүрмей, бұзықтық жолға бет бұрды. Жер бетіндегі күнкөріс оңай емес-ті, маңдайдан ащы тері тамшылап бел жазбай еңбек еткен Адам-Ата ұрпақтарының жандары қарайып, жүрек бастарына жауыздық ұя салды. Олар еңбекпен адал мал табу орнына жаугершілікке құлшыныс танытып, бірін-бірі өлтіру, тартып алу сияқты зорлық-зомбылықтарға бейім тұрды. Зина батпағына белшеден батты. Адамзат бой алдырған бұл мінез Жаратушыға ұнамады. Жаратушы ессіздікке берілген Адам-Ата ұрпағын қарық суға ағызып көзін жою үшін Топан тасқынын жіберді. Міне, «Тәурат» осылай хикаялайды.

Топан тасқынының ақиқатын «Көнеліктер» атты кітабымда тереңдете жазғандықтан, қазір ол жайттарды қайталап, сөз көбейтіп жатпай, сырт сұлбасын шолып өтсек те жеткілікті. Адамзат қауымының бірінші эпосы – шумерлік «Гильгамеш» эпосы.Сонда Гильгамеш топан тасқынан аман қалған От-напишти қариямен кездесіп, топан тасқынының қалай болғанын, одан қалай жан сақтағанын сұрайды. От-напишти қодыран қайығымен толқын жалында қалталақтап отырып, жеті күнде сарық-бұрық еткен топан тасқыны алапатынан құтылып, көз ұшына дейін созылған көл-көсір жайылмаға шығып, табан басар құрғақ жер іздей бастайды. Кептерді ұшырса, қонатын жер таппай қайтып оралады. Тағы бір жеті күннен кейін қарлығашты ұшырса, ол да қайыққа қанаты талып қайтып келеді. Тағы бір жеті күннен кейін қарғаны ұшырса, ол құрлықты көргенінен қарқылдап хабар беріп, қайтып оралмайды» (Семантика древних образов. Новосибирск, 1990. 84 – 87 с.).

Сүйтіп, қарға Топан тасқынының тоқтағанының хабаршысына айналады. Қарғаның Топан тасқыны апаты тұсындағы Нұх пайғамбар хикаясында да, Топан қарығында құрлық іздеген алтай түркілерінің құдайы Үлкенге қатысты аңыздарда да жер қарақтаған өзге құстардың қатарында аталғанмен, «Гильгамеш» эпосындағыдай қарық астынан жердің сауыры көрінгенінен хабар берушінің қатарына жатпайды. Ғажабы сол – «Гильгамеш» эпосындағы сюжеттің Алтай сыртындағы Би өзені жартасында қаз-қалпында қашалуы. Таудың етегі, орта белінде бұғы, жылқы, өзге жан-жануар, аң-құс, ал биік таудың ұшар басында қарқылдаған қарға бейнесі.

Шумердің «Гильгамеш» дастанындағы өлең жолдары мен Би жартасындағы сурет – Топан тасқыны туралы сенімді айғақтың қатарына жатады. Мұның сыртында Топан қарығы туралы б.з.б. III ғасырда жасаған Бабыл тарихшысы Берроуз жазып қалдырған: «Топан қарығы туралы алдын ала құлақтанған Ксисутрос патша бастапқы тарих, заттардың дамуы мен қалыптасып тоқтауы туралы кітаптарды күн қаласы Сиппарға көмуге әмір етті» дей келіп, топан тасқынынан кейін ол кітаптарды қазып алып, көптеген жаңа еңбектер жазылғанын мәлімдейді (Горбовский А.А. Загадки древней истории. М., 1971. 6 с.). Ал жаңаша жыл қайыруымыздың бірінші ғасырының тарихшысы, «Иудейские древности» кітабының авторы Иосиф Флавий «Аспан денелері мен олардың құрылымы туралы ғылымды ойлап тапқан» данышпандарға адам ұрпағын отпен, сумен жазалайтын зілзаланың жақын қалғаны мәлім болып, тапқан ілімдері ұмытылмай кейінгі ұрпаққа жетсін деп, бірін кірпіштен, екіншісін құж сом тастан екі баған орнатып, білгендерін соларға жазып қалдырған». Кірпіш бағандар топан тасқынының тегеуіріне шыдамаған. Құж сом тас бағандарға түк те болмаған. Тарихшы оларды өз көзімен көргеніне куәлік етеді.

Топан тасқыны туралы жүздеген деректемелер бар, тізе берсе, оның өзі бір кітап. Бұл тақырыпты егжей-тегжей зерттеген неміс ғалымы Гестенкорн, швед астрономы Хеннес Альвен, америка астрономы Г.Юри мен Нобель сыйлығының лауреаты У.Ф.Лобби, кеңес ғалымдары В.А.Обручев пен Е.М.Хегемейстер жер мен адам қауымының даму жолында Топан тасқыны аталған зілзала орын алғанын бірауыздан мақұлдаған. Оның басты себебі: Жер орбитасына Ай планетасының еніп, Жерді кіндік тірегінен сәл-пәл тайдырып жіберуінен болған, содан теңіздер құрлыққа лап берген, ал зілзаланың болған уақыты б.з.б. 10 мыңыншы жылдардың о жақ, бұ жағы. Қорытынды пікір осы орайлас.

«Тәуратта» кеме жасап, Топан тасқынынан қашқан Нұх пайғамбардың Армениядағы Арарат тауынан шыққаны айтылған. Бұл аңыздың нұсқалары өте көп. Әйгілі «Тауарих джамидің» авторы Рашид-ад-динге иек арта сөйлеген Әбілғазы Баһадүр Нұх пайғамбардың кемесі Шам жұртының Мүсіл шаһары жанындағы Жуды тауынан шықты дейді. Нұх кемесін Еділ-Жайықтан, Қазығұрттан шығаратын аңыз-әңгімелер де жеткілікті. Жоғарыда Алтай сыртындағы Би жартасындағы сурет те сол көп нұсқаның бір парасы. Қиыр оңтүстік өлкелердегі топан тасқынан кеме, қайық, су көліктерінің неше түрлерімен, бәлкім, тау жоталарының жиегімен жаяулап-жалпылап су шаймаған өлкелерге ұмтылғандар аз бомаған,сірә. Солардың біреулері Алтайдан, екіншілері Қазығұрттан, үшіншілері Еділ-Жайықтан шығулары да ғажап емес. Қалай дегенмен де, топан тасқынынан амалдап жан сақтағанның бәрі Еуразия жотасын бетке алған. Аталмыш жазба деректі археологиялық қазба жәдігерліктері де растайды. Парсы шығанағы аумағындағы балық аулайтын кәсіби құралдардың Маңғыстау мен Еділ-Жайық арасынан табылуы айғақты нақтылай түседі. Біз сөз етіп отырған Мезолит дәуіріне қатысты (б.з.б. IX – VI мыңжылдықтар) археологиялық зерттеулерінің пікірі төменгідей: «Средняя Азия тоже, по-видимому, в раннем мезолите была заселена не повсеместно. Вероятно, в Закаспии появилась какая-то группа населения, отмеченная в нижних слоях пещер Дам-Дам-Чешме 1 и 2, своим происхождением связанным Южным Прикаспием... Весьма вероятно, что часть населения Южного Прикаспия, характеризующаяся ассиметричными формами геометрических микролитов совершили далекий путь по восточному берегу Каспийского моря в Южное Зауралье, где складывается в начале голоцена (а может быть, и в позднем плейстоцене) янгельская мезолитическая культура с такими же формами микролитов» (Мезолит СССР. М.,1989. 197 с.). Демек, оңтүстік өлке тұрғындарының Еуразия жотасына ауып келіп, жаңа мәдени ошақтар қалыптағанын археологиялық зерттеулер де толықтай мақұлдайды. (Жалғасы бар)

Әнес САРАЙ

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

17.01.2018

Астанада заманауи балабақша ашылды

17.01.2018

Мәскеуде Қазақстанның жаңа консулы тағайындалды

17.01.2018

Тайландта босанған ана санавиациямен елге жеткізілді

17.01.2018

Нұрсұлтан Назарбаев пен Дональд Трамптың кездесуі әлемдік БАҚ назарында

17.01.2018

Асқар Жұмағалиев «Қорғас-Шығыс қақпасы» аймағының жұмысымен танысты

17.01.2018

Құлсарыда жылыжай  ашылды

17.01.2018

Қ.Тоқаев Елбасының АҚШ сапары туралы пікір білдірді

17.01.2018

Президенттің АҚШ-қа сапары. Стратегиялық серіктестіктің жаңа кезеңі

17.01.2018

АҚШ-та Қазақстан әдебиеті мен мәдениет орталығы ашылады

17.01.2018

Аяз мүйізді, мүйіз тұқылды қалай қысады?..

17.01.2018

Түлкиевтің туындысы

17.01.2018

Атырауда көкпар тартушылар көбейді

17.01.2018

Абайдың алғашқы кітабы

17.01.2018

Сыр өңірінде жаңа аурухана ашылды

17.01.2018

Алматыда ауған соғысының ардагері Борис Керімбаевтың мерейтойы атап өтілді

17.01.2018

Жарасбайдың жаналғышы

17.01.2018

Аққу кеткен...

17.01.2018

Парасат пен пайымды ту еткен ғалым. Немесе инженер Тұрлыбек Ысқақов туралы

17.01.2018

«Абыз» ұғымының аясы кең

17.01.2018

Еңбегін еліне арнаған

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Бақытгүл САЛЫХОВА, педагогика ғылымдарының кандидаты

Тілді кез келген жаста үйренуге болады

Әлемде қанша тіл болса, адам сол тілдерді үйренуге ұмтыла береді жә­не бұл қызығушылық ешқашан тоқ­тамайды. Әрине кейде бір тіл басқаларына қарағанда маңызды, танымал, оңай, әдемі болып көрі­нуі мүмкін. Дегенмен адамның қы­зығушылығы мен сүйіспеншілігі ой­ға келмеген тілдерді де үйренуге жетелейді.

Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан»

Дамудың даңғыл жолы

Елімізде жүргізіліп жатқан ірі реформалар нәтижесі қазір өз жемісін бе­руде. Қолға алынған зор мін­дет­тер­дің негізгі мәні – Қазақ­стан­ның жан-жақты дамуы, көр­кеюі болатын. Сондықтан бұл реформалар аяқ астынан пайда бола қойған жоқ. За­ман­ның дидары ө+згеруіне орай, мем­лекеттік салалардың жүгі де, ісі де өзгеруі тиіс еді.

Серік НЕГИМОВ, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері

Рухсыздық – оқымаудан, тыңдамаудан

Құдірет адамзатты керемет хикметпен, ілтипатпен, мейірбандықпен, көркемдік сұлулығымен қызықтырып, сыңғырлатып жаратқаны мәлім. Ойлау мен қарекет жасау үшін жаралған адамның тұлғасы, таратыңқырап айтқанда, оның қолынан, қиялынан, білімдарлығынан шыққан сәулет, сурет, мүсін, қолөнер, музыка, сөз өнерінің таңғажайып жәдігерлері, телегей-теңіз шынайы жан сырлары, ғылыми-шығар­машылық ғаламат жетістіктері өлшеусіз ғой. 

Думан АНАШ, «Егемен Қазақстан»

Ұжымдық ұстаным

Ұжымдық рух ұлы жеңістерге қол жеткізеді. Қазақ айтады: «Үш адамның басы қосылса – қауым». Қауым­дасқаннан бері адамзат сан түрлі қоғамдық құрылысты өт­кер­ді. Ал қазіргі нарықтық қоғам­ның кілті – табыс. Яғни биік мүдде жолында ұжымдасу және белгілі нәтижеге қол жеткізу.

Әлисұлтан ҚҰЛАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Қазақстанның жаһандық қауіпсіздік бастамалары

Еліміз егемендіктің бастапқы ке­зінде-ақ өңірлік және жаһандық қауіпсіздік Қазақстанның сырт­қы саясатының негізгі басым­дық­тарының бірі болатынын төрт­күл дүниеге жария еткен еді. Содан бері еліміз халық­аралық аренада сол бағытты берік ұстанып, оны бел­сенді түрде жүзеге асырып келеді.

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу