Сөзге абай болайық

«Егемен Қазақстан» газетінің 29 наурызда жарияланған санынан «Көкпар және көкпар аты» деген танымдық (бүгінгілер үшін) мақаланы оқып авторға риза болдым.
Егемен Қазақстан
11.04.2017 1451

Олай дейтін себебім: ұлттық арнадан апта сайын берілетін көкпар ойыны туралы репортажда «көкпаршы» сөзінің орнына «палуан» дейтін сөз үнемі айтылады. Осы сөзді о баста Рамазан Сәттібаев дейтін жігіт жиі қолданып жүрді. Бірді-екілі жерде, радио мен телехабардың тілі жөнінде журналистер сұрақ қойғанда Рамазанның «жаңалығын» жұқалап сынап кеттім. Жұқалап дейтін себебім, Рекеңді ат ойындарын насихаттауда біраз еңбек сіңірген, ат танитын адам ретінде құрметтеймін. Солай бола тұра бұл жігітке «көкпаршы» деген сөздің неге ұнамайтынына таңмын? Көкпаршыны қазақ екі бастан қадірлеген. Керек десеңіз аты шыққан көкпаршының есімімен бүкіл ауыл-аймақты атаған. Оған көптеген мысал келтіруге де болады. Жә, оны әрі қарай қазбаламай-ақ қоялық...

Ал, енді осы әңгімеге түрткі болған мақаланың авторы – Бекен Қайратұлы көкпар мен көкпар аты жайлы хабары мол, сөзді де орынды қолданады екен. Әсіресе, Рамазанның ашқан «жаңалығын» бір рет те пайдаланбағандығы сүйсіндірді. Яғни, «көкпаршы» сө­зін бір мақалада сегіз рет қол­да­нады. Тіпті, он рет пайдаланса да орынды деп ойлаймыз. Өйткені қа­зіргі телерепортаждағы әлгі жа­ғымсыз «жаңалық» осылай қай­талана берсе, «көкпаршы» сө­зі­нен көз жазып қаларымыз анық. Се­бебі бұл сөзді көкпар жай­лы р­е­портаждардан бір рет те ес­ті­меп­­пін. Ат спорты мен көк­пар ойы­ны туралы берілімдерді жүр­гі­зушілердің көбі дерлік қазір көк­па­р­шыны «палуан» дейтін болды. Сон­да деймін-ау, «көкпаршы» сөзі несімен ұнамайды екен? Біле-біл­ген адамға ол – мақтау, мадақ сөз емес пе? Аталған мақала авторы да көкпардың жауынгерлік өнер екен­ді­гін әдемі жеткізеді. Сол өнерді ке­ремет игерген ат үстіндегі ер-аза­матты жердегі палуанға теңеуді тап­қырлық дейміз бе? «Палуан» сөзі кәдеге аспай, архаизмге айналып жатса бір сәрі. Аллаға шүкір, оның да пайдаланылатын жері же­тіп - артылады емес пе.

Сөз демекші, «өнер алды – қы­зыл тіл» деп қазекем бекер айтпаған бо­лу керек. Бүкіл өнер біткеннің ал­ды – осы қызыл тіл екенін ескертіп кет­кен бабаларға мың да бір рахмет! Ен­деше, сөз қолданыста «жаңалық» ашу­дан бұрын әркім елге айтпағын ой­ланып-толғанып алғаны жөн бо­лар еді. Әйтпесе бақуатты деген сөзді «бай» мен «қуаттыға» ай­налдырғаннан не ұттық. Қазақ мақтаныш ететін әулетті «бақуатты жандар» екен деген.

Сөз біледі деген, телевизияға көп еңбегі сіңген досымның – Нұр­тілеудің осы тіркесті алғаш айт­­қан кезінде кешіріммен қара­ға­нымыз рас. Өйткені телеөнерде он­дай-ондай «атың шықпаса, жер өр­те» болып тұрады. Сол арқылы ерек­шеленіп, аудиторияны жаулай­ды. Мысал керек пе, онда Лари Кингті, Уинфри Опраны, Владимир Поз­нерді атауға болады.

Ларидің ұзын жеңді көйлек ки­іп, оның жеңін әдейі түріп, шал­бар тартқыш тағынып отыратыны бекер емес. Оны да өзіндік ерек­ше­лік қалыптастырудағы әдіс деп қабылдау керек. Сонысымен дү­ниежүзіне танылды. Опра екі кө­зін камерадан аудармай сөйлеу ар­қылы тыңдаушысын арбап отырады. Біздің Нұртілеудің, әсіресе, «Бетпе-бет», «Көршілер» деген авторлық бағдарламаларындағы сөз саптауы, хабар жүргізу мәнері өзі­не жарасты. Ал «бай, қуатты» бо­лайық деген тіркесі де кезінде қыз­ды-қыздымен айтылып кеткен шығар деп түйдік. Айтылған сөз – аты­лған оқпен тең. Оны қайтара ал­майсың. Өткенді қаузағымыз да кел­меді. Бірақ, осы «әттегенайды» ен­ді айтпасқа болмас. Сөз ұстаған, аты шыққан (телевизияға сіңірген еңбегімен) білікті журналисіміздің баяғы «жаңалығын» әлі күнге дейін қайталай беруі, тіпті жаңа арнаға барып «бай, қуатты» болайық деп тағы сондай хабар жүргізуін қолдай қою қиын. Қайта бұрынғысын жастыққа теліп, кезінде имидж қалыптастырудың бір тәсілі болды ғой. Әйтпесе «бақуатты» деген сөзді білмейді деп ойламаңыздар дегенді айта жүруі артық етпес еді.

Ал енді мақтап отырған мақала ав­торының да сөз саптасы жайлы бірер мысал келтірелік. Өйткені бұл автор да сөз білетін жандар қа­тарына жататын сияқты. Ол көк­пар мен көкпардың аты, оның ер-тұрман жабдықтары жайлы көп мәліметтер береді. Онысы өте орын­ды болған деп қабылдадық. Бір­ақ өз жанынан шығарғандай етіп жеткізгеннен гөрі сүйенген де­ректерін келтіріп, өз ойын өз­ге­лердің еңбегімен байытып отыр­ға­ны артық болмас еді. Оның үстіне академик Смет Кеңесбаевтың бас­шылығымен шыққан сөздік бар екен­дігін де ұмытпауымыз керек. Қ­азақ халқының сөздік қоры, сөз қол­данысы кім көрінгеннің алдына салып айдап жүре беретін жекеше малы емес. Ол – бүкіл елдің ең ба­ғалы байлығы. Ол – таза, кәусар дүние.

Б.Қайратұлы мақтаулы ма­қа­ла­сын­да: «ақылды ат», «жүрегі жақсы жыл­қы» деген тіркестерді қайталап қоя­ды. «Ақылды» сөзі адам бала­сы­ның өзіне де талғап айтылатынын неге ескермейміз. Ендеше жа­нуарға одан гөрі үйретілген, еп­ті, оңтайлы деген сияқты анық­тау­ыштарды пайдаланған дұрыс шы­ғар. Сол сияқты көкпарға «қызбел», «ұрын­шақ» ат таңдайды дегені де қи­сынға келе бермейді. Көкпарға бел­ді ат керектігі бесенеден белгілі. Сондықтан қисынсыз әңгімені өрбітіп, көкпардың түрін қолдан кө­бейтудің де керегі шамалы. «Ат арқасы» деген тіркесті де жиі қолданады екен. Ер аттың ар­қа­сына емес, желдікке, аттың қап­та­лына түседі. Әлгі тіркесті дәл со­лай ұғынсақ, ат та, сөз де жауыр

болады. Сол сияқты жүгеннің құ­­рамына (авторша айтсақ) с­а­ғал­дырық, сулық, желкелік, кең­сі­­ріктік кіргенде маңдайлық не­ге кір­меуі керек. Ол бүкіл ат әб­зе­лі­нің әсемдік айшығы емес пе еді. Он­дай айшықты өмілдірікке де, құй­ысқанға да тағатын еді ғой. Әсі­ресе ат маңдайындағы ай­шық со­надайдан көз тартатын-ды. Қа­зір­гі жүгендерде, өкінішке қарай, ол мүлде жоқ.

Дегенмен Бекеннің мақаласын оқып, бұлақтың кәусар суын іш­кен­дей ләззат алдық. Осы басылымнан Ұларбек Нұр­ғалымның ән мәтіні жай­лы, қос жүйріктер тағдыры ту­ралы бұдан бұрын жазған мақа­ла­сын оқығандағы әсерімізді де ашық айтуымыз керек. Ұлттық құн­дылықтарымызды, көне тарихы­мызды, ана тілімізді дәріптейтін, салт-санамызға жүгінетін осындай дү­ниелер жиі жарияланса, ел газеті – «Егеменіміздің» «аға» деген аттан атаға айналар шақ та ұзай қоймас.

Намазалы Омашұлы



СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

16.12.2017

БҚО Бөрлі ауданында Тәуелсіздік күніне орай бірнеше нысан ашылды

16.12.2017

АҚШ елшісі қазақстандықтарды Тәуелсіздік мерекесімен құттықтады (видео)

16.12.2017

Қостанайда бірінші коммуналдық қызмет орталығы ашылды

16.12.2017

Қызылордада мемлекеттік наградалар табыс етілді

16.12.2017

ОҚО-да медицина қызметкерлерінің аллеясы ашылды

16.12.2017

Шымкенттегі кондитерлік фабрика жаңа өндірістік желісі арқылы 200 т өнім шығарған

16.12.2017

Google қазақстандықтарды Тәуелсіздік күнімен құттықтады

16.12.2017

Рух

16.12.2017

Павлодарда бүлдіршіндер арасында асық ойнаудан жарыс өтті

16.12.2017

Шығыста «Біз­дің жетістіктер – біздің елге» ат­ты ак­ция өтіп жатыр

16.12.2017

Көкшетауда «Алаш мұраты – Тәуелсіз Қазақ елі» атты ақындар мүшәйрасы өтті

16.12.2017

Журналист Бекболат Әдетов Талғар ауда­­нының құрметті азаматы атанды

16.12.2017

Қазақ – қашанда қазақ!

16.12.2017

Көсегемізді көгерткен Көкарал

16.12.2017

«Метель» операциясынан бір күн бұрын...

16.12.2017

СҚО-да жеке кәсіпкер 80 адамды жұмыспен қамтамасыз етті

16.12.2017

Біржан елінің байрағы биіктеді

16.12.2017

Инновациялық кәсіпорында жаңа өнімдер қатары молая түсуде

16.12.2017

Ақтөбеде офтольмологиялық орталық ашылды

16.12.2017

Өскеменде 22 мектепке жаңа автобус берілді

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Дархан ҚЫДЫРӘЛІ, «Егемен Қазақстан»

Жасампаз жылдар жылнамасы

Әйгілі Уинстон Черчилльдің «Та­рих біз туралы жақсы айтатын бо­ла­ды, себебі оны өзіміз жазамыз» де­ген сө­зі бар екен.

Қорғанбек АМАНЖОЛ, «Егемен Қазақстан»

Елдіктің киесі

«Қазақ елі үшін ең басты құндылық не?» десе, мың-миллиондаған отандастарымыз: «Ол біздің алтыннан да ардақты, күмістен де салмақты Тәуелсіздігіміз!», деп жауап қатары шүбәсіз.

Сайраш ӘБІШҚЫЗЫ, Қазақстанның білім беру ісінің құрметті қызметкері

Намыс туралы нақыл

Ата-бабалардан мирас болып жет­кен Ұлы Даланың түпкі тари­хына­ бармай, ХХ ғасыр басында, тура 100 жыл бұрын Ресей патша­лығы құрдымға кетуге таяп, ақ пен­ қызыл айқасқан кеңестік жаңа импе­рия күш ала бастаған шақта, 1917 жылы 5-12 желтоқсанда Алаш қай­раткерлерінің Алашорда автономиясын құру қадамы сан ғасыр­дың қойнауында қайнап піскен ұлттық намыстың тәуелсіз ел болуға ұмтылысының басы еді. 

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Әділеттің ақ жолынан Трампша аттау

Жуырда АҚШ президенті Дональд Трамп Иерусалимді Израильдің ас­та­на­сы дегенді мойындап, АҚШ ел­шілігінің Тель-Авивтен сол қалаға кө­шірілетінін мәлімдеді. Үстіміздегі жылдың маусым айында ғана елші­лікті көшіруді кейінге қалдырған Трамп­тың бұл шешімі қандай да бір қы­сы­мның күштілігінен екені көрініп тұр.   

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Дарын мен қарым

Дарын – тағдырдың сыйы. Ұстай алсаң құстай ұшасың, ұстай алмасаң мұрттай ұшасың. Ұстай алғанның қарымы зор. Бағы биік. Затына қарай аты, еңбегіне қарай өнбегі телегей теңіз. Ұстай алмағанның ұсқыны кірмейді. Қадамы ілгері жүрмейді. Қанша жетектегенмен, қамқорлық көрсеткен кері кетіп, күндердің күнінде күлкіге айналып, көлденең «кермеге» ұрына береді. Мұны өмір сабағына көз жібергенде көріп-біліп отырмыз.

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу