Тарихта "Ақ Орда" деген мемлекет болмаған – ғалым

Егемен Қазақстан
07.12.2016 183
zhaksylyk-sabitov Тарихшы Жақсылық Сәбитов Еуразияда «Ақ Орда», «Алтын Орда» атты мемлекеттер болмаған деген пікір айтты. Оның пайымдауынша, бұл ұғымдар ол кезде мемлекетке емес, хан ордасына қатысты ғана айтылған. Бұл туралы Жақсылық Сәбитов vlast.kz басылымындағы «Ақ Орда не мағына береді?» атты мақаласында жазады. Орта ғасырларда қазақтар «ұлыс» деп мемлекетті, «Ақ Орда», «Алтын Орда», «Көк Орда» деп хан ордасын немесе хан ордасы тұрған жерді ғана айтқан дейді тарихшы. Және ол дәл осы нәрсені бұдан 150 жыл бұрын Шоқан Уәлихановтың да жазып кеткенін еске салады. Сәбитов "Ақ Орда мен Көк Орда мемлекеттері қай аймақтарда болды?" деген таластың 1830 жылы аустриялық шығыстанушы Йосиф Хаммер-Пургштал мен ресейлік ғалымдар арасында басталғанын айтады. 180 жылдан бері шешімі табылмай келе жатқан бұл ғылыми мәселеге отандық тарихшылардың көзқарасы әртүрлі. «Өзім бір кездері Ақ Орданы Алтын Орданың оң қанаты, Бату ханның ұлысы деп білген едім. Ал кей ғалымдар Ақ Орданы Жошы ұлысының сол қанаты дейді. Мәселеге қатысты нақты деректің болмауы себепті қазір тарихшылар бұл туралы көп айтпайтын да болған. Тарихшы Радик Темірғалиев айтпақшы, Ақ Орда нақты қай ұлыстың аумағында болғанын дәлелдеу мүмкін емес. Қазір қарап отырсам, тарихшылардың көпшілігі оңбай қателесіп келген» дейді Жақсылық Сәбитов. Қазақстандық мектеп бағдарламасындағы оқулықтарда Қазақ хандығының Ақ Орда мемлекетінен шыққаны айтылады. Ал уикипедияда әртүрлі мәліметтер бар. Қазақша уикипедияда Ақ Орданың Алтын Орда құрамынан шығып, Қазақ хандығының осы мемлекеттен бөлініп шыққаны жазылған. Ал орысша уикипедияда бұл мемлекет туралы біржақты мәлімет жоқ. Уикипедияның қос нұсқасына да ортақ нәрсе – Ақ Орданың белгілі бір мемлекет немесе аймақ болғаны және Жошы әулетінің қоластында болғаны. «Мен де 2014 жылға дейін осылай ойлап келдім. Алайда бір күні маған Радик Темірғалиев мәселеге нүкте қоятын бір ой айтты. Оның пікірі өте қарапайым және шындыққа барынша жақын еді. Өкінішке орай, ол кісі әлгі ойын арнайы еңбек етіп жазбады. Бірақ дәл осы ойды Шоқан Уәлиханов XIX ғасырда айтып кеткен болатын. Идеяның мәні мынада: Алтын Орда, Ақ Орда және Көк Ордаға жекелеген мемлекеттер емес, Жошы ұлысы хандарының резиденциялары ретінде қарау керек. Ақ Орданы мемлекет деп таныстыру Мәскеу князьдігін Кремль мемлекеті, АҚШ-ты Ақ үй мемлекеті дегенмен бірдей» дейді тарихшы. Кеңес кезінен бері тарихта Алтын Орда деген мемлекеттің болғаны айтылды. Сәбитовтің пікірінше, ол да жеке мемлекет болмаған. Ол да хан ордасы болған. Ал орыс князьдіктерін бағындырған сол кездегі мемлекет Ұлы Ұлыс немесе Жошы ұлысы аталған. Яғни, дейді Сәбитов, Алтын Орда Жошы ұлысының Ақ үй, Букингем сарайы, Кремль секілді басты резиденциясы болған. «Алтын Орда» атауын осы орайда мемлекет атауымен шатастырмау керек. Шоқан Уәлиханов былай деп жазады: «Орда» сөзі қазіргі қазақтардың тіліндегі мағынасы секілді ханның тұратын жері дегенді білдіреді. Алтын Орда – Жошы ханның тұратын алтын сарайы. Кейін ол барлық ханның сарайына қатысты айтыла бастады. Сондықтан Ақ Орда, Көк Орда – барлығы ханның жекелеген сарайлары болған. Осылай деп Шоқан Уәлиханов 150 жыл бұрын айтқан. Ал біздің мектептерде әлі күнге дейін Ақ Орда деген мемлекет болған деп оқытып жатыр. Мектеп бағдарламасын былай қойғанда, Шоқан Уәлихановтың атындағы тарих және этнология институты ғалымдарының өздері әлгіндей қателік жіберіп отыр. Уәлихановтың бұл тұрғыда кеңес академиктері мен қазіргі ғалымдарға қарағанда әлдей қайда терең ойлағанын көреміз. Тарихи деректерді ескермегеннің өзінде «орда» сөзінің қазақ тілінде «резиденция», «сарай» деген мағынаға келетінін бәріміз білуіміз керек емес пе? Осыны түсінбеген қазіргі ғалымдар оқушыларды Қазақ хандығы Ақ Орда мемлекетінен бөлініп шықты деп адастыруда. Әлі де кеш емес, оқулықтағы бұл қателікті түзетуге болады дейді белгілі тарихшы. Оның айтуынша, осы тұрғыда Қазақстан Президентінің резиденциясы «Ақ Орда» деп аталуы өте орынды. Өйткені, қазақ ұғымында «орда» ежелден мемлекет емес, сарай немесе резиденция мағынасын береді. Акорда-жана
СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

18.07.2018

Әлемнің 20-дан астам елінің үздік сәулетшілері Қазақстанның елордасында бас қосты

18.07.2018

Дәурен Абаев: «Шалқар» радиосының таратылымын кеңейту жұмыстары толық аяқталды

18.07.2018

Қазақстанның бірнеше облысында дауылды ескерту жарияланды

18.07.2018

Парижден 65 млн еуроға пәтер сатып алған қазақстандық кім?

18.07.2018

«Эйр Астана» Skytrax World Airline Awards сыйлығының жеті дүркін лауреаты атанды

18.07.2018

Түркістан облысында алты айда 202,4 мың шаршы метр тұрғын үй пайдалануға берілді

18.07.2018

Триатлоннан өтетін ашық турнирде 300 адам жарысқа түседі

18.07.2018

Ақылы автотұрақ төлемін мобильді қосымша көмегімен төлеуге болады

18.07.2018

Сыр өңірінде жыл басынан бері 228 мың шаршы метр тұрғын үй пайдалануға берілді

18.07.2018

Қазақстандық суретші «Ядросыз болашақ үшін» сыйлығын жеңіп алды

18.07.2018

Әміре ауылындағы той

18.07.2018

Қызылордада АӨК саласында 10 инвестициялық жоба жүзеге асырылмақ

18.07.2018

Қамбаш көлінде демалушылардың қатары жыл сайын көбейіп келеді

18.07.2018

Сыр өңірінде жазасын өтеушілер диплом алып жатыр

18.07.2018

Қызылордада қалалық аурухана жаңа құрылғылармен толықты

18.07.2018

Жалағаш ауданында күн электр станциясының құрылысы басталды

18.07.2018

Елімізде жеңіл автокөліктердің саны артты

18.07.2018

Ұлттық ұланның «Шығыс» өңірлік қолбасшылығы жас офицерлермен толықты

18.07.2018

Ханшалар киген қасаба

18.07.2018

Степ­ногорск қалалық тарихи-өлкетану музейі ашылды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Ауыл шаруашылығын цифрландыру болашақтың баламасыз жолы

Әлем елдерінде қазіргі уақытта ауыл шаруашылығын цифрландыру қарқынды түрде жүріп жатыр. Уақыт өткен сайын бұл салада неше түрлі жаңа технологиялар пайда болып, олар жедел түрде өндіріске ен­гізілуде. Мәселен, Еуропадағы компания­лар енді егістік жағдайын зерттеумен ай­на­лысатын дрондарды да шығара бас­тады. Бұл машиналар фермерлердің егіс шы­ғымдылығын алдын ала болжап бі­лу­леріне жағдай туғызуда. Осы үдеріс ке­ңі­нен қанат жая келе, бүкіл ел бойынша әрбір егіс алқабының шығымдылығын күні бұрын анықтау мүмкіндігі пайда болатын көрінеді. 

Ермухамед Мәулен, «Егемен Қазақстан»

Аяқдоп аламаны аяқталды

Әлем чемпионаты – тағатсыздана күткен футбол тойы еді. Енді барлығы аяқталып, той тарқасымен біз де алған әсерімізбен бөлісе кетсек. Бұл біріншілік несімен есте қалмақ?

Думан АНАШ, «Егемен Қазақстан»

Биографиялық фильмдердің бәсі биік болуы тиіс

Кейінгі кезде «Еуразия бірінші арнасынан» әйгілі кеңестік манекенші-модель, сән әлемінде «Кремльдің ең әдемі қаруы» және «Кеңестік Софи Лорен» атанған Регина Збарская туралы сериа­л көрсетіліп жатыр. Былай қарасаңыз, сән әлемінің кіндігі саналған Парижді тәнті еткен өмірі жұмбаққа толы сұлудың сол кездегі кеңестік қасаң қағидаларға сыймаған ғұмырын өзгеше қырынан бейнелеген қарапайым, бірақ кемел түсірілген Ресейдің кезекті киноөнімдерінің бірі. 

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Халық әнінің тоналу тарихы

Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев «Бо­лашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты бағ­дарламалық мақаласында, жаңғыру елдің ұлттық-рухани тамырынан нәр ала алмаса, ол адасуға бастайды», деді. Елдің ұлттық-рухани тамыры дегеніміз не? Ол ха­лықты сан ғасырдан бері адастырмай, алып келе жатқан салт-дәстүрі, фольклоры, әні мен жыры. Осылардың ішінде әннің ұлт руханияты үшін орны айрықша. Дана Абай атамыз, «Ұйықтап жатқан жүрек­ті ән оятар, Үннің тәтті оралған мәні оятар» дегенді бекер айтқан жоқ.

Әлисұлтан ҚҰЛАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Ормуз бұғазы жабылған жағдайда...

Осы айдың басында Иран Ислам Рес­публикасының президенті Хасан Рухани Швейцария еліне жасаған сапары кезінде мұнай импорттаушы мемлекеттер Иранның мұнайын сатып алмаған жағдайда Ормуз бұғазын жауып тастайтындарын мәлімдеді. Президенттің бұл мәлімдемесі АҚШ билігінің Иран мұнайын сатып алмауға өз одақтастарын ықтиярсыз көндіруге бағытталған қысымына байланысты болса керек.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу