Қыран құстың түрлері және ерекшелігі

Қазақ құсбегілері бүркіттің туып-өскен мекеніне қатысты тау құсы, құз құсы, ой құсы деп бөледі. Құз құсының бі­тімі кесек, кеуделі келсе, ой құсы шағын денелі болады. Оның екі иығындағы ақ теңбіл белгісіне қарап ақсеңгір деп әспеттейді. Ой бүркіті мен қыр бүркітінің ерекшелігі олар ықшам, жинақы бітімді келеді. Бұларды сипатына қарап мұзбалақ, төртперен, төртсары деп те атайды. Бүркіттің ұя­басары (ұрғашысы) алғыр ке­летіндіктен оны қыран дейді, ал еркегін шәулі немесе сарша деп атайды. Еркек бүркіттің денесі шағын, қуаты әлсіз, нашар болады.

07.04.2017 655

Әдетте, ұябасардың жалпы тұрқы, тұмсығынан құйрығының ұшына дейін 110 сантиметр айналасында, шәулі-сарша құстар 80 сантиметр шамасында болады. Ені мен ұзындығы бірдей құсты қазақ саятшылары дөңгелек құс дейді.

Жалпы, бүркіт балапанының жұмыртқа жарып шыққан сәтін ақүрпек десе, одан кейін қауырсын-қанаты пайда болған кезін темірқанат, өңі қошқылдана бастағанда қарақанат деп атайды. Балапанның бір жасқа толып, екінші жылға аяқ басқанын тірнек, үш жаста – тастүлек немесе қантүбіт, төрт жасында – ана, бес жасында – мұзбалақ, алты жасында – көктүбіт, жеті жасында – қана немесе құмтүлек, сегіз жасында – жаңа, тоғыз жасында – майтүбіт (қо­ңыртүлек), он жасында – барқын (кәрі түлек), он бір жасында – баршын (ақ түлек), он екі жасында – шөгіл (ақыр түлек) деп атайды.

Бүркіт ана жасына (төрт жасқа) толғанға дейін құйрық пен қанатының астында ағы болады. Бес жасқа толғанда ағы жоғалады. «Бүркіт қартайса қараяды, адам қартайса ағарады» деген сөз осыдан қалса керек.

Бүркіттің мекені мен бітім-пошы­мына қатысты түрлері көп. Атап айт­қанда: Алтайдың ақиығы, Қоб­да­ның қаракері, Қобданың қанды көзі, На­рынның сары құсы, Сауырдың сарысы, ақ балапан, аққанат, ақбұршақ, бақабас, бұқатана, барқын, қандыбалақ, қырансары, құлашкер, кершолақ, сар­шолақ, сепелек сары, жапырақ қара, мұзбалақ, тақыр тірнек, мартулы қыран, шомбыл сары, ішжарғыш, кәрішөгел, жанбауыр шөгел, шегір паян, жыланбас, жарық жемсау, көк сарша, кебек сары, қарағайдың қызылы, түмен сары, ақкөз қоңырала, сукөз қоңырала, алдамбал қоңырала, ұзын шуда, үзбе шуда, күйсіз қоңыр, көлкөз ұршықбас, қойкөз қызыл, жатаған сары, жемайырғыш, қашаған қара, құртырнақ, қосқыран, шырғашыл, жөлер, туырдықтай сарыала, шұбар балақ... т.б. деп кете береді.

Тәжірибелі құсбегілер құстың түр-түсіне қарап-ақ оның ұя салып, өсіп-өнген мекенін ажырата алады. Мысалы, биік құзға ұя салған бүркіттің балапаны қаракер, көксұры да, бетбақты өңірге ұя салған бүркіттің балапаны қызыл жирен болады.

* * *

Сондай-ақ, бүркіттерді геогра­фия­лық мекен-өлкелеріне байланысты Оралдың мұзбалағы, Алтайдың ақиығы, шөгелдер деп атайды.

Оралдың мұзбалағы. Шөлейт өл­келерде Орал, Мұғалжар тауларын және Батыс Сібірді мекендейді. Ерек­шелігі: қылаң түсті, басы қара қоңыр, иық жүндері жапырақты, сырттай қарағанда ақтеңбіл, бауыры керітарлан, балақ және саңғуыр жүндері ақтаңдақ-кершұбар, қанатының асты қоңыр, қарасы аз болады. Бұл бүркіт аңнан қаймықпайтын қайратты болып келеді.

Алтайдың ақиығы. Бұл аса қарулы құс, өте қыран, тым ірі болады. Балақ және бауыр жүндері қоңыр, сырт келбеті қаратарлан. Алтай тау сілемдерінде, кейбір кездерде Тарбағатай тауларында да кездеседі. Алтайдың ақиығы аталу себебі – балапан кезінде иығында екі тал аппақ қауырсыны немесе топшы-иықтың екі иінінен бастап, пышақ шалғыға дейін сарғыш араласқан ақ жолағы болады. Осы белгісіне орай бұл құсты Алтайдың ақиығы деп атайды.

Алтайдың ақиығының шынжыр балақ шұбар төс, ақ білек немесе мұз­балақ түрлері де кездеседі. Жалпы, Ал­тай тауын мекендеген бүркіттің балапан­дары кесек денелі, ақ шұ­бар болады. Дегенмен, Алтайдың ақ­иығы денесінің үлкендігі жағынан Ерен­қабырғаның «Кескен терегіне» жетпейді.

Шөгелдер. Бұл құс Алатау және Памир тауларын мекендейді. Бұларды мұзбалақ шөгел және шашақты шөгел деп екіге бөледі. Мұзбалақ шөгелдің балақ жүні шудаланып, саусағына түсіп тұрады. Шашақты шөгелдің шүй­десі шығыңқы, саусақтары кесек, тырнақ терісі тарғылданып келеді. Шөгелдер қуатты бүркіттер тобына жатады. Бұлар арқар, киік, қасқыр сияқты аңдарға түседі. Шөгелдер тұғырда отыр­ғанда, бір аяғын бауырына тартып, жалғыз аяқпен отыратындықтан кезбез деп те атайды.

Қазақ этнографиясын зерделеген академик Әлкей Марғұлан жоғарыдағы үш топ бүркітті мекендеген жерлеріне қарай тағы да 12 түрге бөліп қарастырған екен. Атап айтқанда:

- Қазықтының қарагері (Орал, күн­батыс Сібірді мекендейді).

- Құмның қызыл көзі (Сарысу мен Шудың таулы өлкелерін, Қаратауды мекендейді).

- Желектінің жирен тұяғы (Сыр­дария, Қаратау өңірінің құсы).

- Қарағайдың қоңыраласы (Ертістің күншығысын мекендейді).

- Есбалақтың есерсоғы (Ала­тау,Тар­бағатай тауларын мекендейді).

- Өлтірмей бермес Өтеген (орманды жерді мекендейді).

- Ертістің сарышолағы (таулы, қа­йың­ды өлкені мекендейді).

- Несібелі байғасқа (өте көнбіс құс).

- Қарашегір (қыран келеді, биіктен шолады).

- Сарықұс (бап таңдайды, шапшаң құс).

- Сарышегір (шөгел тұқымдас құс).

- Дересіннің тұяғы (құсбегілер ең көп құмартатын құс).

* * *

Қазақ құсбегілері бүркітті бапты және бапсыз қыран деп бөледі. Нағыз қыран деп бапсыз қыранды (бап таңдамайтын) айтады. Мінезі шәркез (қыңыр) бүркіттер де болады. Олар баулуға оңай көнбейді, иесіне тез үйірлеспейді, бәріне жат көзбен қарап, сылап-сипағанды жақтырмайды. Ашықса әлсіреп, тойса тоқмейілсіп, шырғаға көнбей қинайды. Ол қайыруға әзер көнгенімен тоңса, ашықса, бабынан айнығыш келеді. Өте тәжірибелі құсбегілер болмаса, оны кез келген адам баптай алмайды.

Сондай-ақ, кәнігі құсбегілер бүркітті іс-әрекетіне қарап батыр құс, қу құс деп екіге бөледі. Батыр құс аңғал, албырт, қомағай, жүректі, күшті, аңға өршелене ұмтылады. Қара құйрық, қоян сияқты қоңыр аңдар мекендейтін жерлерде жүреді. Кейде ыстық өлкелерді де мекендеп қалады. Жем іздеп алыс-қиянға бармау үшін, қоңыр аңы көп бетбақ-керішті жарларға ұя салатындары да кездеседі. Күнде аң аулап жейді. Жерге көп қонақтайтындықтан, жүнін шыбын-шіркей көбірек қырқады.

Мұндай бүркіттер аң ұстап жеп отырғанда, аңға күйі келмейтін құстар немесе аңмен алысуды жақтырмайтын саяқ бүркіттер ұшып келіп ортақтасса, жеп отырған жемін оған тастап кете береді. Бұл – басқа құстан қорыққаны емес, өзіне-өзі сенгендігінің белгісі.

Қу құстың жүні жіңішке, сырты жылтыр қара, тұяғы иір, жылан бас, су көз келеді. Адамға тез үйір болмайды, аң алғанда көп алыспайды. Күшті аңға әуестеніп түспейді. Қоян, шіл, кекілік сияқтыларға құмар келеді. Биік, салқын, тауларға ұя салады. Көбінесе, қаршыға, сұңқар қатарлы құстардың жемін тартып жейді. Бұл түрдегі құсты саятшылар мырза құс деп те атайды. Мырза құс күйшіл болады.

* * *

Бүркіт егделеген сайын түр-түсі өзгереді. Кейбір табиғи ақшыл құстар түлек сайын аршылғанымен ағынан толық арылмайды. Ал, ағынан арылған құс қантамардан (бүркіттің тамағының астынан жемсауына қарай жүгірген қызыл жолықты жүнді «қантамар» деп атайды) құлдай, екі топшы арасындағы жемсаудың айналасы және екі топшыдан пышақ шалғыға дейін, одан кейін екі жақ қаптал жүндері қызғылт сары түске айналады. Әрі құйрық түбінің үстіңгі жапырақ жүндері мен балақ шудалары, санындағы ақ бұршақ жүндер қызғылт сары түске өзгереді. Мұндай қызғылт түске оңған бүркітті қандыбалақ дейді.

Сол сияқты бүркіттің кеңсірігі, сау­сақ салалары түлек сайын тотияйын көк­шіл түске айналса, бұндай құсты құс­бегілер көк аяқтаған, көк тұм­сық­танған бүркіт деп атайды.

Бүркіт есейген сайын құйрық шал­ғыдағы ағы тарландай бастаса, мұндай бүркітті «тарлан» дейді. Тарландаған бүркіт алымыр қыран болады. Қазақ бүркітшілері «Тарлан салған талықбас» деп бекер айтпаған.

Балапан бүркіттің құйрығының ұшы төрт елідей қара болып келеді де, одан жоғары жағы ақ болады. Анық­­тап қарағанда, құйрығының орта­сын­­дағы өзек шыбықтың екі жақ ақ ел­пін­де аздаған шашыранды қара ноқат бел­гілері болса, оны қара тарлан, жоқ болса жай тарлан дейді. Ол жақ­сы қы­ран болмайды. Егерде, құй­рық ел­піндегі шашыранды ноқаттар қыз­ғыл­тым, жүні ұзын әрі толық болса, он­дай құсты на­ғыз қызыл тарлан деп атай­ды. Бұл қы­ран болады.

* * *

Марқалаған бүркіттің балақ жүні төмендеу бітсе, оны жолды құс дейді. Жіліншік жүні жоғары бітсе, сидам сирақты жолсыз құс деп атайды. Ал, құстың балақ жүні саусағының арасынан төгіліп тұрса, мұндай құстарды аңғашар дейді. Аса қыран бүркіттің балақ жүні қалың әрі саусақтарына қарай төгіліп тұрады. Толарсақ сүйегінің басы жуан, жіліншік жағы сүйірлеу бітеді. Егер жіліншік сүйектерінің бас-аяғы бірдей болса, мұндай құстарды желмен ұшатын құс дейді, ол шабан, бапшыл болады.


Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ,

«Егемен Қазақстан»



КОЛУМНИСТЕР

Гүлзейнеп Сәдірқызы,

Ең ауыр күнә

Ана құрсағындағы шара­на­ның 18 күнде жүрегі соғып, 8 апта­да айналасындағы тір­ші­л­ікті се­зе бастайды екен. Ал 12 апта­да саусағын сорып, ба­сын қимылдатады. Міне, сол кеу­де­сі­не жан бітіп, адам кейпіне келген шақалақ өзіне келе жатқан қау­іпті, жасалатын қиянатты сез­генде жиырылып қарсылық көр­сететін көрінеді. Демек, әйел ағ­­засында жүріп жатқан табиғи қа­лыпты күшпен бұзып, баланы жасанды жолмен алдыртып тас­тау әйел үшін құдай алдында күнә, адам алдында қылмыс де­се де болғандай. Өйткені, Ис­лам дінінде кісі өлтіру ең ауыр кү­нә болып есептеледі. Ал ана құр­са­ғындағы кеудесінде жаны бар шарананы кесіп, бөлшектеп алып тастау ауыр күнәға жатпай ма?..

Самат МҰСА, «Егемен Қазақстан»

Ұлттарды ұйыстырудың ұтымды үлгісі

1995 жылғы 1 наурызда Мемле­кет басшысы Нұрсұлтан Назарбаев Қазақстан халқы Ассамблеясын құру туралы Жарлыққа қол қойды. Сөйтіп, Президент жанынан басты міндеті мемлекет пен азаматтық қоғам институттары арасындағы әріптестік негізінде этностар мүдделерін қорғауды қамтамасыз ету, тиімді этносаралық іс-қимыл жүргізу, біртұтас саяси, құқықтық, мәдени орта қалыптастыру болып белгіленген жаңа консультативті-кеңесші орган құрылды.

Айбын ШАҒАЛАҚ, "Егемен Қазақстан"

​Елбасы һәм елдік жобалар

Ғасырға бергісіз осы 25 жылдың ішінде біз санамыздағы «сарысулардан» арылып, еңсемізді тіктедік, елдігіміздің іргесін бекіттік. Отарлық саясат құрдымға жібергісі келген ұлттық құндылықтарымызбен қау­ыштық. Дініміз бен діліміз қайта жаң­ғырды. Тағдыр жазуымен түрлі кезеңдерде киелі Қазақ жеріне келіп тұрақтаған ұлыстардың ынтымақ-бір­лігі нығайып, біртұтас халық ретінде қалыптасуға бет алды. Оның бүгінгі айқын көрінісі – Елбасының Мәңгілік Ел идеясының Қазақстан қоғамы тарапынан дұрыс қабылдануы және осы мұрат жолында ұйыса бастауы.

Қорғанбек АМАНЖОЛ, «Егемен Қазақстан»

​Тарих кені – туған жер

«Қазағымның көп тарихы Көк­шеде, қаланып тұр Оқжетпестей текшеге»... Осыдан біраз жылдар бұ­рынғы бір өлеңімізде осылай деп­піз. Шын мәнінде де Көкшетау халқымыздың кенен тарихы қат­пар­ланған қасиетті жерлерінің қа­тарынан ойып тұрып орын алатынына сөз бар ма?

Алдан СМАЙЫЛ, жазушы, Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты

​Ұлтты танып болдық па?

Өткен 25 жылдың ішінде дамыған елдердің үлгісінде технологиялық трансфертті жүзеге асырдық. Алыс-жақын мемлекеттермен экономикалық қарым-қатынастарды реттедік. Осы үдерістерді қорытындылаған ғылыми орталықтар Қазақстанда экономиканы нарыққа көшіру үрдісі аяқталды деп отыр. Яғни, ендігі кезекте әлеуметтік-рухани, адами-шығармашылық мұрат­тарды сол экономика арқылы баянды етуді шұғыл қолға алу керек.

Пікірлер(0)

Пікір қосу