Тегінде бар ұлт замана көшіне теңеледі

Мұрат ЖҰРЫНОВ, Ұлттық ғылым академиясының президенті: Мұндай да сәйкестік болады! Ұлттық ғылым академиясының президенті, еліміздегі электрохимиялық технология және экология саласының бірден-бір жетекші ғалымы, академик Мұрат Жұрыновпен сұхбаттасуға келе жатырмыз. Ал сәйкестік деген сөз неден шықты? Елбасының рухани жаңғыру бағдарламасына қатысты академик Мұрат ЖҰРЫНОВҚА қойғымыз келген сұрақтардың барлығы бұрыннан да көкейде жүрген болатын.
Егемен Қазақстан
19.04.2017 260

– Мұрат Жұрынұлы, қазір еліміздің қоғамдық-саяси өмірінде өзгерістер жүріп жатқан жайы бар. Болашаққа бағдар бірінші кезекте қандай пайымға жетеледі?

– Жыл басында Президентіміз конституциялық реформа жасады. Мемлекет басшысы өзіне жүктелген бі­раз құқық пен құзыреттілікті Парл­а­мент пен Үкіметке жүктеді. Бұл дұ­рыс. Өйткені, мемлекет Парламент арқылы басқарылса пікір алуандығы да болады. Ол тиімді әділ шешімдер шығарады. Қазақстан сияқты көп ұлтты мемлекет үшін бұл маңызды.

Одан кейінгі Жолдауда да елді асырап отырған экономиканың үш басым бағыты көрсетілді. Бұл – мұ­най-газ, ме­таллургия мен ауыл ша­руа­шылығы. Және бұл жерде ғылым жү­руі керектігін біліп отырмыз. Біз осы инновация деген сөзді көп айтамыз. Инновация – ғылымнан шығатын нә­тиже.

Ал рухани жаңғыру бағ­дар­ла­ма­сында ұлттық сананы жеке қа­рас­ты­ру­дың келешек үшін мәні орасан. Ру­хани жаңғыру – экономикалық, ин­дус­триялық жаңғырудың локо­мо­тиві. Және бұл бағдарлама өте тү­­сінікті. Баяғы «қай­та құру» емес, бар­ды сапаландыру. Жалғыз эко­но­ми­калық жаңғырумен қайда бара­мыз. Біздің халқымыз 100 пайыз сау­атты. Сана сілкінісіне ел дайын. Тегінде бар ұлт замана көшіне тез теңеледі. Біз қаны таза халықпыз. Ата-бабаларымыз жеті атаға дейін қыз алыс­­па­ған. Осының бәрін бүгін терең ұғы­на бас­тадық.

– Сана сілкінісін қазақтың тойларынан бастаса қалай болады?

– Халқымыздың қонақжай болғаны жақсы-ау. Көптің көңілінен шығамыз деп кейде артық кетіп қалады. Осыған ел алаңдап, айтып та жүрміз. Мына көршілеріміз Өзбекстан мен Тәжікстанда да біздегідей жағдай болған. Олар бұл мәселеге мемлекеттік тұрғыдан шектеу қойды. 100 адамнан артық кісі шақыруға, жексенбі кешке той жасауға болмайды. Өйткені дүйсенбіде жұрт жұмысқа барады. Оған қоса, бәріміз де мұсылман халқымыз. Бақилық болған адамды, қазаны құр­мет­теуге келгенде тағы да жарыс бар. Кет­кен кісіге бірінен-бірі асырып мұнара салады. Осыны да көршілеріміз заңдық тұрғыда реттеп алды. Қайтыс болған адамға қойылатын ескерткіштің нақты көлемі белгіленген. Егер кеткен кісінің туысқандары оны қоя алмаса, онда сол стандартпен Үкімет қояды. Ал жағдайы бар адамдар мәрмәр мен граниттен қояды, бірақ білгіленген көлемнен аспайды.

Түрікменстанға барғанда маған жақсы бір үлгі көрсетті. Бір үлкен ма­зарда қақпа алдында бәрі картада сы­зулы тұр. Сектор-секторымен адам­дардың қай жерде жерленгені көр­се­тіл­ген. Келіп марқұм болған адамды айт­саңыз, олар картаға қарап бірден тау­ып береді. Мұны Үкімет емес, волон­терлер – студенттер мен жоғары сынып оқушылары жасаған. Біздің мы­на Кеңсайда бұрын көрмеген зират­тан, мыңдаған бақилықтың ішінен бі­реу­ді табу қиын. Осыны да ескеретін кез келді. Бұл да мәдениеттің бір түрі.

– Қазақтың өзі бірікпей, Қазақ­с­тан­ халқы бірікпейді дейсіз...

– Біздің халқымыз жұдырықтай жұ­мылу үшін өзіміздің аузымыз бір болу керек. Жанымыз ауырса да айта­йық, әр ру өзінің төбе биін сайлап ал­ған. Алауыздыққа шақыратын ру «би­ле­рі» емес, ауызбіршілікке бастайтын ауыл­дың ақсақалдары керек.

Одан кейін обал мен сауап­тың қа­дірін білетін ел едік. Ысырап­шыл­дық­ты дін де қолдамайды. Осыны бас­тайтын кез келді. Түркияға жиі барамыз. Өйткені, Президент Нұрсұлтан Әбіш­ұлының идеясымен Түркістанда құ­рылған Қазақ-Түрік университетін біраз жыл басқардым. Түркияда дос-жарандарым көп болды. Олардың тойлары әрі кетсе 2 сағаттан аспайды. Бас-аяғы жоқ, ұзақ тілек ай­тыл­майды. Тойға қатысудың өзі құр­мет деп қабылданады.

Мұның бәрі бұйрықпен жасалмайды. Біздегі сорақысы, ауылдық жерлерде банктерден несие алып, ұлан-асыр той жасайтындар бар. Жаңа үй­лен­ген­дерге көмектесудің орнына, бастары қосылмай жатып қарыз етіп қояды. Құда  деген Құдай қосқан туыс, сондықтан екі жақ шығын болмаудың жағына шықсын. Ал шамасы келетіндер де шектен шықпасын.

– Сол сияқты «Қазақстандағы 100 жаңа есім» жобасын алсақ, мә­селен, елге танымал болса да, шы­на­йы құрметке бөленген адамдар азай­ды. Бүгін жақсы аталса, ертең бір­деңесі шығып жатқаны. Осы ахуал неден туындады?

– Қазір жарнаманың заманы. Жекеменшік басылымдар, телевизия атын шығарамын дегендерге жол ашып берді. Алайда мемлекетімізде ел­дің тәуелсіздігіне, егемендігі мен эко­номикасына өлшеусіз еңбек сіңіріп жат­қандар бар. Олар өзін айта алмайды. Жаңадан сахнаға келген әртістерді соншалықты дәріптейміз. Елбасы осыдан құтылу үшін мемлекетке пайдасы тиген, еңбегі ерен жандарды өнеге етуді айтып отыр. Небір, ғалымдар, пе­дагогтер, талантты жазушылар бар. Құ­дайға шүкір, өткенімізде де мық­ты­лар болған, келешегімізден де парасат иелері табылады.

Ата-бабаларымыз бірнеше ғасыр бойы Қожа Ахмет Ясауидің ілімімен жүрді. Бұл біздің табиғатымызға өте үйлеседі. Ясауи бес парыздан басқа, мұсылманның бес міндетін былай екшейді. Мұсылман адам мәдениетті, жұмсақ сөйлеуі керек. Екіншісі, білім қуу. Үшіншісі, басқа діннің адамына арқаңды берме, ол да Алланың жа­рат­қан пендесі. Төртіншісі, Мұхаммед пай­ғамбардың өмірінен өнеге алу, бесіншісі, Патшаның тәртібіне бағыну керек дейді. Осыдан таймағанда жанжал да, жаманшылық та болмайды. Мұны тәрбиеде қайта жаңғыртқан жөн. Өйткені, қазір жастар анда-мында барады. Шетелдерде оқиды. Әртүрлі түсінік пен діни ағымдардың жетегіне ілеседі.

– 2017 жылдың аяғына дейін қазақ әліпбиінің жаңа графикадағы бі­рыңғай стандартты нұсқасы қа­был­данбақ. Сіздіңше пернетақтада қа­зақ әрпі нешеден аспау керек? Қазақ әліпбиі қанша әріпке көнеді?

– Осы жерде асықпаған жөн. Ғалымдардың барлығының пікірін байыппен тыңдап, ортақ мәмілеге тоқ­тамасақ болмайды. Мысалы Әзер­байжан асығыстық жасады. Себебі, компьютердің пернетақтасына бейім­дел­мей болмайды. Негізгі платада 26 әріп бар. Бірнеше топқа бөлінетін платалар бар. Әзербайжандықтар не­гізгі латын платасынан шығып, қо­сымша платалардан  әріп алды. Солар қазір қиындық туғызып отыр. Мысалға, Токиоға, болмаса Еуропаға іс­сапармен бардыңыз делік, оларда қонақүйде міндетті түрде компьютер болады. Үйіңізге хабарласып не­месе іссапар бойынша мекемеге хабар, құжаттар жібергіңіз келсе, сол 26 әріптің айна­ласында жазасыз. Егер сіздің ұл­ты­ңыздың әліпбиі сол платаның аясына сыймаса, қате жа­зуға тура келеді. Өзбекстан 26 әріп­тен шыққан жоқ, 2 дыбысты апос­трофпен жазады. Сонда – 28. Мамандардың айтуынша, оларға 28 әріп аздау сияқты. Ал біз алты әріпке апостроф белгісін қойсақ немесе дыбыссыз һ әрпімен қосақтап жазсақ, бізге тән дыбыстар толық қамтылады. Грам­матикамыз осыған келеді. Біздің әліп­биден екі әріптен тұратын ё, я, ю, ц әріптерін алып тастауға болады. Орыс­­ша сөздерден келген, екі әріп­тен шығатын әріптерді алып, оны екі әріп­пен жазған дұрыс. Бұл ағыл­шы­н­да­р­дың да тәжірибесінде бар.

Он жыл бойы Қ.А.Ясауи атындағы қа­зақ-түрік университетінің ректоры бол­ғанда, осындай әліпби жасауға мәж­бүр болғанбыз. Өйткені, бізге Түркиядан, Қытай мен Моңғолиядан кириллицаны білмейтін оқытушылар мен студенттер келді.

– Елбасы бағдарламада саяси жаң­ғыруды алға қойып отыр. Осы бізде саясаттану ғалымдары бар. Саяс­аттанудың ғылымға жататынына күмән келтіретіндер бар.

– Саясаттың өзі ғылым емес, ал саясаттану ғылымы бар. Ол сіздің қандай саясатпен айналысып жатқаныңызбен шаруасы жоқ. Философияға кіретін саясаттану саясаттардың негізі неден туады, қанша өмір сүреді, соны зерттейді. Жалпы, біз ғылымды 50-60-қа дейін жік­­теп, көп бөліп кеттік. Шетелде ғы­лым­ның 5 түрі ғана бар. 

– Бұл бағдарламаны шын мә­нін­де жүзеге асыру қай жерден бас­та­лады?

– Бұл міндет Үкіметке жүктелген. Нақты тапсырмалары бар. Бірақ оны әрқайсымыз жүзеге асыруға атсалысуымыз керек. Сананың жаңғыруы да сол болады. Ұлттық код деген не? Оны біздің тіліміз, дініміз бен діліміз құрайды. Осыдан ауытқымаған жол бізді адастырмайды. Ал өмірде замана ағымына сай түрлі өзгерістер бола бермек. Оларға сәйкестене отырып дамуымыз керек. Елбасының көздегені де осы – өз елін өміршең ете отырып, мәңгілік ел жасамақшы.

– Рухани жаңғыру жүру үшін мектептердегі ер-азаматтардың жа­лақысы әйел мұғалімдерден жоғары болсын деген ұсыныс айтып отырсыз?

– Бұл ой қайдан шықты? Мәселен, АҚШ мектептеріндегі жағдайды әбден зерттегенде, ер балалар қыз балалар­дан әл­деқайда нашар оқитынын анықтаған. Тәртіпке үйренген ел мұның себебін біл­іп, экономикалық қызықтыру ар­қы­лы бұл мәселені шешті.

Мектептерде еркек мұғалімдер аз, балаларға әкенің, ер-азаматтың тәр­би­есі жетіспейді. Егер ер мұғалімдер оқу­шылармен жақсы қарым-қатынас орнатып, спортшы, өнерлі, биші, қолынан іс келетін адам болса, балалар соған еліктейді. Сондықтан, бір кездерде АҚШ-та еркек мұғалімдердің жалақысын 25-30 пайызға көтеріп, мектептерге ер-азаматтардың көбірек келуіне ықпал етті. Яғни, олар бұл кемшілікті бұйрық беру арқылы емес, нарықтық қатынас тәсілімен шешті.

– Әңгімеңізге рахмет.

Әңгімелескен

Айнаш ЕСАЛИ,
«Егемен Қазақстан»
АЛМАТЫ



СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

15.12.2017

Дәурен Абаев ақпарат саласының үздіктерін марапаттады

15.12.2017

Елбасы ТМД елдерімен автокөлік құралдарын жымқыруға қарсы күресті қамтамасыз ету туралы келісімді ратификациялады

15.12.2017

Елбасы ҚР мен ХҚҚДБ арасындағы Қарыз туралы келісімді ратификациялады

15.12.2017

Шымкентте Тәуелсіздік күні 558 отбасы қоныс тойын тойлады

15.12.2017

Қанат Ислам «Құрмет» орденімен марапатталды

15.12.2017

Астанада бес жылға арналған денсаулық сақтау саласын дамыту бағдарламасы әзірленіп жатыр

15.12.2017

ҚХЛ жұлдыздары матчының 70%-ға жуық билеті сатылды

15.12.2017

Тәуелсіздік күніне Атырау облысында жаңа демалыс саябағы ашылды

15.12.2017

ҚХА құттықтауы

15.12.2017

Газ транзиті де, экспорт та ұлғайды

15.12.2017

Самұрық-Қазына: бесжылдық дамудың көкжиектері

15.12.2017

Жаңаша экономикалық ойлау – Елбасы феноменінің бір қыры

15.12.2017

Қазынасы мол елді инвестордың өзі іздеп келеді

15.12.2017

Ұлы Дала халқының құрамдас бөлігі

15.12.2017

Алматыда «Қазақ деректі киносы күндері» аяқталды

15.12.2017

«Қайт, қазақ Отаныңа!»

15.12.2017

ШҚО-да роботтандырылған хирургия орталығы ашылады

15.12.2017

Барқыт үннің иесі

15.12.2017

Төрқаланы тұғырға қондырған қалам

15.12.2017

Тәуелсіздікке үлес – барлық мүддеден биік күрес 

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Қорғанбек АМАНЖОЛ, «Егемен Қазақстан»

Елдіктің киесі

«Қазақ елі үшін ең басты құндылық не?» десе, мың-миллиондаған отандастарымыз: «Ол біздің алтыннан да ардақты, күмістен де салмақты Тәуелсіздігіміз!», деп жауап қатары шүбәсіз.

Сайраш ӘБІШҚЫЗЫ, Қазақстанның білім беру ісінің құрметті қызметкері

Намыс туралы нақыл

Ата-бабалардан мирас болып жет­кен Ұлы Даланың түпкі тари­хына­ бармай, ХХ ғасыр басында, тура 100 жыл бұрын Ресей патша­лығы құрдымға кетуге таяп, ақ пен­ қызыл айқасқан кеңестік жаңа импе­рия күш ала бастаған шақта, 1917 жылы 5-12 желтоқсанда Алаш қай­раткерлерінің Алашорда автономиясын құру қадамы сан ғасыр­дың қойнауында қайнап піскен ұлттық намыстың тәуелсіз ел болуға ұмтылысының басы еді. 

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Әділеттің ақ жолынан Трампша аттау

Жуырда АҚШ президенті Дональд Трамп Иерусалимді Израильдің ас­та­на­сы дегенді мойындап, АҚШ ел­шілігінің Тель-Авивтен сол қалаға кө­шірілетінін мәлімдеді. Үстіміздегі жылдың маусым айында ғана елші­лікті көшіруді кейінге қалдырған Трамп­тың бұл шешімі қандай да бір қы­сы­мның күштілігінен екені көрініп тұр.   

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Дарын мен қарым

Дарын – тағдырдың сыйы. Ұстай алсаң құстай ұшасың, ұстай алмасаң мұрттай ұшасың. Ұстай алғанның қарымы зор. Бағы биік. Затына қарай аты, еңбегіне қарай өнбегі телегей теңіз. Ұстай алмағанның ұсқыны кірмейді. Қадамы ілгері жүрмейді. Қанша жетектегенмен, қамқорлық көрсеткен кері кетіп, күндердің күнінде күлкіге айналып, көлденең «кермеге» ұрына береді. Мұны өмір сабағына көз жібергенде көріп-біліп отырмыз.

Қорғанбек АМАНЖОЛ, «Егемен Қазақстан»

Абыздар мен Алыптар

Кезінде қазақ әдебиетінің классик ақсақалы Ғабит Мүсіреповтің «Социалистік Қазақстан» газетінде шыққан «Дәстүр және жаңашылдық» деген мақаласы жан сарайын өзі айтатын есрафіл самалындай желпіп, зиялы қауым мен жазушы жамағатқа кеңестік тымырсықтың көбесін сөккен сәуледей әсер етіп еді. 

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу