Сайлаудың дүрліктірмей, біріктіргені жақсы

Жақында Иран Ислам Республикасының Конституциялық қадағалау кеңесі ел президентіне кандидаттардың нақты тізімін бекітті. Тізімді Ішкі істер министрлігі жанындағы сайлау комиссиясы жария етті. Кандидаттардың ішінде Иранның қазіргі президенті Хасан Рухани, бірінші вице-президент Исхак Джахангири, Тегеран қаласының мэрі Мохаммад Бакер Калибаф және имам Реза мавзолейінің сақтаушысы Ибраһим Раиси бар. Сайлауға кандидат ретінде, сондай-ақ, мәдениет және өнеркәсіп министрліктерінің бұрынғы басшылары Мұстафа Мирсалим мен Мұстафа Хашеми Таба да қатыспақ. Ал сайлау осы жылдың 19 мамырында өтеді.
Егемен Қазақстан
05.05.2017 1349

 

 

Экс-президенттің өзін де «сызып» тастады

Саяси жүйесі ерекше Иранда сайлау, оның ішінде төрт жылда бір өтетін президенттік сайлау өзгешелеу болып келеді. Ең басты өзгешелігі сол, бұл елде кандидаттарды тіркеу екі кезеңнен тұрады. Бірінші кезеңде кез келген Иран азаматы Ішкі істер министрлігіндегі сайлау комиссиясына келіп, үміткер ретінде тіркеле алады. Бұл жолы сәуір айының 11-15-і аралығында президенттік сайлауға қатысуға өтініш берген адамдардың саны рекордтық көрсеткішке жетіп, 1636 үміткерді құрады. Олардың 137-сі – әйел. Осының алдындағы президенттік сайлауда өтініш берген үміткерлердің қатары 676 адам болған еді. Президенттік сайлауға кандидаттарды тіркеуге қатысты ақпараттарға қарағанда, бірінші кезең бойынша тіркелгендердің жасы 18 бен 92-нің арасын қамтыған. Олардың ішінде кезінде әртүрлі себептермен сотталғандар да бар көрінеді.

Президенттік сайлауға кандидаттыққа тірке­лу­­дің екінші кезеңі үміткерлер үшін шешуші сы­нақ болып саналады. Себебі, Конституциялық қадағалау кеңесі бірінші кезеңде президенттікке кандидат болып тіркелген адамдардың біліктілік деңгейін жан-жақты тексеруден өткізеді, қарым-қа­­білетін анықтайды. Осындай үдерістер кезін­де, кейде елге танымал тұлғалар мен белгілі сая­-

­­­с­аткерлердің өздері тізімге кірмей қалатын жағ­­­дайлар да кездеседі. Мысалы, 2013 жылғы пре­­зиденттік сайлауда ірі саяси қайраткер Акбар Ха­­шеми Рафсанджани Конституциялық қадағалау ке­ңесінің елеп-екшеуінен өте алмаған еді. Осы жақында аталған кеңес Иранның бұрынғы пре­зи­денті Махмұд Ахмадинежадты да кандидаттар тіз­імінен «сызып» тастады.

Экс-президенттің тізімге енбей қалуы, оның айтқан сөзінде тұрмағанына байланысты болса керек. Сайлау науқаны басталар алдында ая­тол­ла Әли Хаменеи М.Ахмадинежадқа тұс­пал­дап, оның сайлауға түсуі елдегі саяси жағ­дай­­ды ушықтыратынын айтып, «сайлауға түс­пеу­­ге» кеңес берген еді. Ол бұл кеңеске құлақ ас­қандай болған. Бірақ, оның президенттікке кан­дидаттыққа тіркелуге келуі және сайлау ко­мис­сиясында тіркелуі елдің қазіргі билігін де, М.Ахмадинежадтың қарсыластарын да кә­дім­гі­дей елең еткізді. Өйткені, елде Иран през­и­дент­­тігіне қа­тарынан екі рет сайланған оның қол­дау­шы­лары да, жақтастары да аз емес-тұғын. Өзі­нің тізімінен «сы­зылып» қалғанын естіген ол «ал­дағы сайлау­да кандидаттардың ешқайсысына қолдау көрсетпейтінін» мәлімдеді.

Басты бәсекелестер – реформаторлар мен консерваторлар

Бұл президенттік сайлауда тартыс негізгі кандидаттар – елдің қазіргі президенті, реформатор Хасан Рухани мен оппозициялық консерватор Ибраһим Раисидің арасында өтетін сияқты. Екі кандидат та тіркелуге бір күнде келді және бір күнде тіркелді. Бұқаралық ақпарат құ­рал­да­ры­на берген сұхбатында Х.Рухани өзінің ұраны ер­кін­дік, қауіпсіздік, тыныштық екенін айта келіп, «ядро­лық клуб» елдерімен ядролық келісім не­гі­зінде жұмысты жалғастыра беретінін атап өткен-ді.

Рухани Иран президенті болып сайланғаннан кейін Батыс елдерімен, оның ішінде АҚШ-пен үзіліп қалған байланысты қайта қалпына келтіруге тырысты. Сөйтіп, ол халықаралық ұйымдардың араласуы нәтижесінде «алтылықпен» ядролық мәміле жасауға қол жеткізді. Өздерінің ядролық бағ­д­арламасын жүзеге асыру жұмыстарын тоқ­татты. Бұл Иранға қарсы салынған бір­қа­тар эко­­­номикалық санкциялардың алынуына мүм­кін­дік берді. Ядролық келісімдерді иран­дық­тар­­дың кейбірі қолдады, мұны «сатқындыққа» ба­лап, наразылық танытқандар да аз болмады. Бұ­дан Иран халқының ұтылмағанын елдің соңғы жыл­дар­дағы іс-әрекеті көрсетіп тұрғандай. Не­гі­з­і­нен ол реформатор-президент Хасан Руханидің ұс­­тан­ған саясатына тікелей байланысты екенін иран­дықтар жақсы біледі. Президенттікке канди­дат енді сол саясатын әрі қарай жалғастыруды мақ­сат етіп отыр.

Сарапшылар Х.Руханиға негізгі оппонент ретінде консерваторлар Ибраһим Раиси мен Мохаммад Бакер Калибафты атайды. Бұл оппозиционер кандидаттардың екеуі бірдей сайлауға түсіп отырғаны жайдан-жай емес. Оның түп негізінде реформатор кандидат Х. Руханиге дауысына «ортақтасу» арқылы сайлаудың екінші турын қамтамасыз ету жатыр. Дәл осындай «саясатты» реформаторлар да ұстанып отырған жайы бар. Президенттікке Х.Руханимен қатар, оның жақтастары Исхак Джахангири мен Мұстафа Хашеми Табаның да сайлауға түсуі соған нақты дәлел.

Қазіргі президенттікке ең негізгі бәсекелес ретінде атала бастаған Ибраһим Раисиге келетін болсақ, оның артында радикалды консерваторлық күш­тер тұр. Кейбір мәліметтерге қарағанда, әске­ри­лер арасында да оны қолдайтындар жеткілікті сияқты. Бірақ, оның билік органдарында саяси және басшылық қызметтер атқармағандығы, сон­дай-ақ, осы салаларда тәжірибесінің жоқтығы сай­лауда тиісті дауыс жинауына кері әсер етуі мүм­кін. Ол тек сот билігі органдарында ғана кө­бі­рек жұмыс істепті. Бұл кандидаттың қалың бұ­қа­раға онша таныс емес екенін білдіреді.

Сұрау салудың нәтижесі көрсеткендей, ел тұр­ғындарының 60 пайызға жуығы оны білмей­ді де екен, әсіресе жастар. Есесіне, Ислам рево­лю­ция­сы­ның бірінші және екінші ұрпағы Раисиді жақсы бі­леді, тіпті оны «қандықол аятолла» деп те атайтын көрінеді. Себебі, ол 1987-1988 жылдары сот коми­ссиясына басшылық жасапты. Солай бола тұрса да, Раиси имам Реза мавзолейінің жетекшісі ретінде діни қауым өкілдері арасында ықпалды тұлға саналады. Бүгінде Иранға АҚШ-тың жаңа пре­зиденті Дональд Трамп тарапынан қысым кү­шей­іп тұрғаны жасырын емес. Осыны пайдаланып қал­ғысы келген Раисидің қолдаушылары «Иранда да президент ауысуы қажет» дегенді ашық айта бастады.

Президенттікке тағы бір кандидат – Тегеран қа­ласының мэрі Мохаммад Бакер Калибаф – кез кел­ген саясаткерге бәсекелес бола алатын елге бел­гілі тұлға. Оның саясаттағы қызмет жолын­да да ақтаңдақтар кездеседі. Ол Хатамидің пре­­зи­дент­тігі кезінде Тегеранда полиция орган­да­рына бас­­­шылық еткен және елдің саяси өмі­рін ырық­тан­дыру үшін наразылық танытқан сту­дент­тердің толқуын күшпен басқан. Сондай-ақ, оған ке­зінде сыбайлас жемқорлыққа қатысы бар де­ген айып та тағылған екен. Бірақ, Калибаф осы­дан төрт жыл бұрынғы президенттік сайлау­да Х.Руханидің не­гізгі бәсекелесі болып, сайлау­шы­лар­дың 20 пайыз дауысын иеленді. Ал Рухани 52 пайыз дауыс жи­наған еді.

Сайлау науқанының ең соңғы кезеңі жақын­да­ған шақта күтпеген жағдайлар да орын алуы мүм­кін. Мысалы, консерваторлар Раиси мен Калибаф бір-біріне жол беруі үшін екеуінің бірі саяси ойыннан бас тартуы ықтимал дегендей...

Науқан әлемдік БАҚ-тың да назарында

Енді санаулы күндерден кейін Иранда нағыз саяси күрес басталады. Кандидаттар мен олардың қолдаушылары елдегі барлық бұқаралық ақпарат құралдарын пайдалана отырып, бір-бірінің көзқарастарын сын тезіне алады. Кейде жалған ақпараттар да жарияланып жатады. Ал дауыс бе­руге бір апта қалғанда кандидаттар телеарналар бойынша саяси пікірсайысқа шығады. Бұл пі­кір­сайыстар әлі де өз таңдауын жасай ал­май жүр­ген сайлаушылардың нақты шешім қабыл­дау­ына мұрындық болады. Сол себептен де, бү­гін­де Ирандағы президенттік сайлау әлемдік БАҚ-тардың негізгі тақырыптарының біріне айналып отыр.

Бұл елдегі өткен сайлауларға аз-кем шолу жасайтын болсақ, олардан исламдық демокра­тия­ның нақты көріністері – халық пен мемлекеттің абырой-беделін, елдің күш-қуаты мен асқақ мерейін байқау қиын емес. Сондай-ақ, Иран сай­­лау­шылардың сайлауға, оның ішінде пре­зиденттік сай­лауға қатысу көрсеткіші жағы­нан әлем елдері ара­сында жоғары орында тұр десек, қателесе қой­маспыз. Ал Азия құрлығы бойынша екінші-үшінші орыннан төмендеген емес. Тіпті, ең қи­ын кезең – соғыс кездерінде де саяси науқан – сай­лау өз уақытында өткізіліп келіпті. Осыған бай­ланысты аятолла Хаменеи «Бүгінде халық сай­лауды жалған іс санамайды. Халық үкіметтің де, сайлаудың да өздеріне тиесілі екенін жақсы біле­ді», – деп атап өтуі ежелгі Иранның кез кел­ген сай­лауға ерекше мән беретінін білдіріп тұрғандай.

19 мамыр, жұма күні президенттік сайлау-

мен қатар, ауылдық және қалалық басқару орган­да­ры­ның да сайлауы өтеді. Халық саны 80 миллион­нан асатын Иранда шамамен 55 миллион адам сайлауға дауыс беру құқығына ие. Ал президент төрт жыл мерзімге сайланады. Бір адам екі мерзімнен артық президент болып сайлана алмай­ды. 

Әлисұлтан ҚҰЛАНБАЙ,

 

«Егемен Қазақстан»

 

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

23.02.2018

Сенатор Д.Назарбаева Сингапурда болды

23.02.2018

ШҚО әкімі тұрғындар алдында есеп берді

23.02.2018

Қазақстандық парламентшілер ЕҚЫҰ ПА қысқы сессиясына қатысты

23.02.2018

Энергетика министрлігінің кеңейтілген алқа мәжілісі өтті 

23.02.2018

Оралхан Бөкейдің ағылшын тілінде жарық көрген кітабының тұсаукесері өтті

23.02.2018

СҚО-да Қазақстан Республикасы Тұңғыш Президенті - Елбасы Қорының күндері өтуде

23.02.2018

Банктер мен Қаржыгерлер қауымдастығы қазақстандықтарға үндеу жариялады

23.02.2018

Гүлшара Әбдіқалықова елшілерден сенім грамоталарын қабылдады

23.02.2018

Жылда 500-ден астам жол апаты автобус жүргізушілерінің кінәсінен болады - ІІМ

23.02.2018

Мати Алавер: Полторанин медаль медаль алмаса жалақымның бір тиынын қалдырмай қайтарып беремін

23.02.2018

Алматыда Әлемдік экономика және саясат институты алаңында сарапшылар кездесуі өтті

23.02.2018

Элизабет Тұрсынбаева Кореядағы Олимпиадада 12-орын алды

23.02.2018

Сарайшық ескерткіштерін ғылыми зерттеу жұмыстары қолға алынады - Арыстанбек Мұхамедиұлы

23.02.2018

Дәулетжан Махмұт. Портрет

23.02.2018

Қазақстандағы алғашқы сотсыз татуласу орталығы Қызылордада құрылады

23.02.2018

Өскемендегі Жастар театры «Аршын мал алан» мюзиклін сахналады

23.02.2018

Атырау облысының әкімі тұрғындар алдында есеп берді

23.02.2018

Жамбылда атқарылатын жұмыс көп

23.02.2018

Әкім есебіне жетістіктер ғана арқау бола ма?

23.02.2018

Жаңа латын графикасына қатысты пікірлер

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Ғабит ІСКЕНДЕРҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Мәселе заманда емес, адамда...

Адамның азаматтығы, жауап­кер­шілігі туралы қай кезде де кеңі­нен сөз болады емес пе? Сондай әңгіме барысында кейбіреулер әңгі­ме арқауына айналған жандарға ая­ныш білдіріп, «олар сатқындық жа­с­айын деді дейсің бе, амалдың жоқтығынан жасады ғой, бәріне заман кінәлі» дегені бар-тын. Сонда Ұшыға апам былай деген еді: «Күн де орнында, сол баяғыша шығады, сол қалпында батады. Ай да орнында сол бұрынғыша туады. Өзгерсе адамның пейілі, ниеті өзгерген. Заманға жауапкершілік жүктеудің жөні жоқ...».

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Эфирде бейбастақтыққа неге жол беріледі? 

Әуе толқынынан хабар тыңдап отырмын. Әңгіме бойтұмар жайында өрбуде. Радио хабарын жүргізуші әлемге танымал адамдардың бой­тұмар ретінде нені ұстайтынын айта келе Кэмерон Диазды мысалға алды.

Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан»

Даму үшін әділдік ауадай қажет

Әділдік қашанда адамзаттың арманы болып келеді. Жасыратыны жоқ, кейде бір ұжым түгілі, бір отбасының өзінде әділдік кемшін қалып жатады. Осындай жағдайда оның тұтас мемлекетте орнауы орындалмас армандай көрінетіні рас.

Зарема ШӘУКЕНОВА, ҰҒА корреспондент-мүшесі

Конфессияаралық диалогтың қазақстандық алаңы

Атақты америкалық саясаттанушы Самуэль Хантингтон 1996 жылы өзінің әлемдік ғылыми қоғамдас­тық арасында кең талқылауға түс­кен «Өркениеттер қақтығысы және әлемдік тәртіптің трансформациясы» атты кітабын жарыққа шығарды. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Қайтқан малда қайыр бар

Осының алдында газет бетінде жарияланған «Бай бол­­саң, халқыңмен бол!» атты мақа­ламызда («Егемен Қазақстан», 09.02. 2018 жыл) меншік иелері­нің елімізден астыртын жолдар арқылы шығарып әкетіп жатқан капиталының түбі оларға қайыр бермейтіндігін, қазіргі күні Батыс әлемінде жүріп жатқан саяси-эко­номикалық үдерістердің екпі­німен бұл қаржылар сол жақ­тың өзінде ерте ме, кеш пе, қақпан­ға түсірілетіндігін, ал оның идеологиясы қазірдің өзінде әзір екендігін жазған едік. 

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу