Сайлаудың дүрліктірмей, біріктіргені жақсы

Жақында Иран Ислам Республикасының Конституциялық қадағалау кеңесі ел президентіне кандидаттардың нақты тізімін бекітті. Тізімді Ішкі істер министрлігі жанындағы сайлау комиссиясы жария етті. Кандидаттардың ішінде Иранның қазіргі президенті Хасан Рухани, бірінші вице-президент Исхак Джахангири, Тегеран қаласының мэрі Мохаммад Бакер Калибаф және имам Реза мавзолейінің сақтаушысы Ибраһим Раиси бар. Сайлауға кандидат ретінде, сондай-ақ, мәдениет және өнеркәсіп министрліктерінің бұрынғы басшылары Мұстафа Мирсалим мен Мұстафа Хашеми Таба да қатыспақ. Ал сайлау осы жылдың 19 мамырында өтеді.
Егемен Қазақстан
05.05.2017 1912
2

 

 

Экс-президенттің өзін де «сызып» тастады

Саяси жүйесі ерекше Иранда сайлау, оның ішінде төрт жылда бір өтетін президенттік сайлау өзгешелеу болып келеді. Ең басты өзгешелігі сол, бұл елде кандидаттарды тіркеу екі кезеңнен тұрады. Бірінші кезеңде кез келген Иран азаматы Ішкі істер министрлігіндегі сайлау комиссиясына келіп, үміткер ретінде тіркеле алады. Бұл жолы сәуір айының 11-15-і аралығында президенттік сайлауға қатысуға өтініш берген адамдардың саны рекордтық көрсеткішке жетіп, 1636 үміткерді құрады. Олардың 137-сі – әйел. Осының алдындағы президенттік сайлауда өтініш берген үміткерлердің қатары 676 адам болған еді. Президенттік сайлауға кандидаттарды тіркеуге қатысты ақпараттарға қарағанда, бірінші кезең бойынша тіркелгендердің жасы 18 бен 92-нің арасын қамтыған. Олардың ішінде кезінде әртүрлі себептермен сотталғандар да бар көрінеді.

Президенттік сайлауға кандидаттыққа тірке­лу­­дің екінші кезеңі үміткерлер үшін шешуші сы­нақ болып саналады. Себебі, Конституциялық қадағалау кеңесі бірінші кезеңде президенттікке кандидат болып тіркелген адамдардың біліктілік деңгейін жан-жақты тексеруден өткізеді, қарым-қа­­білетін анықтайды. Осындай үдерістер кезін­де, кейде елге танымал тұлғалар мен белгілі сая­-

­­­с­аткерлердің өздері тізімге кірмей қалатын жағ­­­дайлар да кездеседі. Мысалы, 2013 жылғы пре­­зиденттік сайлауда ірі саяси қайраткер Акбар Ха­­шеми Рафсанджани Конституциялық қадағалау ке­ңесінің елеп-екшеуінен өте алмаған еді. Осы жақында аталған кеңес Иранның бұрынғы пре­зи­денті Махмұд Ахмадинежадты да кандидаттар тіз­імінен «сызып» тастады.

Экс-президенттің тізімге енбей қалуы, оның айтқан сөзінде тұрмағанына байланысты болса керек. Сайлау науқаны басталар алдында ая­тол­ла Әли Хаменеи М.Ахмадинежадқа тұс­пал­дап, оның сайлауға түсуі елдегі саяси жағ­дай­­ды ушықтыратынын айтып, «сайлауға түс­пеу­­ге» кеңес берген еді. Ол бұл кеңеске құлақ ас­қандай болған. Бірақ, оның президенттікке кан­дидаттыққа тіркелуге келуі және сайлау ко­мис­сиясында тіркелуі елдің қазіргі билігін де, М.Ахмадинежадтың қарсыластарын да кә­дім­гі­дей елең еткізді. Өйткені, елде Иран през­и­дент­­тігіне қа­тарынан екі рет сайланған оның қол­дау­шы­лары да, жақтастары да аз емес-тұғын. Өзі­нің тізімінен «сы­зылып» қалғанын естіген ол «ал­дағы сайлау­да кандидаттардың ешқайсысына қолдау көрсетпейтінін» мәлімдеді.

Басты бәсекелестер – реформаторлар мен консерваторлар

Бұл президенттік сайлауда тартыс негізгі кандидаттар – елдің қазіргі президенті, реформатор Хасан Рухани мен оппозициялық консерватор Ибраһим Раисидің арасында өтетін сияқты. Екі кандидат та тіркелуге бір күнде келді және бір күнде тіркелді. Бұқаралық ақпарат құ­рал­да­ры­на берген сұхбатында Х.Рухани өзінің ұраны ер­кін­дік, қауіпсіздік, тыныштық екенін айта келіп, «ядро­лық клуб» елдерімен ядролық келісім не­гі­зінде жұмысты жалғастыра беретінін атап өткен-ді.

Рухани Иран президенті болып сайланғаннан кейін Батыс елдерімен, оның ішінде АҚШ-пен үзіліп қалған байланысты қайта қалпына келтіруге тырысты. Сөйтіп, ол халықаралық ұйымдардың араласуы нәтижесінде «алтылықпен» ядролық мәміле жасауға қол жеткізді. Өздерінің ядролық бағ­д­арламасын жүзеге асыру жұмыстарын тоқ­татты. Бұл Иранға қарсы салынған бір­қа­тар эко­­­номикалық санкциялардың алынуына мүм­кін­дік берді. Ядролық келісімдерді иран­дық­тар­­дың кейбірі қолдады, мұны «сатқындыққа» ба­лап, наразылық танытқандар да аз болмады. Бұ­дан Иран халқының ұтылмағанын елдің соңғы жыл­дар­дағы іс-әрекеті көрсетіп тұрғандай. Не­гі­з­і­нен ол реформатор-президент Хасан Руханидің ұс­­тан­ған саясатына тікелей байланысты екенін иран­дықтар жақсы біледі. Президенттікке канди­дат енді сол саясатын әрі қарай жалғастыруды мақ­сат етіп отыр.

Сарапшылар Х.Руханиға негізгі оппонент ретінде консерваторлар Ибраһим Раиси мен Мохаммад Бакер Калибафты атайды. Бұл оппозиционер кандидаттардың екеуі бірдей сайлауға түсіп отырғаны жайдан-жай емес. Оның түп негізінде реформатор кандидат Х. Руханиге дауысына «ортақтасу» арқылы сайлаудың екінші турын қамтамасыз ету жатыр. Дәл осындай «саясатты» реформаторлар да ұстанып отырған жайы бар. Президенттікке Х.Руханимен қатар, оның жақтастары Исхак Джахангири мен Мұстафа Хашеми Табаның да сайлауға түсуі соған нақты дәлел.

Қазіргі президенттікке ең негізгі бәсекелес ретінде атала бастаған Ибраһим Раисиге келетін болсақ, оның артында радикалды консерваторлық күш­тер тұр. Кейбір мәліметтерге қарағанда, әске­ри­лер арасында да оны қолдайтындар жеткілікті сияқты. Бірақ, оның билік органдарында саяси және басшылық қызметтер атқармағандығы, сон­дай-ақ, осы салаларда тәжірибесінің жоқтығы сай­лауда тиісті дауыс жинауына кері әсер етуі мүм­кін. Ол тек сот билігі органдарында ғана кө­бі­рек жұмыс істепті. Бұл кандидаттың қалың бұ­қа­раға онша таныс емес екенін білдіреді.

Сұрау салудың нәтижесі көрсеткендей, ел тұр­ғындарының 60 пайызға жуығы оны білмей­ді де екен, әсіресе жастар. Есесіне, Ислам рево­лю­ция­сы­ның бірінші және екінші ұрпағы Раисиді жақсы бі­леді, тіпті оны «қандықол аятолла» деп те атайтын көрінеді. Себебі, ол 1987-1988 жылдары сот коми­ссиясына басшылық жасапты. Солай бола тұрса да, Раиси имам Реза мавзолейінің жетекшісі ретінде діни қауым өкілдері арасында ықпалды тұлға саналады. Бүгінде Иранға АҚШ-тың жаңа пре­зиденті Дональд Трамп тарапынан қысым кү­шей­іп тұрғаны жасырын емес. Осыны пайдаланып қал­ғысы келген Раисидің қолдаушылары «Иранда да президент ауысуы қажет» дегенді ашық айта бастады.

Президенттікке тағы бір кандидат – Тегеран қа­ласының мэрі Мохаммад Бакер Калибаф – кез кел­ген саясаткерге бәсекелес бола алатын елге бел­гілі тұлға. Оның саясаттағы қызмет жолын­да да ақтаңдақтар кездеседі. Ол Хатамидің пре­­зи­дент­тігі кезінде Тегеранда полиция орган­да­рына бас­­­шылық еткен және елдің саяси өмі­рін ырық­тан­дыру үшін наразылық танытқан сту­дент­тердің толқуын күшпен басқан. Сондай-ақ, оған ке­зінде сыбайлас жемқорлыққа қатысы бар де­ген айып та тағылған екен. Бірақ, Калибаф осы­дан төрт жыл бұрынғы президенттік сайлау­да Х.Руханидің не­гізгі бәсекелесі болып, сайлау­шы­лар­дың 20 пайыз дауысын иеленді. Ал Рухани 52 пайыз дауыс жи­наған еді.

Сайлау науқанының ең соңғы кезеңі жақын­да­ған шақта күтпеген жағдайлар да орын алуы мүм­кін. Мысалы, консерваторлар Раиси мен Калибаф бір-біріне жол беруі үшін екеуінің бірі саяси ойыннан бас тартуы ықтимал дегендей...

Науқан әлемдік БАҚ-тың да назарында

Енді санаулы күндерден кейін Иранда нағыз саяси күрес басталады. Кандидаттар мен олардың қолдаушылары елдегі барлық бұқаралық ақпарат құралдарын пайдалана отырып, бір-бірінің көзқарастарын сын тезіне алады. Кейде жалған ақпараттар да жарияланып жатады. Ал дауыс бе­руге бір апта қалғанда кандидаттар телеарналар бойынша саяси пікірсайысқа шығады. Бұл пі­кір­сайыстар әлі де өз таңдауын жасай ал­май жүр­ген сайлаушылардың нақты шешім қабыл­дау­ына мұрындық болады. Сол себептен де, бү­гін­де Ирандағы президенттік сайлау әлемдік БАҚ-тардың негізгі тақырыптарының біріне айналып отыр.

Бұл елдегі өткен сайлауларға аз-кем шолу жасайтын болсақ, олардан исламдық демокра­тия­ның нақты көріністері – халық пен мемлекеттің абырой-беделін, елдің күш-қуаты мен асқақ мерейін байқау қиын емес. Сондай-ақ, Иран сай­­лау­шылардың сайлауға, оның ішінде пре­зиденттік сай­лауға қатысу көрсеткіші жағы­нан әлем елдері ара­сында жоғары орында тұр десек, қателесе қой­маспыз. Ал Азия құрлығы бойынша екінші-үшінші орыннан төмендеген емес. Тіпті, ең қи­ын кезең – соғыс кездерінде де саяси науқан – сай­лау өз уақытында өткізіліп келіпті. Осыған бай­ланысты аятолла Хаменеи «Бүгінде халық сай­лауды жалған іс санамайды. Халық үкіметтің де, сайлаудың да өздеріне тиесілі екенін жақсы біле­ді», – деп атап өтуі ежелгі Иранның кез кел­ген сай­лауға ерекше мән беретінін білдіріп тұрғандай.

19 мамыр, жұма күні президенттік сайлау-

мен қатар, ауылдық және қалалық басқару орган­да­ры­ның да сайлауы өтеді. Халық саны 80 миллион­нан асатын Иранда шамамен 55 миллион адам сайлауға дауыс беру құқығына ие. Ал президент төрт жыл мерзімге сайланады. Бір адам екі мерзімнен артық президент болып сайлана алмай­ды. 

Әлисұлтан ҚҰЛАНБАЙ,

 

«Егемен Қазақстан»

 

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

23.01.2019

Шекара бұзған азамат қаза тапты

23.01.2019

Елбасының Жастар жылының салтанатты ашылуында сөйлеген сөзі

23.01.2019

Мәулен Әшімбаев: Жастар жылында науқаншылдыққа жол бермеуіміз қажет

23.01.2019

Түркістанда «Орта Азия жастарының форумын» өткізу жоспарлануда

23.01.2019

«Жастар жылы» жамбылдық жастарға мол мүмкіндік береді

23.01.2019

Қаржы және бюджет комитетінің Заң жобаларын талқылау бойынша отырысы өтті

23.01.2019

Мәжіліс сот жүйесі мен судьялар мәртебесі туралы конституциялық түзетулерді мақұлдады

23.01.2019

Алматы облысында 1332 әйел онкологиялық есепте тұр

23.01.2019

Сенаторлар Жастар жылын қолдауға бағытталған жұмыстарға кірісті

23.01.2019

Еурокомиссия MasterCard-қа айыппұл салды

23.01.2019

Жылқының қозғалыс аллюры: Аяң түрлері

23.01.2019

Юлия Тимошенко Украина президенті сайлауына қатысатынын мәлімдеді

23.01.2019

Конькимен жүгіру: Классикалық көпсайыстан ел біріншілігі мәресіне жетті

23.01.2019

Қостанайда «Эндохирургия мектебі» өтті

23.01.2019

Ақ Жайықтың жастары жастар жылынан көп үміт күтеді

23.01.2019

Жамбыл облысы жұмыспен қамту бойынша екінші орында тұр

23.01.2019

«Murager production» фото-кино студиясы ашылды

23.01.2019

Иван Дычко 1 наурызда рингке шығады

23.01.2019

Республика бойынша «Қайырымдылық керуені» байқауына үміткерлер іріктеліп жатыр

23.01.2019

«Барыс» қонақта «Металлургті» ұтты

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Adasqandardyń aldy jón, arty soqpaq...

  Bıylǵy qańtarda Qazaqstan óziniń azamattaryn dúnıeniń qaı shetinde bolsa da qorǵaı alatyn irgeli el ekendigin kezekti ret kórsetti. Sırıadaǵy qandy qasapqa soqyr senimniń shyrmaýyndaǵy kúıeýimen birge baryp qalǵan áıelder men jas balalarǵa arnaıy ushaq bólip, alyp keldi. Elbasy N.Nazarbaev óziniń tapsyrmasymen 47 adamnyń, sonyń ishinde 30 balanyń qutqarylǵanyn málimdedi. Qutqarý sharalary «Jýsan» operasıasy» dep atalǵany da jarıa boldy.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Jaýapkershilik joq jerde...

Sońǵy jyldary elimizde bosaný úshin aýrýhanaǵa kelgen analardyń qaitys bolý jaǵdaıy jıilep barady. О́tken jazda medısınasy jetilgen qalalar sanatyndaǵy Astananyń ózinde tórt birdeı qaıǵyly oqıǵanyń oryn alýy osy sózimizge dálel. Al Qazaqstan boıynsha 2018 jyldyń segiz aıynda ǵana ana óliminiń 40 faktisi tirkelgen eken. Onyń sebebi nede? Bul jóninde oılanyp, belgili bir sharalar qabyldap jatqan adam bar ma? Shynyn aıtsaq, bul jaǵy óte kúmándi. Eger adamdar jumysta jibergen kemshiligi úshin jazalanbaıtyn bolsa, ondaı jaǵdaıdyń qaıtalana bermesine kim kepil?

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Sóz salmaǵy

Baıaǵynyń bıleri taý qulatyp, jer terbetpese de, eldi ıitip, teli-tentekti tıyp, kem basqandy ilgeri ozdyryp, asqynǵandy tejep, órshigendi órelep, ata ǵuryppen, ana úlgisimen bárin jónge saldy. Ul men qyzdyń eteginen tartpaı, aýzynan qaqpaı, qyrandaı túletip otyrǵan. Sodan da shyǵar, «Aýzym jetkenshe sóıleımin, qolym jetkenshe sermeımin, aıaǵym jetkenshe júremin» dep 14 jasynda aýzynan ot shashyp: «El ebelek emes, er kebenek emes, dat!» dep dara tanylǵan Qazybek bıdiń Qońtajynyń tilin baılap, qatty sastyrǵany. Jeteli sózge jetesiz ǵana des bermeıdi.

Серік НЕГИМОВ, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері

Durystyq joly

Jaqsy kisi ataný, tirshilik-turmys, ómir qubylystaryna oı júgirtý, saralap zerdeleý, fılosofıalyq mádenıet qalyptastyrý, tájirıbe jınaqtaý, durystyq, adamshylyq, izgilik, ádildik, degdarlyq jolynda meıirlenip, berekeli qyzmet jasaý, ulttyń ádebi men qaǵıdattaryn jan-tánińmen qabyldaý – naǵyz tabıǵı abzal qasıet.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Bızneske ıkemdilik qaıdan shyǵady?

Adamnyń bızneske ıkemdiligi qaıdan týady degen suraq kóp adamdy oılandyrady. Árıne, motıvasıa kúshti, ol − aqshany kóp tabý. Isker adamdar eshkimniń aldynda ıilmeıdi, «malyń bolsa syılamaı tura almas el» dep Abaı aıtpaqshy, jurtqa da syıly bolady.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу