Тарихта "Ақ Орда" деген мемлекет болмаған – ғалым

Егемен Қазақстан
07.12.2016 406
zhaksylyk-sabitov Тарихшы Жақсылық Сәбитов Еуразияда «Ақ Орда», «Алтын Орда» атты мемлекеттер болмаған деген пікір айтты. Оның пайымдауынша, бұл ұғымдар ол кезде мемлекетке емес, хан ордасына қатысты ғана айтылған. Бұл туралы Жақсылық Сәбитов vlast.kz басылымындағы «Ақ Орда не мағына береді?» атты мақаласында жазады. Орта ғасырларда қазақтар «ұлыс» деп мемлекетті, «Ақ Орда», «Алтын Орда», «Көк Орда» деп хан ордасын немесе хан ордасы тұрған жерді ғана айтқан дейді тарихшы. Және ол дәл осы нәрсені бұдан 150 жыл бұрын Шоқан Уәлихановтың да жазып кеткенін еске салады. Сәбитов "Ақ Орда мен Көк Орда мемлекеттері қай аймақтарда болды?" деген таластың 1830 жылы аустриялық шығыстанушы Йосиф Хаммер-Пургштал мен ресейлік ғалымдар арасында басталғанын айтады. 180 жылдан бері шешімі табылмай келе жатқан бұл ғылыми мәселеге отандық тарихшылардың көзқарасы әртүрлі. «Өзім бір кездері Ақ Орданы Алтын Орданың оң қанаты, Бату ханның ұлысы деп білген едім. Ал кей ғалымдар Ақ Орданы Жошы ұлысының сол қанаты дейді. Мәселеге қатысты нақты деректің болмауы себепті қазір тарихшылар бұл туралы көп айтпайтын да болған. Тарихшы Радик Темірғалиев айтпақшы, Ақ Орда нақты қай ұлыстың аумағында болғанын дәлелдеу мүмкін емес. Қазір қарап отырсам, тарихшылардың көпшілігі оңбай қателесіп келген» дейді Жақсылық Сәбитов. Қазақстандық мектеп бағдарламасындағы оқулықтарда Қазақ хандығының Ақ Орда мемлекетінен шыққаны айтылады. Ал уикипедияда әртүрлі мәліметтер бар. Қазақша уикипедияда Ақ Орданың Алтын Орда құрамынан шығып, Қазақ хандығының осы мемлекеттен бөлініп шыққаны жазылған. Ал орысша уикипедияда бұл мемлекет туралы біржақты мәлімет жоқ. Уикипедияның қос нұсқасына да ортақ нәрсе – Ақ Орданың белгілі бір мемлекет немесе аймақ болғаны және Жошы әулетінің қоластында болғаны. «Мен де 2014 жылға дейін осылай ойлап келдім. Алайда бір күні маған Радик Темірғалиев мәселеге нүкте қоятын бір ой айтты. Оның пікірі өте қарапайым және шындыққа барынша жақын еді. Өкінішке орай, ол кісі әлгі ойын арнайы еңбек етіп жазбады. Бірақ дәл осы ойды Шоқан Уәлиханов XIX ғасырда айтып кеткен болатын. Идеяның мәні мынада: Алтын Орда, Ақ Орда және Көк Ордаға жекелеген мемлекеттер емес, Жошы ұлысы хандарының резиденциялары ретінде қарау керек. Ақ Орданы мемлекет деп таныстыру Мәскеу князьдігін Кремль мемлекеті, АҚШ-ты Ақ үй мемлекеті дегенмен бірдей» дейді тарихшы. Кеңес кезінен бері тарихта Алтын Орда деген мемлекеттің болғаны айтылды. Сәбитовтің пікірінше, ол да жеке мемлекет болмаған. Ол да хан ордасы болған. Ал орыс князьдіктерін бағындырған сол кездегі мемлекет Ұлы Ұлыс немесе Жошы ұлысы аталған. Яғни, дейді Сәбитов, Алтын Орда Жошы ұлысының Ақ үй, Букингем сарайы, Кремль секілді басты резиденциясы болған. «Алтын Орда» атауын осы орайда мемлекет атауымен шатастырмау керек. Шоқан Уәлиханов былай деп жазады: «Орда» сөзі қазіргі қазақтардың тіліндегі мағынасы секілді ханның тұратын жері дегенді білдіреді. Алтын Орда – Жошы ханның тұратын алтын сарайы. Кейін ол барлық ханның сарайына қатысты айтыла бастады. Сондықтан Ақ Орда, Көк Орда – барлығы ханның жекелеген сарайлары болған. Осылай деп Шоқан Уәлиханов 150 жыл бұрын айтқан. Ал біздің мектептерде әлі күнге дейін Ақ Орда деген мемлекет болған деп оқытып жатыр. Мектеп бағдарламасын былай қойғанда, Шоқан Уәлихановтың атындағы тарих және этнология институты ғалымдарының өздері әлгіндей қателік жіберіп отыр. Уәлихановтың бұл тұрғыда кеңес академиктері мен қазіргі ғалымдарға қарағанда әлдей қайда терең ойлағанын көреміз. Тарихи деректерді ескермегеннің өзінде «орда» сөзінің қазақ тілінде «резиденция», «сарай» деген мағынаға келетінін бәріміз білуіміз керек емес пе? Осыны түсінбеген қазіргі ғалымдар оқушыларды Қазақ хандығы Ақ Орда мемлекетінен бөлініп шықты деп адастыруда. Әлі де кеш емес, оқулықтағы бұл қателікті түзетуге болады дейді белгілі тарихшы. Оның айтуынша, осы тұрғыда Қазақстан Президентінің резиденциясы «Ақ Орда» деп аталуы өте орынды. Өйткені, қазақ ұғымында «орда» ежелден мемлекет емес, сарай немесе резиденция мағынасын береді. Акорда-жана
СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

16.02.2019

БҚО-да көп балалы отбасылар мәселесін шешуге қосымша 500 млн теңге бөлінеді

16.02.2019

Қарағандыда полицияның 200 қызметкері волейбол ойнады

16.02.2019

Қарағанды облысында мектеп жабылып қалды

16.02.2019

Демалыс күндері боран соғып, жауын-шашын болады

16.02.2019

Оралда радиатор зауыты ашылады

16.02.2019

Баянауылда аудандық қысқы спартакиада өтті

16.02.2019

Биыл Батыс Қазақстан облысында 5 жатақхана құрылысы басталады

16.02.2019

Батыс Қазақстан облысында өңір басшысының есебі басталды

16.02.2019

Павлодар облысының әкімі жаңа орынбасарларын таныстырды

16.02.2019

Бүгін Болгариядағы турнирде Қазақстан боксшылары алғашқы жекпе-жектерін өткізеді

16.02.2019

СІМ және «Атамекен» ҰКП инвестициялық және экспорттық бағыттағы жұмысты үйлестіруді күшейтуде

16.02.2019

WGS төрағасы: Үкіметтер өздерінің бизнес-модельдерін қайта ойлап табуы керек

16.02.2019

Ресей сауда алаңдарында қазақстандық компаниялардың белсенділігі артты

16.02.2019

Алматыда «Қазақстан университеттері халықаралық аренада» тақырыбында семинар өтті

16.02.2019

Майдангер-жазушы Леонид Гирш 95 жасқа толды

16.02.2019

Алматыда студенттер арасында «IITU Robocon 2019» роботехника чемпионаты өтті

16.02.2019

Павлодарда «Қаһармандар» республикалық қоғамдық қорының филиалы ашылмақ

16.02.2019

Сенатор Ә.Құртаев Азия елдері парламентшілерінің кездесуіне қатысты

16.02.2019

Павлодарда «Инвесторлар үйі» ашылады

16.02.2019

Қостанайда үш күн бойы халықаралық дирижерлер форумы өтті

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Elorda: kósheler, avtobýstar, aıaldamalar

Astana jyl sanap ósip keledi. Bir kezderi oblys ortalyǵy bolǵan shaǵyn ǵana qala az ýaqyttyń ishinde elimizdegi iri shaharlardyń qataryna qosyldy. Munyń bári qarqyndy júrgizilgen qurylys jumystarynyń nátıjesinde júzege asyp otyr. Ras, qazir 2000 jyldardyń basyndaǵydaı ekpin joq. Degenmen áli de bolsa jańa ǵımarattar men turǵyn úıler turǵyzý isinde alǵa basý bar. Bas qala, jańadan turǵyzylyp jatqan elorda bolǵandyqtan, qurylys jumystarynyń jalǵasa beretinine kúmán joq.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Oqıǵalar uǵymdy bolsa ıgi

Tildiń túıtkili qansha aıtsaq ta tarqamaıtyn boldy. Burynǵydaı eshkim zorlamasa da, eshkim tizege salmasa da, ana tilimizde sóıleıik dep urandap jatsaq ta, halqymyzdyń qalada turatyn negizgi bóligi únemi orys tilin qoldanýǵa beıil turatyny qynjyltady. Úlkender túgili qazaqsha oqıtyn balalarymyzdyń ózi orysshany tez qabyldaıdy. Qazaqsha oılanǵansha oryssha jyp etkizip jaýap bere qoıady. Eshkimdi kinálamaı, eshkimdi qaralamaı osynyń sebebin taǵy bir izdep kórelikshi...

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Qatygezdikke bala ǵana kináli me?

Sońǵy kezderi mektep oqýshylarynyń arasynda sotqarlyq órship barady. Teledıdardan kórip, áleýmettik jeliden oqyp otyrǵanda, olar mundaı qatygezdikke qalaı bardy degen saýal kókeıdi tebendeı tesip, oıdy oıran etedi. 

Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан»

Keleli istiń paidasy

Búginde ár kólikke tirkelip beriletin memlekettik nómirlerdiń deni jappaı satylymǵa shyǵaryldy. Olar birkelki sandar men úılesimdi áripter tizbeginen quralǵandyqtan birden kóz tartady. Ony halyq arasynda «ádemi nómirler» deıdi. Atalǵan nómirlerdi alýǵa júrgizýshiler de yntyq. Ásirese qymbat kólik ıeleri úshin sándi nómirdi taǵý, ózine bir artyqshylyqty beretindeı kóredi. Endeshe bul nómirlerdi satylymǵa shyǵarǵannan kim utyp jatyr dep oılaımyz?

Мирас Асан, «Егемен Қазақстан»

Qumar oıynnyń quryǵy uzyn

«Aıdalada altyn bar» dese, soǵan birinshi qandastarymyz baratyn shyǵar dep oılaıtyn halge jettik. Bulaı deýimizge qoǵamda qordalanyp qalǵan, ordalanyp alǵan máseleler mysal bola alady. Sonyń biri – báske aqsha tigý, ıaǵnı býkmekerlik keńselerdiń keleńsiz kásibi bolyp tur. Jalpy, ózi jarymaı otyrǵan jannyń «úıde otyryp ońaı aqsha tabý jolyn úıretemin» degenine erip kete beretin ańqaý bolatynyna ekenine búginde kózimiz ábden jetti. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу