Сөзге абай болайық

«Егемен Қазақстан» газетінің 29 наурызда жарияланған санынан «Көкпар және көкпар аты» деген танымдық (бүгінгілер үшін) мақаланы оқып авторға риза болдым.
Егемен Қазақстан
11.04.2017 1684

Олай дейтін себебім: ұлттық арнадан апта сайын берілетін көкпар ойыны туралы репортажда «көкпаршы» сөзінің орнына «палуан» дейтін сөз үнемі айтылады. Осы сөзді о баста Рамазан Сәттібаев дейтін жігіт жиі қолданып жүрді. Бірді-екілі жерде, радио мен телехабардың тілі жөнінде журналистер сұрақ қойғанда Рамазанның «жаңалығын» жұқалап сынап кеттім. Жұқалап дейтін себебім, Рекеңді ат ойындарын насихаттауда біраз еңбек сіңірген, ат танитын адам ретінде құрметтеймін. Солай бола тұра бұл жігітке «көкпаршы» деген сөздің неге ұнамайтынына таңмын? Көкпаршыны қазақ екі бастан қадірлеген. Керек десеңіз аты шыққан көкпаршының есімімен бүкіл ауыл-аймақты атаған. Оған көптеген мысал келтіруге де болады. Жә, оны әрі қарай қазбаламай-ақ қоялық...

Ал, енді осы әңгімеге түрткі болған мақаланың авторы – Бекен Қайратұлы көкпар мен көкпар аты жайлы хабары мол, сөзді де орынды қолданады екен. Әсіресе, Рамазанның ашқан «жаңалығын» бір рет те пайдаланбағандығы сүйсіндірді. Яғни, «көкпаршы» сө­зін бір мақалада сегіз рет қол­да­нады. Тіпті, он рет пайдаланса да орынды деп ойлаймыз. Өйткені қа­зіргі телерепортаждағы әлгі жа­ғымсыз «жаңалық» осылай қай­талана берсе, «көкпаршы» сө­зі­нен көз жазып қаларымыз анық. Се­бебі бұл сөзді көкпар жай­лы р­е­портаждардан бір рет те ес­ті­меп­­пін. Ат спорты мен көк­пар ойы­ны туралы берілімдерді жүр­гі­зушілердің көбі дерлік қазір көк­па­р­шыны «палуан» дейтін болды. Сон­да деймін-ау, «көкпаршы» сөзі несімен ұнамайды екен? Біле-біл­ген адамға ол – мақтау, мадақ сөз емес пе? Аталған мақала авторы да көкпардың жауынгерлік өнер екен­ді­гін әдемі жеткізеді. Сол өнерді ке­ремет игерген ат үстіндегі ер-аза­матты жердегі палуанға теңеуді тап­қырлық дейміз бе? «Палуан» сөзі кәдеге аспай, архаизмге айналып жатса бір сәрі. Аллаға шүкір, оның да пайдаланылатын жері же­тіп - артылады емес пе.

Сөз демекші, «өнер алды – қы­зыл тіл» деп қазекем бекер айтпаған бо­лу керек. Бүкіл өнер біткеннің ал­ды – осы қызыл тіл екенін ескертіп кет­кен бабаларға мың да бір рахмет! Ен­деше, сөз қолданыста «жаңалық» ашу­дан бұрын әркім елге айтпағын ой­ланып-толғанып алғаны жөн бо­лар еді. Әйтпесе бақуатты деген сөзді «бай» мен «қуаттыға» ай­налдырғаннан не ұттық. Қазақ мақтаныш ететін әулетті «бақуатты жандар» екен деген.

Сөз біледі деген, телевизияға көп еңбегі сіңген досымның – Нұр­тілеудің осы тіркесті алғаш айт­­қан кезінде кешіріммен қара­ға­нымыз рас. Өйткені телеөнерде он­дай-ондай «атың шықпаса, жер өр­те» болып тұрады. Сол арқылы ерек­шеленіп, аудиторияны жаулай­ды. Мысал керек пе, онда Лари Кингті, Уинфри Опраны, Владимир Поз­нерді атауға болады.

Ларидің ұзын жеңді көйлек ки­іп, оның жеңін әдейі түріп, шал­бар тартқыш тағынып отыратыны бекер емес. Оны да өзіндік ерек­ше­лік қалыптастырудағы әдіс деп қабылдау керек. Сонысымен дү­ниежүзіне танылды. Опра екі кө­зін камерадан аудармай сөйлеу ар­қылы тыңдаушысын арбап отырады. Біздің Нұртілеудің, әсіресе, «Бетпе-бет», «Көршілер» деген авторлық бағдарламаларындағы сөз саптауы, хабар жүргізу мәнері өзі­не жарасты. Ал «бай, қуатты» бо­лайық деген тіркесі де кезінде қыз­ды-қыздымен айтылып кеткен шығар деп түйдік. Айтылған сөз – аты­лған оқпен тең. Оны қайтара ал­майсың. Өткенді қаузағымыз да кел­меді. Бірақ, осы «әттегенайды» ен­ді айтпасқа болмас. Сөз ұстаған, аты шыққан (телевизияға сіңірген еңбегімен) білікті журналисіміздің баяғы «жаңалығын» әлі күнге дейін қайталай беруі, тіпті жаңа арнаға барып «бай, қуатты» болайық деп тағы сондай хабар жүргізуін қолдай қою қиын. Қайта бұрынғысын жастыққа теліп, кезінде имидж қалыптастырудың бір тәсілі болды ғой. Әйтпесе «бақуатты» деген сөзді білмейді деп ойламаңыздар дегенді айта жүруі артық етпес еді.

Ал енді мақтап отырған мақала ав­торының да сөз саптасы жайлы бірер мысал келтірелік. Өйткені бұл автор да сөз білетін жандар қа­тарына жататын сияқты. Ол көк­пар мен көкпардың аты, оның ер-тұрман жабдықтары жайлы көп мәліметтер береді. Онысы өте орын­ды болған деп қабылдадық. Бір­ақ өз жанынан шығарғандай етіп жеткізгеннен гөрі сүйенген де­ректерін келтіріп, өз ойын өз­ге­лердің еңбегімен байытып отыр­ға­ны артық болмас еді. Оның үстіне академик Смет Кеңесбаевтың бас­шылығымен шыққан сөздік бар екен­дігін де ұмытпауымыз керек. Қ­азақ халқының сөздік қоры, сөз қол­данысы кім көрінгеннің алдына салып айдап жүре беретін жекеше малы емес. Ол – бүкіл елдің ең ба­ғалы байлығы. Ол – таза, кәусар дүние.

Б.Қайратұлы мақтаулы ма­қа­ла­сын­да: «ақылды ат», «жүрегі жақсы жыл­қы» деген тіркестерді қайталап қоя­ды. «Ақылды» сөзі адам бала­сы­ның өзіне де талғап айтылатынын неге ескермейміз. Ендеше жа­нуарға одан гөрі үйретілген, еп­ті, оңтайлы деген сияқты анық­тау­ыштарды пайдаланған дұрыс шы­ғар. Сол сияқты көкпарға «қызбел», «ұрын­шақ» ат таңдайды дегені де қи­сынға келе бермейді. Көкпарға бел­ді ат керектігі бесенеден белгілі. Сондықтан қисынсыз әңгімені өрбітіп, көкпардың түрін қолдан кө­бейтудің де керегі шамалы. «Ат арқасы» деген тіркесті де жиі қолданады екен. Ер аттың ар­қа­сына емес, желдікке, аттың қап­та­лына түседі. Әлгі тіркесті дәл со­лай ұғынсақ, ат та, сөз де жауыр

болады. Сол сияқты жүгеннің құ­­рамына (авторша айтсақ) с­а­ғал­дырық, сулық, желкелік, кең­сі­­ріктік кіргенде маңдайлық не­ге кір­меуі керек. Ол бүкіл ат әб­зе­лі­нің әсемдік айшығы емес пе еді. Он­дай айшықты өмілдірікке де, құй­ысқанға да тағатын еді ғой. Әсі­ресе ат маңдайындағы ай­шық со­надайдан көз тартатын-ды. Қа­зір­гі жүгендерде, өкінішке қарай, ол мүлде жоқ.

Дегенмен Бекеннің мақаласын оқып, бұлақтың кәусар суын іш­кен­дей ләззат алдық. Осы басылымнан Ұларбек Нұр­ғалымның ән мәтіні жай­лы, қос жүйріктер тағдыры ту­ралы бұдан бұрын жазған мақа­ла­сын оқығандағы әсерімізді де ашық айтуымыз керек. Ұлттық құн­дылықтарымызды, көне тарихы­мызды, ана тілімізді дәріптейтін, салт-санамызға жүгінетін осындай дү­ниелер жиі жарияланса, ел газеті – «Егеменіміздің» «аға» деген аттан атаға айналар шақ та ұзай қоймас.

Намазалы Омашұлы



СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

28.05.2018

Павлодарда «Жасыл ел» еңбек жасағының ХIV маусымы басталды

28.05.2018

Қарағандыда қоғамдық кеңес құрылды

28.05.2018

Маңғыстауда цифрландыру жұмыстары қалай жүруде?

28.05.2018

Кәсіпкерлерге қысастық жасалып отыр

28.05.2018

Құтқарушыларды қолдау қажет

28.05.2018

Балалар туризмін дамыту өзекті

28.05.2018

Темір жол тасымалына жолаушылардың көңілі толмайды

28.05.2018

Заң жобаларының сапасын арттыру жолы ұсынылды

28.05.2018

Қостанай облысында мемлекеттік бағдарламалар сәтті жүзеге асып жатыр

28.05.2018

Павлодар мен Уфа арасы жақындай түсті

28.05.2018

Қарағанды облысында төртем дүниеге келді

28.05.2018

Этноойындар олимпиадасы елімізде өтуі мүмкін

28.05.2018

Қазақ философиясының бес томдығы жарыққа шықты

28.05.2018

Бэйлдің бенефисіне айналған финал

28.05.2018

«Арландар» WSB финалына шықты

28.05.2018

УЕФА Суперкубогы Алматыда өтпейтін болды

28.05.2018

Батыр Жүкембаев WBC Continental Americas чемпиондық атағын жеңіп алды

28.05.2018

Денис Тен спорттық киімін экспозицияға тапсырды

28.05.2018

«Өрлеудегі» елеулі өзгерістер

28.05.2018

Қазақ баспасөзі: өткені, бүгіні және болашағы

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Жылқыбай ЖАҒЫПАРҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Қатер қайдан демеңіз...

Алыс болашағымыз түгілі, бүгінгіміздің өзі бұлыңғырланған мына заманда қатер қайдан дейтін емес. Дуалы ауыз сарап­шылардың айтуынша, таяу болашақтағы екі-үш жыл жаһандық экономика үшін ғана емес, сонымен бірге әлемдік саясат пен халықаралық жағдай үшін д­е аса­ қауіпті сын-қатерлерге толы болға­лы тұр. 

Жолдыбай БАЗАР, «Егемен Қазақстан»

Діни еркіндік пен бетімен кетушілікті ажырата білейік

Қазақта «Дінің тұрсын дін аман» деген ізгі тілекке негізделген, жамағат жиі айтып жүретін нақыл сөз бар. Осы нақылдың ішкі өзегіне тереңірек үңілетін болсаңыз, оның мән-маңызының қаншалықты жоғары екенін аңғармай қалуыңыз мүмкін емес.

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Жаһандық экономика жаңғырығы

Соңғы жылдары әлемдік экономикада өсім көлемі төмендеп, халықаралық сауданың даму қарқыны баяулағаны мәлім. Отандық сарапшылардың пайымдауынша, жаһандық саясаттағы қатынастардың күрделене түскеніне байланысты биылғы жылы да экономикалық көрсеткіштер көңіл көншітерлік деңгейге көтерілмеуі мүмкін. 

Талғат БАТЫРХАН, Егемен Қазақстан

Музей – тарихпен тілдесу мүйісі

Аспан асты, жер үстінде өсіп-өн­ген қай халықтың болмасын адамзат тари­хы­нан алар орны олардың ғаламдық өрке­ниет көшін ілгерілетуге қосқан ірілі-ұсақ­ты жетістіктерімен өлшенері талас тудырмаса керек. 

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Мәселе мамандық таңдауда емес, оқу бітірген соң жұмыс табуда

Абайдың жиырма бесінші сөзіндегі «Мына мен айтқан жол – мал аяр жол емес. Құдайдан қорық, пендеден ұял, балаң бала болсын десең – оқыт, мал аяма! Әйтпесе бір ит қазақ болып қалған соң, саған рақат көрсетер ме, өзі рақат көрер ме, яки жұртқа рақат көрсетер ме?» деген қағидаға табан тіреген қазақ ұл-қызын оқытуға ұмтылумен келеді.       G M T     Определить языкАзербайджанскийАлбанскийАнглийскийАрабскийАрмянскийАфрикаансБаскскийБелорусскийБенгальскийБирманскийБолгарскийБоснийскийВаллийскийВенгерскийВьетнамскийГалисийскийГреческийГрузинскийГуджаратиДатскийЗулуИвритИгбоИдишИндонезийскийИрландскийИсландскийИспанскийИтальянскийЙорубаКазахскийКаннадаКаталанскийКитайский (Упр)Китайский (Трад)КорейскийКреольский (Гаити)КхмерскийЛаосскийЛатинскийЛатышскийЛитовскийМакедонскийМалагасийскийМалайскийМалайяламМальтийскийМаориМаратхиМонгольскийНемецкийНепалиНидерландскийНорвежскийПанджабиПерсидскийПольскийПортугальскийРумынскийРусскийСебуанскийСербскийСесотоСингальскийСловацкийСловенскийСомалиСуахилиСуданскийТагальскийТаджикскийТайскийТамильскийТелугуТурецкийУзбекскийУкраинскийУрдуФинскийФранцузскийХаусаХиндиХмонгХорватскийЧеваЧешскийШведскийЭсперантоЭстонскийЯванскийЯпонский   АзербайджанскийАлбанскийАнглийскийАрабскийАрмянскийАфрикаансБаскскийБелорусскийБенгальскийБирманскийБолгарскийБоснийскийВаллийскийВенгерскийВьетнамскийГалисийскийГреческийГрузинскийГуджаратиДатскийЗулуИвритИгбоИдишИндонезийскийИрландскийИсландскийИспанскийИтальянскийЙорубаКазахскийКаннадаКаталанскийКитайский (Упр)Китайский (Трад)КорейскийКреольский (Гаити)КхмерскийЛаосскийЛатинскийЛатышскийЛитовскийМакедонскийМалагасийскийМалайскийМалайяламМальтийскийМаориМаратхиМонгольскийНемецкийНепалиНидерландскийНорвежскийПанджабиПерсидскийПольскийПортугальскийРумынскийРусскийСебуанскийСербскийСесотоСингальскийСловацкийСловенскийСомалиСуахилиСуданскийТагальскийТаджикскийТайскийТамильскийТелугуТурецкийУзбекскийУкраинскийУрдуФинскийФранцузскийХаусаХиндиХмонгХорватскийЧеваЧешскийШведскийЭсперантоЭстонскийЯванскийЯпонский                     Звуковая функция ограничена 200 символами     Настройки : История : Обратная связь : Donate Закрыть

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу