Сезім шынары

Бейбітшілік және келісім сарайында Шыңғыс Айтматовтың «Арманым, Әселім» повесі желісімен танымал режиссер, Қазақстанның халық әртісі Талғат Теменов сахналаған Қазақтың мемлекеттік академиялық Қ.Қуанышбаев атындағы музыкалық драма театрының «Қызыл орамалды шынарым» лирикалық драмасының премьерасы өтті.
Егемен Қазақстан
02.06.2017 4697
2

Қырғыз жазушысы Шыңғыс Айтматов шығармалары Қ.Қуа­ныш­баев театры репертуарынан еле­улі орын алады. «Боранды бекет» романы бойынша кезінде Халық қаһарманы Әзірбайжан Мәмбетов «Ғасырдан да ұзақ күн» спек­таклін ұсынса, «Жәмила» повесі мен «Раймалы» аңызы желісімен Қазақстанның халық әртісі, белгілі театр және кино ре­жиссері Талғат Теменов суреткер жазушының қос туындысы не­гізінде «Аққудың көз жасы» ли­рикалық драмасын тудырды. Со­лардың қатарын толықтырған «Қызыл орамалды шынарым» спектаклі туралы айтатын бол­сақ, адамзаттың Айтматовы шы­ғар­малары ішіндегі шоқтығы би­ік
хикаяларының бірі болып са­налатын бұл туынды – кеңес дәу­ірі­нде жазылғанына қарамастан кү­ні бүгінге дейін оқырман үшін ба­ға жетпес рухани олжа, сезім гим­ні іспеттес асыл жауһар. Өмір­лік құндылықтар өзгерді, қа­зіргі қо­ғамда махаббаттың тұ­рақ­ты­лы­ғына баланың өзін сен­діру қи­ын деп төбемізден күдік бұл­тын төндіргенімізбен, үміт пен күмән, арман мен адасу, бақыт пен сәтсіздік арпалысын баяндайтын рухани туындыларға деген сұраныс артпаса, ешқашан азайған емес. «Арманым, Әселім» («Шынарым менің, шырайлым менің») повесі осы санаттан, жас­тықтың, сүйіспеншілік пен жү­ректің мөлдір жыры, бұлақтай бұ­раң­даған бұрымдылар әні, құ­рақтай тербетілген сарбаздар сыры-ау, тәйірі.
«Қызыл орамалды шына­рым» қойылымы Құдайдың маңдайға жазған бағының қадіріне жете білуге, арзан, жеңіл-желпі ләззат­тың құрдымдағы құдығына құл­ди­лап түсіп кетпеуге үндейді. Мұн­­­да азаматтық намысқа қоса се­зім сынға түсіп, жолдары сан тарау дүр­мекке толы жандардың хи­­кая­­сы баяндалады. Өмір-өзен­нің жал-жал толқындары мен асау тұл­пар­дың үстінде ау­ып кетпей асудан аман-есен өту­дің өзі оңай емес. Сол тар­паң тағ­дыр­дың қомында табаны тай­ға­нақ­тап, аты шатқаяқтаған Ілияс си­­яқтылар қазір де арамызда жоқ емес. «Қолда бар алтынның қа­дірі жоқ» демекші, спектакль жал­­ғанды жалпағынан басам деп жа­ңылысқан сондай жұмыр басты пен­денің басынан кешкенін бая­н­дау арқылы көрерменге өмірді ба­ғалау керектігін ұқтырады. Өмір­де бір-ақ рет жаза басқан, ағат­тық жіберген жанның уысы­нан шығып кет­кен бақыттың құнын бағалауға шақырады. Сүйіс­пен­шілік, адал­дық, сыйластықтың базарына қоса, өмірдің бәйгесінде аярлық пен іштарлықтың, опасыздық пен сат­­­қындықтың бәсі де әлі күнге бә­сеңси қоймағаны тағы шындық. 


Аққуды махаббаттың символы санаған, арманын аспандағы қыранға балаған 50 мен 60-шы жыл­дар ұрпағы үшін Ілияс пен Әсел тек кітаптың кейіпкері ға­на болып өмір сүрген жоқ, бұл екеуі олардың жүрек түбіндегі ең аяулы, ардақты, асыл досы ретін­де адалдықтың айдынында тер­бетіліп, жан жаялығында аялан­ды. Екеуінің өмір жолындағы бұ­ра­лаң-бұлтарыстарға қарамастан үміт гүлін ызғарда үсік шалдыр­май мәпелеп, қайта көктете алғаны үшін олардың тағдырына кейінгі желкілдеп өсіп келе жатқан жас буын да алдыңғы ұрпақтай алаң­дап, жанына жақын тұта ма? Әде­би, сахналық кейіпкерлерін сүйіп, әсем үнге, тазалық пен сұ­лу­лықтың символы – аққу-арман­ның сыршыл әуеніне құлақ түруді біле ме? Шынайылықтың шынысын шытынатып алудан қаймыға ма? Достыққа, сүйгеніне әрдайым адал болып қалуды ойлай ма? Міне, осы тұрғыдан келгенде, ре­жис­сер қос толқынның арасын қай­та табыстырған рухани кө­пір­дің міндетін атқарып отыр. Мұн­да кеудесіндегі аңсарлы жырын үзіп алған ғазіз ғашықтардың көз жа­сы баяндалғанымен, сахналық туын­ды еңістегі еңсені көтертіп, тау бөктерінен қызғалдақ теріп қай­т-
қандай желпінтеді. Әдебиетте шы­ғарманың екінші тынысын аш­ты, жазушының жаңа өмірі бас­талды деген ұғымдар кездеседі емес пе? Мұнда да дәл солай. Инсценировка автор ойымен өзара үйлесіп, орамды өріледі. Бірқатар сахналық тұстар, мысалы Әсел мен Ілиястың монологтары Айтматовта жоқ. Мәселен, Әселдің: «Сіз мені кешіріңіз... Шығыс халқында қыз жігітті іздемейді. Оны өзіңіз де білесіз... Бірақ, қыз өз махаббаты үшін бәріне барған. Жанын да құрбан еткен...» дейтін, болмаса оның мәшинеге гүл қоятын сәті, Жантайдың Әселге Ілиясты сыртынан ғайбаттап келетіні, Қадишаның Ілиясқа: «Доспын, доспын деп жүріп домалаң астыратын жансың», ал Ілиястың оған: «Мен достықты бәрінен биік көремін» деуі сахналық нұс­қада ғана кездеседі. Әдетте туын­дылары адами құндылықтар мен романтикалық сезімге, сүйіс­пен­шілік пен сыйластыққа, достық пен іңкәрлікке құрылатын Теменов қол­таңбасының Айтматов ауди­то­риясынан ауытқымай, өмір-өт­келдің асуынан іркілмей өтуге тағы да тәуекел етуін соған салынған соны соқпақ деп бағалаған абзал. Өйткені автор шығармасындағы әсерлі сәттер, басым байламдар мұнда режиссер назарынан тыс қалып қоймайды. Ш.Айтматов повесінде: «...Ат үстінде келе жатып ой ойлауға да, қоңырлатып ән салуға да болады. Өзге емес, жа­ныңды жырға қосасың...» дей­тін жолдар бар. Осы тұспалды режиссердің ары қарай іліп әкетіп, спект­акльді қырғыз композиторлары әндерімен әспеттеп әрлеуі қан­дай әсерлі. Бек Бөрбиев пен Мұрат Бегалиевтің спектакльде орындалатын ән-әуендері таудан ескен самалдай кісі жанын сергітеді. 
Ал театрдың көркемдік жетек­шісі, режиссер Талғат Теменовті әңгімеге тартқанымызда: 
– Ш.Айтматовтың шығармасы же­лісімен 1961 жылы қырғыз ки­не­­матографистері «Асу» («Пере­вал») фильмін түсірген бола­тын. Мұнда Ыдырыс ағамыз Ілия­стың рөлін ойнайды. «Одан кейін «Тянь-Шань» деген тағы бір картина дүниеге келді. Бірақ өкінішке қарай, Ш.Айтматовтың шығармалары ішіндегі экранда бағы жанбай қалған жалғыз туындысы осы еді. Мұнан соң Түркияның белгілі актрисасы Тюркан Шорайдың қатысуымен «Қызыл алма» фильмі жарық көрді. Бұл Түркияда көрермен тарапынан жылы қабылдап, алайда Айтматов деңгейіндегі туындыға жетпей қалғанына қарамастан әлемнің көптеген сахналарынан лайықты орын алған ұлы шығарма. Сондай-ақ ол Ғ.Мүсірепов атындағы балалар мен жасөспірімдер театрында да қойылған болатын. Ал елор­да­лық театрдағы спектакльге кел­­сек, музыкалық лирикалық дра­­мада жастардың ашылуына мүм­­кіндік туғызғымыз келді. Бұл – бір, екіншіден, театрға көрер­менді қайтару мақсат етілді. Ерек­шелігі – Ыдырыс ағамыз бас­ты кейіпкерге түскен «Асу» фи­льмінен алынған кадрлар пайда­ла­нылады. Сахналық туынды ак­терлер ойынымен шектелмейді, со­нымен қатар бұл синтездік өнер еке­нін көрсетеміз. Сондықтан кино мен театр элементтері қосылып, хореография, сөз, кино өнері, бәрі бірін-бірі толықтырып тұрады, – деді ол өз сұхбатында. 
Әселді сомдаған Ақмарал Тана­баева мен Ілиясты ойнаған Әбіл­мансұр Серіковтің «Ты­рау­лап ұшқан тырналар» қой­ы­лымынан кейінгі тағы бір табыс­ты тандемі осы спектакльде та­ма­ша көрініс тапқан екен. Ал Қа­­дишаны сомдаған «Серпер» Жас­тар одағы сыйлығының иегері Сая Тоқманғалиева өзіне берілген кейіпкердің ішкі жан-дүниесін түсініп ойнауымен ерекшеленді. Сахнаның безендірілуі түпкі идеямен үндесіп, сөзбен жетпегенді оймен, тұспалмен, көркем ше­шіммен беру мұраты сәтті орын­далған. Бұл ретте спектакль тек актерлер ойынының жиынтығы ғана емес, ол сонымен қатар синтездік өнер десек, бұл орайда ұжымдық жұмыстың, ішкі ой тұтастығы мен бірлігінің же­місін көру қиын емес. Сахнада сон­шалық жарқ-жұрқ етіп, жұрт­ты елеңдетерлік еште­ңе бай­­қалмайды, бар болғаны қос қап­тал толы доңғалақ. Бірақ бұ­лар бірде өмір терезесі іспетті, ал енді бірде қарапайым шопыр тіршілігінің әуенін әдемі сипат­тайды. Дөң­ге­ленген дүниені мә­шиненің доңғалағы арқылы көр­кемдеп жет­кізу – өте сәтті шешім. Бұл рет­те Қазақстанның халық әртісі Гүл­жан Әспетованың Байтемірді сом­даған Сырым Қашқабаев ше­бер­лігіне риза­шы­лығын білдіре келіп: «Маған осылай кеңінен көсіліп жатқан сахна ұнайды, ал мұндағы түрлі жолақтар, сызықтар өмір жолы тәрізді. Сол жолда адамдар ба­қы­тын кездестіреді, бақытын жоғалтады. Өмір заңдылығы солай. Мына баршамыз да осы сан тарау жолдың үстінде кетіп бара жатқан жолаушымыз», – деген сөзі терең ой салды. Өмір. Жол. «Қызыл орамалды шынар». Махаббат символикасы-ау! 

Қарашаш Тоқсанбай,
«Егемен Қазақстан» 

Суреттерді түсірген 
Ерлан Омаров, 
«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

23.01.2019

Шекара бұзған азамат қаза тапты

23.01.2019

Елбасының Жастар жылының салтанатты ашылуында сөйлеген сөзі

23.01.2019

Мәулен Әшімбаев: Жастар жылында науқаншылдыққа жол бермеуіміз қажет

23.01.2019

Түркістанда «Орта Азия жастарының форумын» өткізу жоспарлануда

23.01.2019

«Жастар жылы» жамбылдық жастарға мол мүмкіндік береді

23.01.2019

Қаржы және бюджет комитетінің Заң жобаларын талқылау бойынша отырысы өтті

23.01.2019

Мәжіліс сот жүйесі мен судьялар мәртебесі туралы конституциялық түзетулерді мақұлдады

23.01.2019

Алматы облысында 1332 әйел онкологиялық есепте тұр

23.01.2019

Сенаторлар Жастар жылын қолдауға бағытталған жұмыстарға кірісті

23.01.2019

Еурокомиссия MasterCard-қа айыппұл салды

23.01.2019

Жылқының қозғалыс аллюры: Аяң түрлері

23.01.2019

Юлия Тимошенко Украина президенті сайлауына қатысатынын мәлімдеді

23.01.2019

Конькимен жүгіру: Классикалық көпсайыстан ел біріншілігі мәресіне жетті

23.01.2019

Қостанайда «Эндохирургия мектебі» өтті

23.01.2019

Ақ Жайықтың жастары жастар жылынан көп үміт күтеді

23.01.2019

Жамбыл облысы жұмыспен қамту бойынша екінші орында тұр

23.01.2019

«Murager production» фото-кино студиясы ашылды

23.01.2019

Иван Дычко 1 наурызда рингке шығады

23.01.2019

Республика бойынша «Қайырымдылық керуені» байқауына үміткерлер іріктеліп жатыр

23.01.2019

«Барыс» қонақта «Металлургті» ұтты

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Adasqandardyń aldy jón, arty soqpaq...

  Bıylǵy qańtarda Qazaqstan óziniń azamattaryn dúnıeniń qaı shetinde bolsa da qorǵaı alatyn irgeli el ekendigin kezekti ret kórsetti. Sırıadaǵy qandy qasapqa soqyr senimniń shyrmaýyndaǵy kúıeýimen birge baryp qalǵan áıelder men jas balalarǵa arnaıy ushaq bólip, alyp keldi. Elbasy N.Nazarbaev óziniń tapsyrmasymen 47 adamnyń, sonyń ishinde 30 balanyń qutqarylǵanyn málimdedi. Qutqarý sharalary «Jýsan» operasıasy» dep atalǵany da jarıa boldy.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Jaýapkershilik joq jerde...

Sońǵy jyldary elimizde bosaný úshin aýrýhanaǵa kelgen analardyń qaitys bolý jaǵdaıy jıilep barady. О́tken jazda medısınasy jetilgen qalalar sanatyndaǵy Astananyń ózinde tórt birdeı qaıǵyly oqıǵanyń oryn alýy osy sózimizge dálel. Al Qazaqstan boıynsha 2018 jyldyń segiz aıynda ǵana ana óliminiń 40 faktisi tirkelgen eken. Onyń sebebi nede? Bul jóninde oılanyp, belgili bir sharalar qabyldap jatqan adam bar ma? Shynyn aıtsaq, bul jaǵy óte kúmándi. Eger adamdar jumysta jibergen kemshiligi úshin jazalanbaıtyn bolsa, ondaı jaǵdaıdyń qaıtalana bermesine kim kepil?

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Sóz salmaǵy

Baıaǵynyń bıleri taý qulatyp, jer terbetpese de, eldi ıitip, teli-tentekti tıyp, kem basqandy ilgeri ozdyryp, asqynǵandy tejep, órshigendi órelep, ata ǵuryppen, ana úlgisimen bárin jónge saldy. Ul men qyzdyń eteginen tartpaı, aýzynan qaqpaı, qyrandaı túletip otyrǵan. Sodan da shyǵar, «Aýzym jetkenshe sóıleımin, qolym jetkenshe sermeımin, aıaǵym jetkenshe júremin» dep 14 jasynda aýzynan ot shashyp: «El ebelek emes, er kebenek emes, dat!» dep dara tanylǵan Qazybek bıdiń Qońtajynyń tilin baılap, qatty sastyrǵany. Jeteli sózge jetesiz ǵana des bermeıdi.

Серік НЕГИМОВ, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері

Durystyq joly

Jaqsy kisi ataný, tirshilik-turmys, ómir qubylystaryna oı júgirtý, saralap zerdeleý, fılosofıalyq mádenıet qalyptastyrý, tájirıbe jınaqtaý, durystyq, adamshylyq, izgilik, ádildik, degdarlyq jolynda meıirlenip, berekeli qyzmet jasaý, ulttyń ádebi men qaǵıdattaryn jan-tánińmen qabyldaý – naǵyz tabıǵı abzal qasıet.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Bızneske ıkemdilik qaıdan shyǵady?

Adamnyń bızneske ıkemdiligi qaıdan týady degen suraq kóp adamdy oılandyrady. Árıne, motıvasıa kúshti, ol − aqshany kóp tabý. Isker adamdar eshkimniń aldynda ıilmeıdi, «malyń bolsa syılamaı tura almas el» dep Abaı aıtpaqshy, jurtqa da syıly bolady.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу