Таңғажайып махаббат

Өткен аптада елімізге белгілі тұл­ғалардың естеліктерін жа­риялауды бастаған едік. Бү­гін жазушы-композитор Ілия Жақанов­тың эссесін ұсынып отыр­­мыз.
Егемен Қазақстан
07.04.2017 1303

1988 жыл. 15 тамыз. 

Аспан теңіз бетіндей көк­пең­бек. Тұп-тұнық. Алатаудың көк тор­ғын етегі мұнарсыз мүлгіп, кө­к­ке шаншылған шыңдары шаң­қи­ып тұрды.

Таңғы серуеннен келіп, үйге кі­ре бергенім сол еді, телефон шыл­дыр ете қалды.

– Алло, тыңдап тұрмын, сіз­ді…

– Бұл – Фрунзеден. Мен Жәлел Садықов...

– Ә, Жәке! Сәлеметсіз бе?

– Сәлем, Ілия! Ильке, мен Қыр­ғызстан мәдениет министр­лі­­гі­нен… осында бас редактор­мын ғой. Бізде КСРО халық ар­тисі, Қырғыз КСР Мемлекеттік симфониялық оркестрінің бас ди­рижері, Асанхан Жұмахматов деген кісі бар емес пе, өзіңнің досың, сол Асекеңнің бір сәлемін айтайын деп…

– Иә, Жәке!

– Бүгін Фрунзеде… кешкі сағат жеті отызда Тоқтағұл Сатылғанов атындағы филармония залында «Шыңғыс Айт­матов және музыка» деген әдеби-музы­калы кеш өтеді. Афишалары біраз күн­нен бері ілулі тұр. Концерттің екінші бөлі­мінде «Жәмила», «Қызыл ора­малды шырайлым, менің» по­вестері бойынша жазған төрт әнің орындалады. Осы концерт жайында Асекең Алматыға бар­ған бір сапарында өзіңмен ақыл­дасып, келісіпті.

– Ондай әңгіме болған, Жәке.

– Бұл – Шыңғыстың алпыс жылдығына орай өткізіліп жатқан мәдени шаралардың бірі ғой. Өзіңе екі-үш күннен бері үзбей телефон соқтық. Үйде болмадың. Енді ғана сәті түсті. Білем, уақыт тығыз. Келгенің жақсы. Күтеміз.

Мен еш ойланбастан барамын, Жәке, – дедім.

Қырғыздың өзіммен дос-көңілдес көр­некті ақыны, драматург Жәлел Садықов­пен арадағы бәтуәлі сөз осылай болды.

Біз тез жиналып, кіші ұлым Данияр мен жеті жасар немерем Әлияны алып, өзіміздің «Волгамен» жолға шықтық. Сер­гек сезімді, жарқылдаған Да­нияр: «О, здорово, Шыңғыс Айт­ма­т­овпен жүздесеміз! Мен – Да­ниярмын ғой! Шыңғыстың Даниярымын! Ал, біздің Алюшка Шыңғыс ағамен бірге суретке түседі, телевизорға шығады!» деп қатты қуанды. Адам мұндай сәт­те толқиды, кейбір жайды ес­ке ала­ды. Мен зал лық толған үл­кен кон­цертті елестеттім. Сан-сақ­қа жүгіріп, шарқ ұрған қиялым ме­ні Фрунзеге қарай әкетіп бара жат­ты…

Даниярдың әні

«Жәмила» повесінде Жәмила­ның қайнысы Сейіт: «Ар-дайым бир жакка жол жүрөрдө мен ушул алкашы жөнекей жыгаштан жасалган сүрөттүн алдына келип турам. Мына ертең де айылға жөнөймүн. Сүрөтту карап, мен ан­дан жолума ак тилек бата алып жат­кан өңдүү, аны көпкө тиктейм» дейді.

Сейіт суретші еді. Сейіт Жә­мила мен Даниярдың суретін сал­са, мен бұл екі ғашықтың махаббат әнін жаздым! Махаббат әні! Әр кез Фрунзеге, қырғыз еліне жо­­лым түседі. Сонда сапарға шы­­­ғар алдында мені де сол өз ән­­­д­ерім толғанысқа салып, қилы-қи­­лы ойларға жетелейді.

Міне, мені өткен күндер елесі елең­детіп, жол үстінде ән тер­бе­тіп келеді.

Қалай шығып еді, сол әндерім?

1959 жылдың тамыз айы.

Университетті бітіріп, «Қазақ­стан пионері» газетіне қызметке тұ­рып, аз күнге елге келгем-ді. Біз­дің ауыл жылда өздерінің қо­натын жай­­лауы – суы кәусар Көлме-Көл­дің жағасында отырған-ды.

Қаратаудың батысқа қарай созылатын көп сілемі бар. Соның бірі – Ақтау. Ақтау біздің ауылдың тұсында биіктейді. Оның күн жеп, жел мүжіген қызылқоңыр кереге тастарын жарып шығып, алтын сәулесі алуан түспен құбылып, жа­мырай жүгірген күміс үнді бұ­лақтары осы Көлме-Көлге келіп құй­ылады. Жан-жағы сірескен қара жартас, жаратылыс өзі шеген­деп тастаған Көлме-Көл бір­де сұлудың көзіндей тұнып, мөлдірейді, жатады керіліп, бір­де толқиды көбік шашып. Бала­лық кез, жастық дәурен, бей­ма­за жүрек ұйықтатпайтын ай­­лы түн­дер… бәрін еске сала­тын Көлме-Көл, бұл! Сылаң қақ­қан аққу, қазы жарқылдаған қиялым болып жан тербейтін Көлме-Көл, бұл! Алғашқы жүрекжарды әнімнің алабұртқан толқындай қызулы лебін берген Көлме-Көл, бұл!

…Кіші бесін кезі. Үйде кітап оқып отырғам-ды. Күн қызуы қайтқан шақ. Тау жақтан қоңыр салқын леп білінді. Сапырылған толқын үні естілді. Көл шуы, ол! Еліктірді. Дәл осы кезде сырттан таныс үн шықты. Бізбен туыс Нұрғали ағай! Менен төрт-бес жас үлкен. Өзі мұғалім. Тарихшы, әдебиетші. «Тірі Тәттімбет!» Дом­бырасы адамша «сөйлейді». Сөзге тұйық, көп үндемейтін тұңғиық жан.

– Ілия, көлді аңсаған шығар­сың, -деп ол күле сөйлеп үйге кі­ре берді.

– Иә, – деп Нұрғалимен қуана қол алыстым.

– Сейілдеп қайтайық, – деді ол қолындағы ескі журналға үңіліп, – қымыз бар ма?

– Отырыңыз, Нұреке.

Екеуміз бір-бір тостаған қымыз іштік. Сыртқа шығып, үй іргесіндегі көлді жаға­лап кете бардық.

Нұрғали соғыстан кейінгі жыл­дары Алматыда Казпидің жанынан ашылған екі жылдық мұғалімдер курсын бітірген-ді. Арада біраз жыл өткен соң ол сол институттың тіл-әдебиет факультетіне сырттай оқуға түсті. Осы өткен шілдеде Алматыда болып, кезекті сессиясын тапсырып қайтқан-ды.

Нұрғалиға көзімнің астымен қарап қоям. Ол әлденеге іш­тей толқулы. Біз үн-түнсіз көл жа­ға­­лап біраз жүрдік. Бір кезде тө­­бе­мізден жалғыз аққу ұшып өтті. Нұрғали оған ұзақ қарады. Мұңайды. Дел-сал. Қабағында кірбің. Ол енжар көңілмен: – «Қырғыз жазушысы Шыңғыс Айт­матовты жүздестіре алдың ба? Астанада жүрсіңдер, – деді, – шіркін-ай, өзімен бір тілдесер ме еді!».

Мен күтпеген сауал. Бірден не дерімді білмей бөгеліп қалдым. Ол әп-сәтте ғайып болған аққу­дың соңына сарыла қадалды. Оның осы бір қобалжулы кейпі­не таңғалып, біреулердің: «Нұр­ға­лиды езіп бара жатқан не ой?» дейтін сөздері есіме түсті. Әкесі Асан атамыз ел-жамағатқа сөзі өткен, аса ықпалды, салт жөнін мықты ұстаған, өз дегені болған, жуантұғыр, мығым жан еді. «Өзіміздің ескі сүйек… өзіміздің Ал­сай­дың қызы!» деп жалғыз ұлы Нұрғалиды ай-шайға қаратпай, жар таңдатпай, жап-жас қалпында Рахима жеңгемізге үйлендіріп қойған-ды. Үш ұл, бір қызы бар. Бірақ, Нұрғали салқын… қабағы қатыңқы жүреді.

Нұрғали «Шыңғыстың Данияры! Оның жүрегі» – деді сәл ғана күлімсіреп.

Сөйтті де ол қолындағы жур­нал­­дың беттерін аша бастады. «Алатоо» журналы… әбден ес­кір­­ген, кей жері сызылған, кей тұ­сы­на леп белгісі қойылған; біраз бет­тері жоқ, жыртылған. Түбі қайта түп­тел­ген. 1958 жылғы онын­шы саны.

– «Обон» деген повесть.

– Нұреке, «Жәмила» ғой бұл!

– Иә, былтыр осы повесть «Новый мир» журналының сегі­зін­ші санында жарияланыпты. Ол қолға түспеді. Алматы жұрт­шы­лығы оқып, дуылдасып жатыр екен. Іздедім. Таптырмады. Жоқ, біреудің қолынан көрдім де, бірақ, иесі бермеді. Орысшасы мықты деседі. Мына «Обонды» осы сапар Фрунзеден алдым. Әйтеуір оқып үлгердім. Ал, менен кейін оқығандардың ісін қара, кей бетін жыртып әкетіпті.

Нұрғалидың қыз реңіндей жұм­сақ, ұяң өңіне дыз етіп қызыл нұр ойнап шыға келді. Анау-мы­науға былқ етпейтін жанның шарасы кең жанарынан ұшқын білініп, ол тепсіне тулаған бұла сезімін зорға тежеп, жай ғана толқыған көлдің ақ жолақ боп тартылған алыс шетіне тебірене қарап: «Қызық екен, – деді ол мырс етіп, – бәрінің аты өзгерген. Адам аты, жер аты… Шыңғыс оны өзін­ше атапты. Біздің ауылдағы болған жайды ол кімнен естіген? Кім жеткізген Шыңғысқа, оны?».

Нұрғалидың бұл сөзіне мен іштей таңғалдым да қойдым.

Осы әңгімеден кейін адамға сыр аша қоймайтын томырық жан маған үйіріле берді. Онымен бір сұхбатты күндер басталды.

Шіркін, салқын самалы лып-лы­п еткен жайлаудың айлы түн­де­рі! Нұрғали екеуміз күнде көл жағасында ұзақ қыдырамыз. Көл­ме-Көлдің айдыны қалайыдай жал­тырап, жай ғана шымырлап жатады.

Сондай бір тып-тынық мақпал түн…

Көк жүзінде жақұт шашыл­ған­дай… жұлдыздар! Толықсыған ал­тын ай! Үнсіз ғана демін алып, тау қалғиды.

Ауыл жақтан сызылып ән ес­тілді. Түн тыныштығын бұз­бай­тын бір ұяң, биязы үн. Нұр­ға­ли көлге төне қарап тұрып: –

Тыңда… тыңда! – деді селт етпей ұйып, - бұл ән біздің ауылда баяғыдан бері айтылады. Оны өзің білесің. Тыңдашы:

Жайдың бир гана толук кезинде,

Адырлуу ғана тоонун бетинде…

– Шыңғыстың «Обоны» оқыла бастағалы бері біраз саябырсыған бұл ән қайта жаңғырды. Қалиқа, Сәбиға, Бәтималар… осы шеше­ле­рің, жеңгелерің салған ән. Сен со­ғыс жылдарында кішкентай бала­сың. Біз есейіп қалған едік. Көп жай есімізде.

– Біз де көрдік, кейбір жайды, Нұреке.

– Иә... Шыңғыстың мына шығармасын оқыдың ба, өзің?

– Оқыдым. Орыс тілінде.

– Сол жылдар келді ме, көз алдыңа?

Мен үнсіз ғана бас изедім, сол өмір жалт-жұлт еткен елес боп.

– Соғыс мезгілін жазушылар көп жазды, Ілия. Оқыдық біразын. Қызықтылары бар, әрине. Бірақ, Шыңғыстың «Жәмила­сын­дай» кітап жазылмапты. Өзі пышақ сыр­тындай ғана, жұп-жұқа. Жан-жүректі тер­бейтін бір ыстық тебіреніс. Біздің ауыл­дағы болған өмір… таңғалам осыған. Иә… иә, сол сұрапыл жылдарда мына маң­­қиып тұрған тау қойнауы азалы үн­мен күңіренді. Көлме-Көл ыңырана сыз­дады. Ел жылап жатты. Сол жылап-сық­тау­дың ара-арасында күлкі де тыйылмады. Күл­кі шапағы күн сәулесіндей ойнады. Ме­німше ол – қайғыны, бақытсыздықты же­ңетін махаббат па, қалай ойлайсың, а, Ілия? Шыңғыстың көзі! Қалай көреді, а? Шыңғыстың жүрегі! Қалай сезеді, а? Шыңғыстың толғанысы! Төгіліп тұрған ақынжанды бір болмыс. Қара сөздің ақыны, ол! Солай ойлаймын.

Міне, Ілияжан, «Жәмила»… кез келген бетін аш та оқи бер! Мысалы, мына бір жерін ...

Ілия ЖАҚАНОВ

(жалғасы бар)

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

21.08.2017

Қашанда ұлыма тілекшімін

21.08.2017

Ұлттық банк базалық мөлшерлемені төмендетті

21.08.2017

Германиялық өнертапқыштар электромобиль қуаттайтын жүйені таныстырды

21.08.2017

ОҚО-да биыл төрт бағытқа жаңа автобус қатынасы ашылды

21.08.2017

Малайзия павильоны «Көбелек әсері» және «Жастар апталығы» экоакциясын бастады

21.08.2017

ЭКСПО-2017 көрмесінде Сенегал Республикасының ұлттық күні өтті

21.08.2017

Ботаникалық бақ қоры толыға түспек

21.08.2017

Сенат Төрағасының орынбасары СҚО прокурорларымен кездесті

21.08.2017

Қазақстан өнеркәсібінің индустрия 4.0 техникалық талдау жұмыстары күзде аяқталады

21.08.2017

2025 жылға қарай жанар-жағармай бойынша ішкі қажеттіліктер толық қамтылады

21.08.2017

Алматыда «Star of Asia» фестивалі өтті

21.08.2017

Альберт Линдер Жазғы Универсиада ойындарының чемпионы атанды

21.08.2017

БҰҰ Балалар қоры қазақстандық өнертапқыштарды марапаттады

21.08.2017

Бақытжан Сағынтаев жоғары ғылыми-техникалық комиссия отырысын өткізді

21.08.2017

Семейлік зейнеткерлер ағылшын тілін үйреніп жүр

21.08.2017

Қазақстан мен Ресей заңсыз есірткі айналымына қарсы күресті бірге үйлестірмек

21.08.2017

Атырауда өткен жауынгерлік жекпе-жек фестиваліне 2,5 мың көрермен жиналды

21.08.2017

Астана хабы мен Қытайдың мемлекеттік басқару академиясы меморандумға қол қойды

21.08.2017

"Жастар" жазғы жайдарман фестивалі мәресіне жетті

21.08.2017

Мәңгі ғашық

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Адырна неге адыра қалды?

Қазақ халқының көне музыкалық аспаптары туралы айтатын болсақ, ол ешбір халықтың құндылығына ұқсамайтын, өз алдына бөлек шал­қыған жеке бір шалқар айдын-ау. Тауқымет шеккен тағдырлар секілді тарих толқынында бұлардың бірі мүлде жоғалса, енді біразы әлі де қайта өңдеп, жетілдіре түсуді, терең зерттеу мен талдауды қажет ететінін уақыт-төреші дәлелдеп бағуда.  

Қалмаханбет МҰҚАМЕТҚАЛИ, «Егемен Қазақстан»

Үй мен күйдің үйлесімі

Қоғамның әлеуметтік-эконо­ми­ка­лық дамуының алғышарты ретін­де адамдардың әл-ауқаты мен денсау­лы­ғының сапасын салыстыра отырып бағалау үрдісі әлемде алғаш рет 1974 жылы Канаданың денсаулық сақтау министрі Марк Лэйлондтың ресми баяндамасында айтылыпты. Бірақ, дәл қазіргі жағдайда бұл түсінік түбегейлі өзгеріп келеді...

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Қызметтегі мәдениет мәйегі

Патшаның барымтасына, кеңес­тік кезеңнің күнде қырық құбылған қулығына бой алдырмай, тұнық ойына дақ түсірмей өткен нағыз ұлт көсемі Әлихан Бөкейхан: «Тірі бол­­сам, қазаққа қызмет қылмай қой­май­мын. Ұлтына, жұртына қызмет ету − білімнен емес, мінезден», деп еді. Шы­нында, ол кезде білім кем, мінез мық­ты еді. Қазір білім ұшан-теңіз, бі­рақ ұлттық мінез олқы, ала-құла, тіл мү­кіс, намыс пен ар ақшаға тәуелді болып барады.

Ғалым ОМАРХАН, «Егемен Қазақстан»

Жұмысты жалғастырар жастар қайда?

Қолында қолақпандай дипломы бола тұра жас мамандардың ауылда жұмыс істеуге құлшынысы жоқ. Көбінің ойы − қызығы мен у-шуы көп қалада қалып, өзіндей өрім жастардың ортасында болу. Бұл үшін оларды күстаналаудың да жөні жоқ шығар, бәлкім. Өйткені, қалада тұра ма, ауылда тұра ма, әркімнің өз қалауы. Солай десек те, жастар жаппай қалаға қарай ағылып жатқанда қазақтың алтын бесігі – ауылдарымыздың келешегі қалай болмақ? Бала саны жетпей, мектептер мен басқа да мекемелердің жабылуы жалғаса берсе, ата-баба кәсібін жалғастыратын лайықты ізбасарлар жоқ болса, ауылдардың ертеңгі күні не болмақ? Ойлаудың өзі қорқынышты. 

Нұрғали ОРАЗ,

Тәуелсіздік дегеніміз – мәңгілік күрес

Кешкілік аллеяда серуендейтін осы бір кішіпейіл, мәдениетті кісіні жиі көріп қаламын. Алғашында бас изесіп қана жүрдік. Бірте-бірте тіл қатысып, тротуардың жиегіндегі сәкіге тізе бүгіп, әңгіме-дүкен құратын болдық.

Пікірлер(0)

Пікір қосу