Ресейлік сарапшының байыпты байламы

Қазақстанның латын әліпбиіне көшетіні туралы жаңалық көршілес Ресейде үлкен пікірталас туғызды. Ақпарат шыға сала рунетте қызу талқылау басталды. Ертесіне Ресейдің орталық басылымдары түгел дерлік бұл тақырыпқа бір-бір мақала арнады. Шынын айту керек, басым көпшілігі «Қазақстан Президентінің бұл шешіміне не себеп болды?» деген сұрақ қойып, соған жауап іздеді.
Егемен Қазақстан
17.04.2017 1262

Олардың арасында саясатты бөлек қойып, мәселені салқын ақылмен сараптаушылар да болды. Біз төменде ахуалдың байыбына бармай айтылған көп пікірге тосқауыл қоярлық екі комментарийге айрықша тоқталып отырмыз.

Антон Носик – белгілі ре­сейлік журналист әрі блогер (Яндекс рейтингі бойынша танымалдығы жөнінен алдыңғы ондықта). Lenta.ru, Vesti.ru, Gazeta.ru, Newsru.com сияқты Ресейдегі аса ірі ин­тернет-басылымдарға жетек­шілік жасаған. «Эхо Москвы» радиосының сайтына шыққан «Бүгінде латын сәннен қалды ма?» атты мақаласында Антон Носик Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың қазақ әліпбиін латынға көшіру тапсырмасын талдайды.

«Кеше бәрі Қазақстанның латынға көшетінін талқылады. Ресейлік патриоттар наразы. Путинді сынаушылар «Ресей­дің мәдени орбитасынан» тағы бір көршінің шығуына себепші әрекет жасады деп Путинді кінәлады... Алайда, мақаланың тікелей өзімен танысу ешқайсысының басына келмеді. Бекер-ақ». Осылай деп Антон Носик «Егемен Қазақ­стандағы» Президент ма­қала­сының сілтемесін көр­сетеді. Және мақаладан мына үзіндіні алады:

Мен 2012 жылғы жел­тоқ­сан айында жария ет­кен «Қа­зақстан-2050» Стра­тегия­сында «2025 жылдан бастап, латын әліпбиіне кө­шуге кірісуіміз керектігін» мәлімдедім. Бұл – сол кезден барлық салаларда біз латын қарпіне көшуді бастаймыз деген сөз. Яғни, 2025 жылға қарай іс қағаздарын, мерзімді баспасөзді, оқулықтарды, бәрін де латын әліпбиімен ба­сып шығара бастауға тиіс­піз». Иә, Носик қазақша үзінді келтіреді. Сосын мәтінді гугл-транслейт арқылы орысшаға аударып, оның мағынасын түсінгенін айтады. Не түсініпті деймісіз? Сөзбе-сөз келтірейік.

«Біріншіден, Назарбаев мұнда 2012 жылы қабылданып қойған «Қазақстан-2050» атты бағдарламасын айтып отыр. Онда 2025 жылдан бас­­тап қазақ жазуын кирилл қарпінен латынға ауыстыру қарастырылған. Расында ондай құжат бар, орысшасын интернеттен табуға болады. Және оның 28-бетінде «Біз 2025 жылдан бастап әліпбиімізді латын қарпіне, латын әліп­биіне көшіруге кірісуіміз керек. Бұл – ұлт болып шешуге тиіс принципті мәселе. Бір кезде тарих бедерінде біз мұндай қадамды жасағанбыз. Балаларымыздың болашағы үшін осындай шешім қабыл­дауға тиіспіз және бұл әлем­мен бірлесе түсуімізге, балала­рымыздың ағылшын тілі мен интернет тілін же­тік игеруіне, ең бастысы – қа­зақ тілін жаңғыртуға жағ­дай туғызады» деп анық жазылған.

Яғни, мақаланың әліпби мәселесіне қатысты жерінде Назарбаев 4,5 жыл бұрын қабылданып, өзі қол қойған мем­лекеттік құжаттағы мақсат пен оны іске асыру мерзімін сөзбе-сөз қайталап отыр. Ол кезде Қырым, ЛНР/ДНР, Сирия сияқты мәселелер жоқ болатын. Ендеше, Влади­вос­токтан Львовқа дейінгі конс­пирологтардың зор өкіні­шіне қарай, олардың әңгі­месі тағы да надандық пен ақыл жалқаулығынан шығып отыр».

Одан әрі ресейлік сарапшы түркітілдес халықтарға әліпбидің қалай таңылғанын, ал еріктері барда нені таңдағанын түсіндіре кетеді.

«Қай мысалды айтпайық, түркі тілдері кирилл жазуына ол тілде сөйлейтін респуб­ликалардың егемендігі жоқ кезде, Мәскеудің тікелей нұс­қауымен мәжбүрлеп көші­рілді. Ал өз таңдауларын жа­сауға мүмкіндік алған уа­қыт­та барлық түркі халық­тары латын қарпін таңдаумен болды: Түркия 1928 жылы, Әзер­байжан мен Түрікменстан 1992 жылы, Өзбекстан 1993 жы­лы...» дейді журналист.

Бұдан кейін Антон Носик 1991, 1992 және 1993 жылдары өткен кездесулерде түркітілдес елдер өкілдерінің ортақ әліпби ретінде латынды таңдауға ке­ліскендерін айтады. Яғни, қа­зақ жазуын латынға көшіру мәселесі бір күнде әлдебір саяси себептерден жасалған әрекет емес, бұрыннан жоспарланған таңдау екенін түсіндіреді. Ал сөз соңында өзіне түркі тілдерін кирилл жазуынан гөрі латынша оқу оңай екенін мына мысалмен жеткізеді.

«Соңғы 20 жылда Түркия мен Қазақстанда бірнеше рет болдым. Туған әліпби мен үшін кирилл болғанмен, өз басым түркіше көше жазуларын оқудан ешқашан қиындық көрген емеспін. Тіпті, ол сөзде дәстүрлі латында жоқ ç, ğ, ö және ü әріптерінің өзі қалай оқылатынын түйсікпен білем. Ал жол бойындағы қазақша жазулардағы ә, ғ, ң, ө, ұ және ү әріптерінің қалай дұрыс оқыла­тынын ұға алмай-ақ қойдым. Тіпті, кириллмен 47 жылғы таныс­тығым да көмектесе алмады».

Пікір білдіруші тағы бір ресейлік, Polit.ru басы­лымының ғылыми редакторы Борис Долгин қазақ жазуын латынға көшірудің зардабын ойлап уайымдаушыларға мынандай бұлтартпайтын уәж айтады.

«Қазақ жазуын латынға ауыс­­тыру туралы»

1. Кирилл қарпіндегі қазақ жазуы 1940 жылы қабылданды. Яғни, базбіреулер сияқты жүз жылдық немесе мыңжылдық мұраны уайым етудің қажеті жоқ.

2. Кез келген тілді кез кел­ген әліпбиде жазуға болады. Әрине, егер онымен кәсі­би лингвистер айналысса. Қазақшаны латын негізінде жазу тәжірибесі бар. Сол сияқ­ты тағы бір түркі тілі – түрік­шенің латын әліпбиімен жазылып келе жатқанына көп уақыт болды.

3. Әліпби, яғни жазудың әрбір нұсқасы – көп жағдайда бір ғана мәдениеттің меншігі емес, ол – мәдени байлық. Мұ­ны кириллге де, латынға да және басқаларға қатысты да айтуға болады.

4. Кирилл мен латын түр­лі елдерде қолданылады. Ал бір әліпбиден басқаға өту­дің себебі, маңызды болуы мүмкін. Бірақ ондағы мақ­сат Болгариядан алыстап, Ве­несуэлаға жақындау деп ешкім күдіктенбейді.

5. Уақыт өте келе кирилл­мен жазылған қазақша кітаптарды оқу қиындай ма? Иә. Араб графикасынан латынға, сосын латыннан кириллге өткенде де солай болды. Тек кеңес кезін­­дегіден айырмасы, енді кітап­ханаларды «дұрыс емес» («неправильный») жазудағы кітаптардан тазартады деген қауіп жоқ.

6. Мұндай шешім қабылдау – Қазақстанның егемен құқығы.

7. Көршілердің «Ресейден алыстауына» қатысты сын-пі­кірлер болса, оны Ресей­дің посткеңестік елдер бағы­тындағы сыртқы саясаты автор­ларына арнау қажет. Мұны­мен қатар, ішкі саясаттың және бас­қа да параметрлердің өзіндік рөлі бар».

Ержан Әбдіраман,

«Егемен Қазақстан»


СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

21.10.2017

5,5 пайыздық мөлшерлемемен несие бере бастады

21.10.2017

Роналду жылдың ең үздік футболшысын атанды

21.10.2017

Мешітті тонаған азамат ұсталды

21.10.2017

Кәсіпкерлер палатасы есеп берді

21.10.2017

Қазақ романсиадасына 20 жыл

21.10.2017

Қырғыз саясаткері Нұрсұлтан Назарбаевқа өтініш білдірді

21.10.2017

Сарыағаштық шаруалар қайта өңдеу ісін жандандыра бастады

21.10.2017

Газ келді. Қосуда қиындық бар

21.10.2017

Рухани келісім – бейбітшілік негізі

21.10.2017

Ауғанстан мешіттеріндегі жарылыстан құрбандар саны артуда

21.10.2017

Түркияда Қазақстан мәдениеті мен киносының күндері

21.10.2017

Қостанайда құқық қорғау қызметтері орталығы ашылды

21.10.2017

Қарттар үйіне көтеру құрылғысын тарту етті

20.10.2017

Қазақстанның Қауіпсіздік Кеңесінде кадрлық өзгерістер болды

20.10.2017

Астанада жетімдер саны азайды

20.10.2017

Сарыағаш ауданында қарқынды бау көлемі артып келеді

20.10.2017

Тараз Мемлекеттік педагогикалық институтына 50 жыл толды

20.10.2017

Қазпоштада ашық есік күні өтті

20.10.2017

Сағынтаев DFJ венчурлік компаниясының тең құрылтайшысымен кездесті

20.10.2017

Оралда Алаш тарихына арналған халықаралық конференция өтті

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Кімді тұлға тұтамыз?

Баяғының жастарына «Мен өмір­ден өзімді іздеп жүрмін» деп сөйлеу тән болатын... Жақында Америкада оқып жүрген қазақ­стандық жас өреннің пікірін тыңдап көруге тура келді.

Жылқыбай ЖАҒЫПАРҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Дауыл алдындағы тыныштық болып жүрмесін

Төрткүл дүниені тығырыққа тіреген 2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысы мен 2009 жылғы «ұлы рецессиядан» енді ғана оңала бастаған әлем экономикасы 2016 жылдан бастап баяу да болса тұрақты даму бағытына бет бұрды.

Бақытгүл САЛЫХОВА, педагогика ғылымдарының кандидаты

Шексіз білім

«Білім шексіз бе, әлде білімнің шегі бар ма?» деген сұраққа жа­­уап­ іздеп жүріп, Оксфорд уни­вер­ситетінің профессоры, матема­тик Мар­кус дю Сотойдың «Біз нені біле алмаймыз: білім шегіне сая­хат» («What we cannot know») ат­ты кітабын сатып алдым. Про­фес­сор бұл кітабында нөлден бас­­­тап жетіге дейінгі межені бел­гілейді. Нөлінші межені «Белгілі, бірақ белгісіз» әлде «Белгілі, бірақ бей­мәлім» деген дұрысырақ па?­ Біз біле­тін нәрседен бастап еш­қашан біле алмайтынға, ал одан шек­сіздікке дейінгіні тұспалдайды. Біз нені білмейміз және нені біле ал­маймыз? 

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Ұялы байланыс: ұтқан кім, ұтылған кім?

Бүгінде ұялы телефонды пайдалан­байтын адам кемде-кем. Олай болса осынау ертелі-кеш қолымыздан тастамай «рахатын» көріп жүрген игілік үшін кімдерге қанша ақша санап береді екенбіз?  

Талғат СҮЙІНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Қарсылық па, таршылық па?

«Біреу Алматыға бір «КамАЗ» сәбіз әкеліп төгіп, елге тегін таратты» деген хабардың шығуы мұң екен, веб-сайттар ақырғы жаңа­лықтың айналасына шыбындай үймеледі. 

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу