Ресейлік сарапшының байыпты байламы

Қазақстанның латын әліпбиіне көшетіні туралы жаңалық көршілес Ресейде үлкен пікірталас туғызды. Ақпарат шыға сала рунетте қызу талқылау басталды. Ертесіне Ресейдің орталық басылымдары түгел дерлік бұл тақырыпқа бір-бір мақала арнады. Шынын айту керек, басым көпшілігі «Қазақстан Президентінің бұл шешіміне не себеп болды?» деген сұрақ қойып, соған жауап іздеді.
Егемен Қазақстан
17.04.2017 1469

Олардың арасында саясатты бөлек қойып, мәселені салқын ақылмен сараптаушылар да болды. Біз төменде ахуалдың байыбына бармай айтылған көп пікірге тосқауыл қоярлық екі комментарийге айрықша тоқталып отырмыз.

Антон Носик – белгілі ре­сейлік журналист әрі блогер (Яндекс рейтингі бойынша танымалдығы жөнінен алдыңғы ондықта). Lenta.ru, Vesti.ru, Gazeta.ru, Newsru.com сияқты Ресейдегі аса ірі ин­тернет-басылымдарға жетек­шілік жасаған. «Эхо Москвы» радиосының сайтына шыққан «Бүгінде латын сәннен қалды ма?» атты мақаласында Антон Носик Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың қазақ әліпбиін латынға көшіру тапсырмасын талдайды.

«Кеше бәрі Қазақстанның латынға көшетінін талқылады. Ресейлік патриоттар наразы. Путинді сынаушылар «Ресей­дің мәдени орбитасынан» тағы бір көршінің шығуына себепші әрекет жасады деп Путинді кінәлады... Алайда, мақаланың тікелей өзімен танысу ешқайсысының басына келмеді. Бекер-ақ». Осылай деп Антон Носик «Егемен Қазақ­стандағы» Президент ма­қала­сының сілтемесін көр­сетеді. Және мақаладан мына үзіндіні алады:

Мен 2012 жылғы жел­тоқ­сан айында жария ет­кен «Қа­зақстан-2050» Стра­тегия­сында «2025 жылдан бастап, латын әліпбиіне кө­шуге кірісуіміз керектігін» мәлімдедім. Бұл – сол кезден барлық салаларда біз латын қарпіне көшуді бастаймыз деген сөз. Яғни, 2025 жылға қарай іс қағаздарын, мерзімді баспасөзді, оқулықтарды, бәрін де латын әліпбиімен ба­сып шығара бастауға тиіс­піз». Иә, Носик қазақша үзінді келтіреді. Сосын мәтінді гугл-транслейт арқылы орысшаға аударып, оның мағынасын түсінгенін айтады. Не түсініпті деймісіз? Сөзбе-сөз келтірейік.

«Біріншіден, Назарбаев мұнда 2012 жылы қабылданып қойған «Қазақстан-2050» атты бағдарламасын айтып отыр. Онда 2025 жылдан бас­­тап қазақ жазуын кирилл қарпінен латынға ауыстыру қарастырылған. Расында ондай құжат бар, орысшасын интернеттен табуға болады. Және оның 28-бетінде «Біз 2025 жылдан бастап әліпбиімізді латын қарпіне, латын әліп­биіне көшіруге кірісуіміз керек. Бұл – ұлт болып шешуге тиіс принципті мәселе. Бір кезде тарих бедерінде біз мұндай қадамды жасағанбыз. Балаларымыздың болашағы үшін осындай шешім қабыл­дауға тиіспіз және бұл әлем­мен бірлесе түсуімізге, балала­рымыздың ағылшын тілі мен интернет тілін же­тік игеруіне, ең бастысы – қа­зақ тілін жаңғыртуға жағ­дай туғызады» деп анық жазылған.

Яғни, мақаланың әліпби мәселесіне қатысты жерінде Назарбаев 4,5 жыл бұрын қабылданып, өзі қол қойған мем­лекеттік құжаттағы мақсат пен оны іске асыру мерзімін сөзбе-сөз қайталап отыр. Ол кезде Қырым, ЛНР/ДНР, Сирия сияқты мәселелер жоқ болатын. Ендеше, Влади­вос­токтан Львовқа дейінгі конс­пирологтардың зор өкіні­шіне қарай, олардың әңгі­месі тағы да надандық пен ақыл жалқаулығынан шығып отыр».

Одан әрі ресейлік сарапшы түркітілдес халықтарға әліпбидің қалай таңылғанын, ал еріктері барда нені таңдағанын түсіндіре кетеді.

«Қай мысалды айтпайық, түркі тілдері кирилл жазуына ол тілде сөйлейтін респуб­ликалардың егемендігі жоқ кезде, Мәскеудің тікелей нұс­қауымен мәжбүрлеп көші­рілді. Ал өз таңдауларын жа­сауға мүмкіндік алған уа­қыт­та барлық түркі халық­тары латын қарпін таңдаумен болды: Түркия 1928 жылы, Әзер­байжан мен Түрікменстан 1992 жылы, Өзбекстан 1993 жы­лы...» дейді журналист.

Бұдан кейін Антон Носик 1991, 1992 және 1993 жылдары өткен кездесулерде түркітілдес елдер өкілдерінің ортақ әліпби ретінде латынды таңдауға ке­ліскендерін айтады. Яғни, қа­зақ жазуын латынға көшіру мәселесі бір күнде әлдебір саяси себептерден жасалған әрекет емес, бұрыннан жоспарланған таңдау екенін түсіндіреді. Ал сөз соңында өзіне түркі тілдерін кирилл жазуынан гөрі латынша оқу оңай екенін мына мысалмен жеткізеді.

«Соңғы 20 жылда Түркия мен Қазақстанда бірнеше рет болдым. Туған әліпби мен үшін кирилл болғанмен, өз басым түркіше көше жазуларын оқудан ешқашан қиындық көрген емеспін. Тіпті, ол сөзде дәстүрлі латында жоқ ç, ğ, ö және ü әріптерінің өзі қалай оқылатынын түйсікпен білем. Ал жол бойындағы қазақша жазулардағы ә, ғ, ң, ө, ұ және ү әріптерінің қалай дұрыс оқыла­тынын ұға алмай-ақ қойдым. Тіпті, кириллмен 47 жылғы таныс­тығым да көмектесе алмады».

Пікір білдіруші тағы бір ресейлік, Polit.ru басы­лымының ғылыми редакторы Борис Долгин қазақ жазуын латынға көшірудің зардабын ойлап уайымдаушыларға мынандай бұлтартпайтын уәж айтады.

«Қазақ жазуын латынға ауыс­­тыру туралы»

1. Кирилл қарпіндегі қазақ жазуы 1940 жылы қабылданды. Яғни, базбіреулер сияқты жүз жылдық немесе мыңжылдық мұраны уайым етудің қажеті жоқ.

2. Кез келген тілді кез кел­ген әліпбиде жазуға болады. Әрине, егер онымен кәсі­би лингвистер айналысса. Қазақшаны латын негізінде жазу тәжірибесі бар. Сол сияқ­ты тағы бір түркі тілі – түрік­шенің латын әліпбиімен жазылып келе жатқанына көп уақыт болды.

3. Әліпби, яғни жазудың әрбір нұсқасы – көп жағдайда бір ғана мәдениеттің меншігі емес, ол – мәдени байлық. Мұ­ны кириллге де, латынға да және басқаларға қатысты да айтуға болады.

4. Кирилл мен латын түр­лі елдерде қолданылады. Ал бір әліпбиден басқаға өту­дің себебі, маңызды болуы мүмкін. Бірақ ондағы мақ­сат Болгариядан алыстап, Ве­несуэлаға жақындау деп ешкім күдіктенбейді.

5. Уақыт өте келе кирилл­мен жазылған қазақша кітаптарды оқу қиындай ма? Иә. Араб графикасынан латынға, сосын латыннан кириллге өткенде де солай болды. Тек кеңес кезін­­дегіден айырмасы, енді кітап­ханаларды «дұрыс емес» («неправильный») жазудағы кітаптардан тазартады деген қауіп жоқ.

6. Мұндай шешім қабылдау – Қазақстанның егемен құқығы.

7. Көршілердің «Ресейден алыстауына» қатысты сын-пі­кірлер болса, оны Ресей­дің посткеңестік елдер бағы­тындағы сыртқы саясаты автор­ларына арнау қажет. Мұны­мен қатар, ішкі саясаттың және бас­қа да параметрлердің өзіндік рөлі бар».

Ержан Әбдіраман,

«Егемен Қазақстан»


СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

19.06.2018

Парламентте балалар денсаулығына қатысты заң жобасы қаралды

19.06.2018

ОҚО-ның әкімшілік орталығы Түркістан қаласына көшіріледі

19.06.2018

Елімізде газ нарығында үлкен өзгерістер болады

19.06.2018

Энергетика министрі халық алдында есеп берді

19.06.2018

Асхат Аймағамбетов: «Алтын белгі» төсбелгісіне үміткерлердің 98,4%-ы білімдерін растады

19.06.2018

Ақсуда Қымызмұрындық мерекесі өтті

19.06.2018

Мемлекет басшысы Түркістан облысын құру туралы Жарлыққа қол қойды

19.06.2018

Қ. Тоқаев сарапшылар алдына жаңа міндеттер қойды

19.06.2018

Бүгін Үкімет отырысында қандай мәселелер талқыланды?

19.06.2018

Павлодарда казактар мәдениеті мен өнері күні өтті

19.06.2018

Гүлшара Әбдіқалықова «Ұлы Дала» гуманитарлық ғылымдар форумына қатысты

19.06.2018

Головкинге The Ring журналының белбеуі табысталды

19.06.2018

Чемпиондар лигасы. «Астананың» іріктеу кезеңіндегі қарсыласы белгілі болды

19.06.2018

Астанада Дүниежүзілік тау-кен конгресі өтіп жатыр

19.06.2018

Сенаторлар валюталық реттеу туралы заң жобаларын талқылады

19.06.2018

«Жетісу көктемі» атты республикалық форум: жас қаламгерлер не дейді?

19.06.2018

СҚО-ның Бостандық ауылында қуғын-сүргін құрбандарына арнап ескерткіш-тақта орнатылды

19.06.2018

Мемлекет басшысы Қайрат Мәмиді қабылдады

19.06.2018

Бурабайда «Қазақтану» ғылыми-ағартушылық жобасының тұсауы кесілді

19.06.2018

Солтүстік Қазақсанда жаңа мешіт ашылды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Жұмабай ШАШТАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Әр қазаққа қажет ұстаным

Қазіргі өмір барысына ой жіберіп қараған кезде ақыл-ойымыздың тереңдігіне малданып, сезімтал аңғарғыштығымызды артықшылыққа балайтын жөніміз бар ма? Аға ұрпақ санатына қосылған ендігінің ақсақалы біздер қазақ сөзіне әкелген жаңалығымыз, яғни бейнелі тіркес­теріміз кәне дегенге кесімді жауап беру қиын-ау. Ұлғайыңқы тартқан осынау шағымызда қазақ қарияларының сөз саптау мәдениетін жиі-жиі еске алып, жадыда жаңғыртуға тырысатын дертке шалдықтық. 

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Арайланған, абаттанған Астанам!

Махамбет «Еділдің бойы ен тоғай, ел қондырсам деп едім» деп жалынды жырына қосқандай, бүгінде еңсесі биіктеген елорда көз алдымызда қанатын жайып, өсіп-өркендеп, сары даланың сәніне сән қосқан керім қалаға айналғаны анық.

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Ән мен күйдің бұлағы – Астананың құрағы 

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Басынан бағы таймасын - Жақсыбай Самрат

Ақмолаға бақ ерте қонды, оның аумағы тіпті патша заманында облыс болған. Орталығы Омбы қаласы болғанымен облыстың Ақмола атануының өзі оның ерте танылғандығының белгісі. Әйтпесе осы облыс құрамында сол кездегі Ақмола­дан үлкен Омбы, Қызылжар, сәл кішірек Көкшетау, Атбасар қалалары болған, бірақ соған қарамай облыс атауын Ақмо­ла иемденген.

Жарқын ШӘКӘРІМ, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері

Нағыз қазақ...

 Домбыра – қазақтың жаны, қазақтың көзі, терең тамырлы тұңғиығы, сан ғасыр­лық серігі, ағыл-тегіл күйі. Сандаған ғасыр­­лардан жеткен Қорқыттың қобы­зы үніндей інжу-маржан сазды әуені. Домбыра күй күм­безін көкке өрлеткен кө­ненің көзі, тәңірдің құдіреті. Кетбұғаның күй күңіренісі, Ноғайлының зар заманы, Сы­пыра жырау, Асан Қайғы, Қазтуған, Дос­панбет, Шалкиіз­дердің жыр арқауы, қанаты. Байжігіт пен Абы­лай ханның күй төгілткен жан серігі. Күні кешегі Нұрғиса мен Қаршығалардың дүл­дүл күйшілігі. Бүгінгі музыка өнері бәйте­регінің тамырлы шежіресі. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу